Aigne an phobail: guagach nó seasta?

Comhdhearcadh annamh ar stair na hÉireann

Tá an chuma ar an scéal go bhfuil gach duine nach mór ar aon fhocal maidir le gné amháin d’éirí amach na Cásca. Staraithe gairmiúla agus amaitéaracha, iriseoirí agus seanmóirithe staire, tráchtairí agus polaiteoirí, is cosúil go nglacann siad leis gur athraigh aigne an phobail ó bhonn nuair a cuireadh cúig dhuine dhéag de na ceannairí chun báis. Nuair a d’fhoilsigh an Irish Times forlíonadh speisialta ar an ábhar le déanaí (3 Bealtaine 2016) bhí an ráiteas seo a leanas le léamh ag barr an chéad ailt:

After the Rising, public opinion in Ireland was firmly against the rebels. But the execution of its leaders by the British turned what would have been an insignificant rebellion into the defining moment of our history.

Ní chreidim oiread is maíomh amháin sa sliocht thuas. Is léir nach raibh aigne an phobail ‘go daingean’ i gcoinne an éirí amach: dá mbeadh, ní athródh sí chomh sciobtha is a d’athraigh. Ní raibh an seans is lú ann riamh go mbreathnófaí ar éirí amach 1916 mar eachtra bheag neafaiseach: bheadh sé níos tábhachtaí ná éirí amach na bhFíníní, éirí amach lucht Éire Óg agus éirí amach Emmet curtha le chéile, is cuma cad a tharlódh ar ball. Ní féidir an tuairim seo a chruthú, ach ní shílim gur athraigh bású na gceannairí cúrsa na staire. Braithim go bhfuil dearcadh na dtráchtairí bunaithe ar thuiscint easnamhach ar mheon an duine agus, dá réir sin, ar aigne an phobail.

     Is é is bunús leis an gcomhdhearcadh annamh seo an tuairim go bhfuil contrárthacht dhénártha idir cur chuige atá ‘bunreachtúil’ (is é sin le rá, dleathach i súile na n‑údarás) agus cur chuige atá ceannairceach; idir spriocanna gearrthéarmacha atá ‘réalaíoch’ agus aidhmeanna fadtéarmacha atá níos uaillmhianaí; idir leasuithe a éileamh ón réimeas bunaithe agus iarracht a dhéanamh an réimeas sin a bhriseadh. Lena rá go hachomair, is é is bunús le comhdhearcadh na dtráchtairí an tuairim go mbíonn intinn agus croí an duine i ngléas i gcónaí. B’fhéidir gur fíor é sin i gcás an pháiste óig, ach cuireann a chéad lá ar scoil deireadh leis an ré sin i saol an duine. Ón lá sin amach, cuirtear laincisí sóisialta air agus múintear dó srianta a chur ar a mhianta. Ach an mhian a shriantar, bíonn sí ann i gcónaí, faoi choim, réidh le héalú má scaoiltear den iall í. Seo sliocht as leabhar liom nár foilsíodh go fóill:

It seems likely that the Rightboys aimed at nothing more ambitious than a reduction in tithes and clerical dues when the movement began. It would be surprising, however, if their expectations remained unchanged as the agitation spread. Theirs would not be the only popular movement in history to have encompassed both immediate demands and ultimate goals. Such perspectives are complementary rather than contradictory and often exist in dynamic equilibrium in the minds of both individuals and communities. External circumstances determine whether short-term or long-term aspirations will predominate in a particular situation, with the balance shifting as an agitation gathers momentum, as official resistance to the clamour for reform hardens, or as divisions appear in the ranks of the establishment.

Vincent Morley, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland (le foilsiú).

Buachaillí Bána na bliana 1785 a bhí faoi chaibidil agam sa sliocht thuas, ach d’fhéadfainn an méid céanna a scríobh faoi mhórán gluaiseachtaí eile sa bhaile agus i gcéin. An raibh lucht tacaíochta Chonradh na Talún ag lorg na ‘three Fs’ (‘fair rent’, ‘fixity of tenure’, ‘freedom of sale’), nó an rabhadar ag iarraidh na tiarnaí talún a dhíothú mar aicme agus seilbh a ghabháil ar an talamh? An raibh na sluaite a ghlac páirt i mórshiúlta Ghluaiseacht Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann ag iarraidh deireadh a chur leis an leithcheal a bhí forleathan i gcúrsaí tithíochta is fostaíochta ag an am, nó an rabhadar ag iarraidh rialtas agus parlaimint na nAontachtaithe a chartadh? An raibh an dream a thacaigh le Solidarność sa Pholainn ag iarraidh ceardchumainn a bheadh neamhspleách ar an rialtas, nó ar theastaigh uathu deireadh ar fad a chur leis an gcóras cumannach? An bhfuil baill an HDP (Páirtí Daonlathach na bPobal) sa Tuirc ag lorg cothroime do mhionlaigh uile na tíre sin, nó ar mhaith leo stát neamhspleách a bhunú do na Coirdínigh amach anseo? Níor dheacair dom cur leis an liosta ach níorbh fhiú an tairbhe an trioblóid; is leor na samplaí seo le taispeáint go mbíonn deighilt go minic idir polasaithe oifigiúla na ngluaiseachtaí agus dearcadh—nó cultúr polaitiúil—a lucht leanúna.

Dealbh a nochtadh cúig bliana roimh éirí amach 1916

     Is amhlaidh a bhí i gcás na gluaiseachta ar son Home Rule. Bhíodar ann, gan amhras, a bhí dílis d’Impireacht na Breataine agus nár theastaigh uathu ach féinriail theoranta maidir le cúrsaí inmheánacha a fháil d’Éirinn. Ach bhíodar ann, leis, a shíl gur chéim é Home Rule i bpróiseas nach gcríochnódh go mbeadh Éire neamhspleách. B’shin an fáth ar chuir Aontachtaithe Uladh agus Tóraithe na Breataine chomh tréan sin i gcoinne parlaimint—dá laige í—a bhunú in Éirinn: fiú dá nglacfadh an chéad pharlaimint leis na srianta reachtúla a chuirfí uirthi, cad a dhéanfadh an dara, an cúigiú nó an deichiú parlaimint a thoghfaí? Thuig dílseoirí na hÉireann agus na Breataine ar aon nach raibh bunús na nÉireannach dílis don Bhreatain agus go mbeadh parlaimint easurramach i mBaile Átha Cliath, luath nó mall, dá gcuirfí Home Rule i bhfeidhm. Má shíleann tú gur áibhéil é sin, caith súil ar an inscríbhinn a greanadh ar an dealbh de Charles Stewart Parnell a tógadh, ar phríomhshráid na príomhchathrach, sa bhliain 1911:

No man has a right to fix the boundary to the march of a nation. No man has a right to say to his country ‘thus far shalt thou go and no further’. We have never attempted to fix the ne plus ultra to the progress of Ireland’s nationhood and we never shall.

Agus smaoinigh air seo: ba é John Redmond—rúnaí an choiste a thóg an dealbh—a roghnaigh an inscríbhinn! Bhí réimse leathan tuairimí le fáil laistigh den pháirtí parlaiminteach ag an am: ba mhór idir Stephen Gwynn agus Laurence Ginnell, gan ach beirt a lua, ó thaobh aicme, dearcaidh is meoin de. San eagras náisiúnta, i measc bhaill an United Irish League is an Ancient Order of Hibernians, ba líonmhaire fós iad an dream a thacaigh le Home Rule mar bheartas pragmatach seachas mar phrionsabal. Nuair a d’athraigh na cúinsí, ní raibh leisce orthu beartas nua a tharraingt chucu agus brat trídhathach na poblachta a chrochadh in ionad bhratach uaine na bhfeisirí. Ní féidir linn cliseadh an dara dream agus caithréim na bpoblachtach in olltoghchán na bliana 1918 a thuiscint mura n-aithnímid ar dtús cé chomh héadomhain is a bhí tacaíocht an phobail do Home Rule an chéad lá riamh, cé chomh caol is a bhí an bhearna shíceolaíoch idir náisiúnaithe den sean-déanamh agus a gcomhbhráithre réabhlóideacha, ná cé chomh forleathan is a bhí an mearbhall polaitiúil sna míonna tar éis an éirí amach. Ní dubh agus bán a bhí polaitíocht náisiúnaíoch na linne, ach riabhach.

     Is annamh a bhíonn casadh polaitiúil chomh cinniúnach, chomh tobann ná chomh huileghabhálach leis an gceann a chuir Éire di sa tréimhse ghairid idir éirí amach 1916 agus olltoghchán na bliana 1918, ach tharla creathanna talún den saghas céanna i dtíortha eile ó am go chéile. Chun léargas níos soiléire a fháil ar an bpróiseas, is fiú ceann de na cásanna eile seo a scrúdú agus a chur i gcomórtas le cás na hÉireann. Ritheann sé liom go bhfuil cosúlachtaí nach beag idir an réabhlóid pholaitiúil a tharla sa tír seo i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus an réabhlóid pholaitiúil a tharla sa bhFrainc i rith an Dara Cogadh Domhanda.

Is díol suntais iad na cosúlachtaí idir an dá phóstaer thuas. Tá portráid an cheannaire náisiúnta (Redmond nó Pétain) i lár baill, an bhratach ar chlé is ar dheis, agus mana os a chionn ‘Ireland a nation’ nó ‘travail, famille, patrie’  (‘saothar, teaghlach, dúchas’). Tá siombail pholaitiúil (an ‘chláirseach gan choróin’ nó an francisque) le feiscint in áit shuntasach. In íochtar an dá phóstaer, tá sean-eaglais agus túr (cloigtheach nó an tour Eiffel) le feiscint. Thíos ag an mbun ar fad, chímid na hainmhithe náisiúnta (cú faoil nó coileach).

     Níl aon amhras ach gur ghlac formhór mhuintir na hÉireann agus na Fraince le ceannaireacht John Redmond agus Philippe Pétain faoi seach. I mí na Nollag 1910, san olltoghchán deireanach roimh an gcogadh, bhuaigh páirtí an Réamonnaigh 73 as 103 suíochán parlaiminte in Éirinn, móide ceann amháin eile i Learpholl mar a raibh líon mór Éireannach ag cur fúthu. Cé nár sheas an Marascal Pétain i dtoghchán riamh, bhronn móramh mór de na baill in dhá theach an Assemblée nationale cumhachtaí iomlána air i mí Iúil 1940: 569 teachta agus seanadóir a vótáil ar a shon agus níor caitheadh ach 80 vóta ina choinne. Staon 20 ball eile. Bhí cead vótála bainte de na teachtaí Cumannacha ón uair a chuireadar in éadan an chogaidh ‘impiriúil’ an bhliain roimhe sin, ach bheadh móramh níos mó fós ag Pétain dá mbeidís i láthair. Thairis sin, thacaigh tromlach na bhfear óg a raibh traenáil mhíleata faighte acu leis na ceannairí náisiúnta. Nuair a scoilt Óglaigh na hÉireann i Meán Fómhair na bliana 1914, lean 170,000 míle fear an Réamonnach isteach sna hÓglaigh Náisiúnta agus níor fhan ach 11,000 faoi cheannas Eoin Mhic Néill in Óglaigh na hÉireann. Is é sin le rá, d’imigh 94 % de na hÓglaigh leis an Réamonnach. Mar an gcéanna, nuair a tugadh rogha do 50,000 ball d’fhórsaí míleata na Fraince a bhí sa Bhreatain Mhór i samhradh na bliana 1940 an Ginearál de Gaulle a leanúint nó filleadh abhaile, chuaigh 90 % acu ar ais don Fhrainc agus níor liostáil ach 4,000 saighdiúir is 1,000 mairnéalach i bhfórsaí na Fraince Saoire. An bhliain dár gcionn, nuair a dhein na Briotanaigh ionradh ar an tSiria, ghabhadar 38,000 Francach mar phríosúnaigh chogaidh agus níor liostáil ach 5,600 den líon sin, 15 % den iomlán, in arm de Gaulle. Na daoine a thaobhaigh le Redmond i bhfómhar na bliana 1914, nó le Pétain i samhradh na bliana 1940, shíleadar go mbeadh deireadh leis an troid go luath agus gurbh iad an Réamonnach agus an marascal na daoine ab fhearr chun leas a dtíortha a dhéanamh ag deireadh an chogaidh. Is áirithe gur tháinig laghdú ar thacaíocht na gceannairí de réir mar a lean an chogaíocht ar aghaidh: níor chuidigh sé le híomhá an Réamonnaigh nuair a chuaigh Sir Edward Carson isteach sa rialtas, mar shampla, agus cuireadh olc ar mhórán daoine nuair a mhol Pétain ‘la voie de la collaboration’ (‘bealach an chomhoibrithe’) leis an nGearmáin. Ach ina dhiaidh sin is uile, níl aon fhianaise ann gur tháinig laghdú suntasach ar an sciar den phobal a thacaigh leis an Réamonnach roimh 1916, ná le Pétain roimh 1942.

Forógraí na reibiliúnaithe

     In Éirinn agus sa bhFrainc ar aon, ba theachtaireacht lárnach i mbolscaireacht na bunaíochta é go raibh an freasúra reibiliúnach ag gníomhú thar ceann cumhachtaí eachtrannacha: tugadh le fios go raibh Óglaigh na hÉireann agus na Gearmánaigh ag obair as lámha a chéile, agus nach raibh in arm de Gaulle ach léigiún Francach in arm na Breataine. B’éifeachtaí go mór na líomhaintí sin toisc go raibh bunús áirithe leo. Ach thaispeáin éirí amach na Cásca go raibh na hÓglaigh sásta troid agus bás a fháil ar son an neamhspleáchais. Mar an gcéanna, bhain tábhacht ar leith le cath Bir Hakeim (Bealtaine-Meitheamh 1942), cath inar chruthaigh na Francaigh Shaora go maith i gcoinne Afrika Korps na Gearmáine: ba dheacair iad a shamhlú mar shaighdiúirí tuarastail la perfide Albion feasta. Baineadh de stádas Pétain mar cheannaire stáit a raibh saoirse theoranta aige ag deireadh na bliana céanna nuair a tháinig arm Meiriceánach i dtír i dtuaisceart na hAfraice is gur ghabh na Gearmánaigh seilbh ar an zone libre i ndeisceart na Fraince. Faoin am ar thit réimeas Mussolini i lár na bliana dár gcionn, thuig formhór na bhFrancach cén chríoch a bheadh ar an gcogadh. Ach bhí tacaíocht nár bheag ag an marascal chomh déanach le mí Aibreáin na bliana 1944: nuair a thug na Gearmánaigh cead dó sciuird a thabhairt ar Pháras an mhí sin, tháinig sluaite móra amach ar shráideanna na cathrach chun fáilte a chur roimhe. Ceithre mhí dár gcionn, bhí sluaite níos mó fós ar na sráideanna céanna ag cur fáilte roimh an nGinearál de Gaulle. Cad a tharla idir an dá linn? An amhlaidh gur athraigh sciar mór den phobal an dearcadh polaitiúil a bhí acu laistigh de ráithe? Táim suite de nár athraigh, ach d’athraigh cúinsí na Fraince go mór.

Parisiennes ag fáiltiú roimh Pétain (Aibreán 1944) agus de Gaulle (Lúnasa 1944)

     Formhór na bhFrancach a thug tacaíocht don Mharascal Pétain, ní rabhadar meallta leis an ‘ord nua’ san Eoraip, le coimeádachas, le frith-dhaonlathas, le cléiriúlachas, ná le frith-Ghiúdachas an réimis in Vichy. Ach tuigeadh dóibh gur thug an réimeas sin cosaint éigin dóibh i gcoinne na nGearmánach. Dá dhearóile é riocht na Fraince i rith ‘bhlianta dorcha’ an chogaidh, chreid bunadh na tíre gur mheasa dóibh é dá mbeidís faoi riail dhíreach na Gearmáine. Bheadh drogall orm a rá nach raibh an ceart acu. Is é an polasaí frith-Ghiúdach an ghné de pholasaithe Vichy is mó a cháintear inniu, ach fiú sa réimse sin bhí cúrsaí níos casta ná mar a shíltear. Is deacair gan suntas a thabhairt do na staitisticí a bhaineann le cinedhíothú na nGiúdach in iarthar na hEorpa: cé gur maraíodh 46 % de Ghiúdaigh na Beilge (30,000 as 65,000) agus 73 % de Ghiúdaigh na hÍsiltíre (102,000 as 140,000), sa bhFrainc níor maraíodh ‘ach’ 22 % de na Giúdaigh a bhí sa tír ag tús an chogaidh (76,000 as 350,000). Agus maidir leis na Giúdaigh a seoladh chuig na campaí báis ón bhFrainc, ba theifigh ó thíortha eile iad dhá thrian acusan. In ainneoin idé-eolaíocht fhrith-Ghiúdach an réimis in Vichy, is cosúil gur éirigh le feidhmeannaigh an stáit moill a chur ar an Endlösung der Judenfrage (an fhuascailt dheiridh ar cheist na nGiúdach), go háirithe i gcás na nGiúdach a raibh saoránacht na Fraince acu.

Reibiliúnaithe á slógadh

     Ba thuairim choitianta é i measc na bhFrancach ag an am go raibh an Marascal Pétain agus an Ginearál de Gaulle ar an taobh chéanna go bunúsach, cé go raibh modhanna oibre difriúla acu. ‘La théorie du glaive et du bouclier’ a tugadh ar an tuairim seo: samhlaíodh gur sciath é réimeas Vichy chun an pobal a chosaint ón arm forghabhála, agus gur chlaíomh é la France Libre chun an tír a shaoradh. Níor léir don mhóramh gur ghá dóibh rogha a dhéanamh idir an sciath agus an claíomh, idir an marascal agus an ginearál. Go deimhin, glacadh le leagan den teoiric ag an leibhéal is airde in Vichy. Seo mar a labhair príomh-aire an réimis, Pierre Laval, le duine de na hairí rialtais a shíl go raibh sé ag dul thar fóir leis an collaboration:

« Moi, que voulez-vous, je joue la partie comme si les Allemands devaient gagner la guerre. Les Allemands gagneront-ils la guerre ? Je n’en sais rien, je ne suis pas Mme de Thèbes ! Plus ça va, moins je crois que c’est vrai … Mais j’estime qu’un double jeu en politique, ça ne signifie rien. Il y a deux hommes qui peuvent rendre service à leur pays : c’est le général de Gaulle et moi. »

Fred Kupferman, Laval (Páras, 1988), 390.

[‘Cad is mian leat uaimse? Imrím an cluiche amhail is dá gcaithfeadh na Gearmánaigh an cogadh a bhuachan. An mbuafaidh na Gearmánaigh an cogadh? Níl cliú agam, ní mise Mme de Thèbes! De réir mar a théann sé i bhfad, is mó an t-amhras atá orm ... Ach tuigim nach fiú dada é Tadhg an Dá Thaobh sa pholaitíocht. Tá beirt ar féidir leo seirbhís a dhéanamh dá dtír: mar atá, mise agus an Ginearál de Gaulle.’]

Is fíor gur athraigh aigne an phobail i samhradh na bliana 1944, ach b’athrú é a bhain le modhanna seachas le spriocanna. Faoi Lúnasa na bliana sin, bhíothas in ann rudaí a dhéanamh ar dheacair iad a shamhlú ag tús na bliana. Níor fhág sé sin go raibh na Francaigh go léir sásta le hiompar na résistants. Bhreac Jean Guéhenno cuntas ina dhialann ar an gcomhrá suimiúil a bhí aige le duine dá chairde a cháin an t-éirí amach a thosaigh i bPáras seachtain sular shroich urgharda na gcomhghuaillithe an chathair:

Long débat au téléphone avec mon ami B... Il n’est pas « en prise », m’explique-t-il, avec ce qui ne lui paraît qu’une bagarre inutile. Tous ces combats dans Paris, pour se donner l’illusion qu’on ne doit qu’à soi-même sa liberté, quand il est si clair que c’est aux autres que nous la devons, aux armées qui arrivent, lui semblent vains, menteurs, un gaspillage de la vie. Mais un peuple peut-être a besoin de telles illusions. Et il est psychologiquement et moralement utile qu’il veuille croire ne rien devoir qu’à lui-même.

Jean Guéhenno, Journal des années noires (Páras, 2014), 459-60.

[Plé fada ar an nguthán le cara liom, B. Níl sé ‘tógtha’, a mhínigh sé dom, le comhrac atá gan éifeacht ina thuairim. An trodaíocht seo go léir i bPáras le cur ina luí orainn gur sinne amháin a bhain an tsaoirse amach dúinn féin, nuair is rí-léir gur dream eile—na hairm atá ag teacht—a  bhain amach dúinn í. Tá sé baoth, bréagach agus ag cur beathaí amú, dar leis. Ach b’fhéidir go mbíonn gá ag pobal le finscéalta den sórt, agus gur chun leas a sícé is a meanman é gur mian leo a chreidiúint gurb iad féin faoi deara gach rud.]

Chualathas macalla den argóint seo abhus le deireanas nuair a bhí éirí amach na Cásca faoi chaibidil. Is argóint í nach mbeidh deireadh léi go brách.

     Níor athraigh muintir na Fraince an fhealsúnacht pholaitiúil a bhí acu i lár na bliana 1944, ach ba léir dóibh go raibh cóimheá na cumhachta in iarthar na hEorpa tar éis athrú de bharr an débarquement sa Normainn agus ghníomhaíodar dá réir: chaitheadar uathu an sciath cosanta agus ghlacadar an claíomh. Tharla próiseas den saghas céanna in Éirinn sa dá bhliain go leith idir éirí amach 1916 agus olltoghchán na bliana 1918. Ní hé go raibh arm an Kaiser Wilhelm ag teannadh le Baile Átha Cliath, ach thug sampla na nÓglach a d’éirigh amach uchtach úr don phobal náisiúnaíoch. Ag an am céanna, tuigeadh dóibh go raibh cumhacht mhíleata na Breataine á hídiú in aghaidh an lae i bhFlóndras. Thairis sin, bhí polasaí na Breataine in Éirinn ag teacht salach ar phrionsabal na féinrialach a d’fhógair Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe, i bhFeabhra na bliana 1918: ‘national aspirations must be respected; people may now be dominated and governed only by their own consent’. Bhí athrú meoin ann, gan aon agó, ach ní chreidim go raibh baint mhór ag bású na gceannairí leis an scéal.

Pobail á ngríosadh

     Cúig dhuine dhéag a cuireadh chun báis tar éis a ndaortha ag cúirt mhíleata agus crochadh Roger Casement ar ball. Ní fhéadfadh aon duine bheith ag súil lena mhalairt. Dá nglacfadh an pobal le dlisteanacht an réimis, ghlacfaidís le breitheanna na cúirte míleata chomh maith. Chuir rialtas agus arm Shaorstát Éireann seacht bpríosúnach poblachtach is seachtó chun báis i rith an Chogaidh Chathartha—a cúig oiread is a básaíodh i ndiaidh an éirí amach—agus níor iompaigh an pobal glan i gcoinne an tSaorstáit. Go deimhin, agus na focail seo á scríobh agam, tá oidhrí polaitiúla an tSaorstáit tar éis rialtas aon-pháirtí a chur ar bun don chéad uair ó 1932 i leith. Is é an chúis ar thacaigh an chuid ba mhó de mhuintir na hÉireann leis an éirí amach—tar éis dóibh a machnamh a dhéanamh ar an gceist—nach raibh aon ghlacadh acu leis an réimeas a bhí ann. Bhí dian-chinsireacht i bhfeidhm ar an bpreas, áfach, rud a d’fhág nárbh fhéidir an t-éirí amach a mholadh ná forlámhas na Breataine ar Éirinn a cháineadh go hoscailte. Ach d’fhéadfaí a rá gur imigh an Ginearál Maxwell thar fóir nuair a cuireadh cúig phríosúnach déag chun báis. Ligfeadh na cinsirí ráiteas den sórt sin i gcló ceart go leor: nach raibh an rud céanna (‘the men who were shot in cold blood after their capture or surrender were prisoners of war’) scríofa ag George Bernard Shaw i litir a foilsíodh ar an Daily News, an 10 Bealtaine 1916? Thuig Tadhg Taidhgín agus ba leor nod don eolach.

     Bhuaigh George Plunkett, athair Joseph Mary Plunkett a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, bhuaigh sé fothoghchán parlaiminte i gContae Ros Comáin i bhFeabhra na bliana 1917. Dúradh ag an am gur léiriú comhbháidhe a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i Longfort i mí na Bealtaine, ach bhí ‘put him in to get him out’ mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh agus bhí fothoghchán eile fós in oirthear an Chláir an mhí dár gcionn. B’éigean fothoghchán an Chláir a ghairm toisc gur maraíodh an Maor Willy Redmond, feisire don chontae agus deartháir John Redmond, agus é ag troid go cróga i bhFlóndras, ina oifigeach in arm na Breataine. Mairtíreach ba ea é ar son pholasaí a dhearthár. Roghnaigh an United Irish League iarrthóir maith a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air. Roghnaigh Sinn Féin strainséir: múinteoir matamaitice a rugadh i Nua-Eabhrac, a tógadh i gcontae Luimnigh, agus a raibh cónaí air i mBaile Átha Cliath. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san éirí amach agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar an éirí amach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Bhí rás an raj rite.

     Bíodh an focal scoir ar an ábhar seo ag Liam Ó Briain, fear a throid san éirí amach agus a chaith an chuid ba mhó dá shaol ina ollamh le Fraincis in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh:

     Cuir i gcás an Phólainn. Aon uair i rith na naoú aoise déag dá n-éireodh le dream beag cuing na Rúiseach nó na bPrúiseach a bhriseadh ba mhór an lúcháir leis an bhformhór é: nó dá n-éireodh le dream beag Pólainneach inniu na Rúisigh a dhíbirt dá dtír níor ghá dhóibh a fhiafraí roimh ré den mhórchuid an mbeidís sásta. Tá tíortha eile ann ar nós na Briotáine sa bhFrainc ina bhfuil dream beag de lucht intleachta, de lucht teanga-eolais agus cinestaidéir adeir gur náisiún fá leith na Briotánaigh, go bhfuil ceart saoirse acu agus ceart éirí amach chomh maith agus a bhí ag an gcaolchuid i mBaile Átha Cliath i mbliain a ’16. Im thuairimse ní fíor dhóibh, tá glactha ag bunáite uile, nach mór, na mBriotánach leis an bhFrainc, agus dá n-éireodh an dream beag úd de lucht intleachta amach agus dá dtéadh chuile dhuine acu go calma go dtí an guillotín, dar liomsa ní chorródh sé muintir na Briotáine agus ní chlaonfadh sé óna ndílseacht don Fhraince iad.

     Anois, bhí na ceisteanna sin uile dá gcur os comhair toghthóirí an Chláir sa toghchán seo i mbliain a 1917. Cé acu tír ar nós na Pólainne Éire, nó tír ar nós na Briotáine mar a shamhlaímse an Bhriotáin a bheith? An ndamnódh gnáthdhuine an chontae sin, feilméaraí, lucht oibre, siopadóirí, sinne mar phaca “cancarán” agus lucht taibhrimh, agus teoirice nó mar phaca dúnmharfóirí a bhí tar éis náire a tharraingt ar an tír? Nó an abróidís go rabhmar tar éis nochtadh a dhéanamh ar an rún agus ar an mian a bhí i gcónaí i bhfíoríochtar a gcroí ag clainn na nGael? An gcruthófaí gurbh fhíor don Yéatsach nuair a chan sé na blianta roimhe sin:

Romantic Ireland’s dead and gone,
It’s with O’Leary in the grave.

B’é mo bharúilse riamh ó shoin gurbh é sin an caingean a bhí i gceist i dtoghchán an Chláir, agus dá bhfiafraítí dhíom: “Cén chóir nó ceart a bhí agaibhse Seachtain na Cásca?” is é an freagra a bhéarfainn, más loighic nó díloighic é, gur thug muintir an Chláir an ceart dúinn bliain a 1917, agus muintir Chille Coinnigh ina ndiaidh agus Gaeil Éireann uile bliain ina dhiaidh sin in olltoghchán bliana a 1918.

Liam Ó Briain, Cuimhní Cinn (BÁC, 1951), 198-9. 

Ensemble, enfin!

Caveat lector!

Feileann an ghné don ábhar

Foilsíodh an Princeton History of Modern Ireland i lár na míosa seo caite. Tá caibidil liom féin ann agus chaitheas coicís ag léamh na gcaibidlí eile—nuair a bhíonn aiste liom i gcló faoi chlúdach crua bím ar bís leis na haistí ‘béal dorais’ a léamh. Mar a tharlaíonn sé, táim thar a bheith sásta leis an gcomhluadar an babhta seo. Thugas suntas ar leith don ráiteas seo a leanas sa réamhrá a scríobh Richard Bourke, duine de na heagarthóirí:

Both the Republic of Ireland and Northern Ireland have their roots in popular militancy. The last generation of historians sought to question the justification for this political stance. This could lend their writing a degree of urgency as well as a didactic tone. At times the temptation was to blame rather than to explain what was not approved. This volume sets about incorporating the insights of earlier scholarship while moving beyond the more admonitory approach sometimes adopted by precursors.

Bourke agus McBride (eagarthóirí), The Princeton History of Modern Ireland

(Princeton, 2016), 2.

Tá bunús maith leis an méid sin. Is cinnte go bhfuil laghdú tagtha ar an tseanmóireacht staire le fiche éigin bliain anuas. Roinnt de na seanmóirithe ab ardghlóraí tráth, táid ar shlí na fírinne anois. Roinnt eile acu atá beo i gcónaí, tuigeann siad go bhfuil an phréitseáil as faisean le tamall agus b’fhearr leo a bheith marbh ná neamhfhaiseanta. Maidir leis an nglúin óg staraithe atá suas anois, tá cur chuige níos gairmiúla acu. B’éasca a cheapadh gurbh ionann ré na seanmóirí staire agus ré na gcaiséad fuaime: tháinig an dá earra ar an saol sna seascaidí, scaipeadar go rábach sna seachtóidí, bhíodar fós flúirseach sna hochtóidí, ach chuadar i léig go tapa sna nóchaidí agus is beag duine atá faoi bhun tríocha bliain d’aois a thug cluas dóibh riamh. Tá cúrsaí níos casta ná sin, áfach. Níl na seanmóirithe chomh líonmhar is a bhídís, ach tá ceird na seanmóireachta staire fós á cleachtadh ag roinnt seanfhondúirí thall is abhus. Ghríosaigh na cuimhneacháin oifigiúla ar Éirí Amach na Cásca atá ar siúl faoi láthair iad le bior a chur ar a gcleití agus seo chugainn arís iad ag olagón, ag díspeagadh agus ag sciolladh mar a dheinidís fadó. Ina dhiaidh sin is uile, tá tuairim agam nach bhfuil anseo ach samhradh beag na ngéanna don tseanmóireacht staire. Tá na seanmóirithe scothaosta anois agus is baolach nach mbeidh an reitric cháinteach is dual dóibh le cloisteáil i gceann fiche bliain eile. Sílim gur mithid roinnt samplaí dá saothar a thiomsú agus a chaomhnú anseo, d’fhonn go mbeadh cuimhne i bpoll éigin orthu mar is ródhócha nach mbeidh a leithéidí arís ann.

'Mindless and counter-productive violence ... we should be ashamed ... deeply saddening ...'

     Is í Carla King, léachtóir staire in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, údar na chéad seanmóra, seanmóir a bhí le léamh ar leathanach na litreacha san Irish Times, an 4 Lúnasa 2015:

Sir, – Historians often find it useful to consider figures from the past in relation to their contemporaries. Michael Davitt, the founder of the Land League, habitually referred to Jeremiah O’Donovan Rossa as “O’Donovan Assa”, describing him as “the buffoon in Irish revolutionary politics with no advantage to himself but with terrible consequences to the many poor wretches who acted the Sancho Panza to his more than idiotic Don Quixote”.
     Like Davitt, O’Donovan Rossa served a long prison term during which he suffered terrible cruelty. However, the experience did not make him a stronger person; some believed that it made him mentally unbalanced and for the remainder of his life he battled with alcoholism.
     Accepting a conditional pardon in January 1871, O’Donovan Rossa settled in New York where he took up a position at the violent end of Irish nationalism, fostering a bombing campaign that extended through the 1880s and sabotaged efforts by constitutional Irish leaders to win British political and public support for Home Rule.
     In 1882 his refusal to condemn the Phoenix Park assassinations drew from another ex-prisoner, the Fenian John O’Leary, the comment that “the time when O’Donovan Rossa had any claim to represent any appreciable section of the Fenians is long past”. His paper, the United Irishman, and his “bombing school” at Brooklyn acted as magnets for extreme nationalists and were carefully watched by the British secret service. In 1887 Davitt held that O’Donovan Rossa “wittingly or unwittingly led other would-be conspirators into traps where they were condemned to long prison terms . . . His office in New York has been a veritable mousetrap for the British Consul”.
     Above all, O’Donovan Rossa’s policy of terrorism (he enthusiastically espoused the term) in which ordinary English civilians, including children, were murdered simply alienated the public, undermining sympathy hard won through the efforts of Parnell, Davitt and others. At one point O’Donovan Rossa speculated about the possibility of releasing poison gas in the House of Commons, in which a sympathetic prime minister, Gladstone, would struggle to enact Home Rule for Ireland.
     Then there is the moral perspective – while O’Donovan Rossa is a figure for whom we can feel some pity, his philosophy, with its commitment to mindless and counter-productive violence, launched a tradition of which we should be ashamed.
     It is therefore deeply saddening that, at a time when the Irish Government and people are loud in our support of reconciliation after the experience of decades of bombing campaigns in British and Irish cities, the first act in our official commemoration of the 1916 events is to honour a man who dedicated his life to attempts to bomb his way to Irish independence. – Yours, etc,
CARLA KING,
History Department,
St Patrick’s College,
Drumcondra,
Dublin 9.

Tá cuid mhaith de thréithe sainiúla na seanmóra staire le fáil sa sampla thuas: mar atá, ionsaithe ad hominem; cáineadh ar bhonn na moráltachta; naimhdeas i leith dreamanna áirithe agus comhbhá i leith dreamanna eile; an tuairim go mbeadh cúrsa na staire níos socra murach gur tharla na rudaí a tharla. Tabhair faoi deara chomh maith go bhfuil roinnt tréithe in easnamh a mbeifí ag súil leo in aiste le staraí: mar atá, cáiréis, cothroime, cruinneas. Buntéis na litreach—gur eagraíodh searmanas oifigiúil an 4 Lúnasa anuraidh chun ómós a léiriú don Donnabhánach—tá sí mícheart. D’éag Ó Donnabháin Rosa i Nua-Eabhrac, an 29 Meitheamh 1915, ach níor cuireadh abhus é go dtí an 1 Lúnasa. Beartaíodh an searmanas stáit mar chuimhneachán ar an tsochraid úd i reilig Ghlas Naíon toisc go n-aithnítear í mar chéim thábhachtach sna hullmhúcháin i gcomhair an Éirí Amach. Is caolchúiseach an t-idirdhealú é sin, gan amhras, ach is mór le staraithe an chaolchúis; a mhalairt atá fíor i gcás na seanmóirithe.

' Immoral ... wanton violence ... anti-democratic'

     Is é Tom Dunne, iar-ollamh le stair i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, a thug an dara seanmóir ó chrannóg an Irish Times, an 7 Eanáir 2016:

Sir, – I agree with Patsy McGarry’s courageous and well-argued contention that the 1916 Rising “was an immoral and anti-democratic act”, and with Felix Larkin (January 4th) that the Irish State should date its origins not to the Rising but to the 1918 general election and the first meeting of the democratically elected Dáil in 1919 – “orderly political events, not wanton violence”.
     Its continued failure to do so can be traced back to the fact that while they won the parliamentary vote on the Treaty, and the subsequent election (defending that mandate in the Civil War), the democratic parties nevertheless ceded the rhetorical high ground to their opponents, and were determined to prove themselves to be equally “nationalist” and “republican”, and to be the true heirs of the Rising, in which, of course, many of them had participated.
     Thus, sadly, from the beginning our democracy has continued to promote an anti-democratic message, and continues to do so despite the clear lessons of “republican” violence in recent decades in Northern Ireland. – Yours, etc,
TOM DUNNE,
Professor Emeritus of History,
University College Cork.

Bhí cúpla fíric scaipthe tríd an tseanmóir a thug an Dr King ach níl an rian is lú den eolas ná den léann le brath ar an téacs thuas. Seanmóireacht ghlan is ea é ó thús go deireadh. Moladh an daonlathas (.i. ‘δημοκρατία’ nó ‘daon-fhlaitheas’) agus cáineadh an tÉirí Amach mar ghníomh frith-dhaonlathach. Níor míníodh dúinn cad is daonlathas ann, áfach. An amhlaidh go raibh Impireacht na Breataine daonlathach sa bhliain 1916? Nó an amhlaidh go raibh córas rialaithe na hÉireann daonlathach ag an am? Má bhí an daonlathas i réim in Éirinn, cérbh iad an ‘δῆμος’ (pobal) a raibh flaitheas na tíre ina lámha an tráth úd? Mura raibh an daonlathas i réim, nár chruinne a rá go raibh an tÉirí Amach frith-fhrith-dhaonlathach? Glacann an t-ollamh leis go raibh an chéad Dáil daonlathach, ach conas a tharla sé gurbh iad ‘frith-dhaonlathaithe’ na bliana 1916 a chuir parlaimint dhaonlathach ar bun níos lú ná trí bliana dár gcionn? Ar tháinig athrú meoin orthu idir an dá linn? Nó an amhlaidh gur bhunaigh frith-dhaonlathaithe parlaimint dhaonlathach i ngan fhios dóibh féin? Is í an chéad Dáil foinse an stáit, dar le Dunne, ach is é an chéad rud a deineadh ag an gcéad chruinniú den chéad Dáil ná forógra neamhspleáchais a eisiúint. Seo sliocht as an gcáipéis sin:

De bhrigh gur dual do mhuinntir na hÉireann bheith n-a saor náisiún ... Agus de bhrigh go ndeárna Saor-Arm na hÉireann Saorstát Éireann d’fhorfhógairt i mBaile Átha Cliath Seachtmhain na Cásca 1916 ar son muinntire na hÉireann ... Ar an adhbhar son deinimídne .i. na teachtaí atá toghtha ag muinntir na hÉireann agus sinn i nDáil Chomhairle i dteannta a chéile, bunughadh Saorstáit d’áth-dheimhniughadh i n-ainm náisiún na hÉireann agus sinn féin do chur fá gheasaibh an deimhniughadh so do chur i bhfeidhm ar gach slighe ar ár gcumas.

Is é sin le rá, d’áitigh parlaimint dhaonlathach na bliana 1919 go raibh ‘frith-dhaonlathaigh’ na bliana 1916 ag gníomhú ‘ar son muinntire na hÉireann’ agus níor dheineadar féin ach forógra neamhspleáchais na bliana 1916 a ‘athdheimhniú’. Más í Dáil na bliana 1919 foinse an stáit, agus más é Éirí Amach na bliana 1916 foinse na Dála sin, nach mbeadh sé mímhacánta a shéanadh gurb é an tÉirí Amach bunfhoinse an stáit? Nó an amhlaidh go gceapann an t-ollamh gur chóir fíricí staire nach réitíonn lena dhearcadh féin a cheilt? Léiríonn sé seo ceann eile de thréithe na seanmóra staire: ní bhíonn sí loighciúil. Má bhraitheann éifeacht na staireagrafaíochta ar eolas cruinn agus ar réasúnaíocht chothrom, braitheann éifeacht na seanmóireachta staire ar cháineadh ainmheasartha agus ar mhoráltachas mí-aimseartha.

'Thousands of lives would have been saved ...'

     Is é Geoffrey Roberts, atá ina ollamh le stair i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, a scríobh an tríú seanmóir chuig eagarthóir an Irish Times. Foilsíodh í an 19 Eanáir 2016:

Sir, – Conn Mac Gabhann’s use of the so-called just war principles to legitimise the Easter Rising is tendentious in the extreme, no more so than in his omission of the most important principle – the principle of last resort, the absence of alternatives to military action (“Did the 1916 Rising meet the requirements for a ‘just war’?”, Opinion & Analysis, January 16th).
     The alternative to a violent uprising in 1916 was the strategy that had been pursued by generations of constitutional nationalists – the peaceful and democratic struggle for Irish independence.
     That strategy had been prolonged but highly successful and culminated with the passing of the Home Rule Bill in 1914, which meant there would be an independent Ireland after the first World War.
     As former taoiseach John Bruton has argued on many occasions, the violence of the Rising and the War of Independence was not necessary to achieve Irish independence. There was a non-violent alternative and thousands of lives would have been saved by sticking to constitutional politics. It is unlikely that the sectarian division of Ireland would have been averted but it could have been ameliorated and the path to Irish unity opened decades ago.
     The only justification for war is necessity and the Easter Rising fails that test. – Yours, etc,
Prof GEOFFREY ROBERTS,
School of History,
University College Cork.

Tá na comharthaí sóirt go léir le feiscint sa sampla seo. Arís eile, caitheadh fíricí míchaoithiúla i dtraipisí agus cumadh síscéal chun ceacht moráltachta a mhúineadh do léitheoirí an Irish Times. De réir insint Roberts, bhí sé i gceist ag rialtas na Breataine neamhspleáchas a bhronnadh ar Éirinn nuair a chriochnaigh an Chéad Chogadh Domhanda—murach gur ... well, aisteach go leor, níor mhínigh sé cén fáth nár tugadh neamhspleáchas d’Éirinn ag deireadh an chogaidh. An amhlaidh gur chuir an tÉirí Amach an oiread sin díomá ar cheannairí na Breataine gur athraigh siad an polasaí a bhí beartaithe acu? Ach is fantaisíocht ghlan é sin. Ní raibh sé riamh i gceist ag an mBreatain stát neamhspleách a bhunú in Éirinn. Is Sasanach é Roberts agus tá cúpla leabhar scríofa aige ar an Aontas Sóivéadach i ré Stalin. Cé nach múineann sé stair na hÉireann, tá dóthain ama caite aige cois Laoi chun smeadar éigin eolais a chur ar an ábhar. An ráiteas sin uaidh (‘there would be an independent Ireland after the first World War’) is léiriú maith é ar chur chuige na seanmóirithe: ní hamháin go ndéanann siad neamhshuim d’fhíricí nach n-oireann dá soiscéal, ach ní leasc leo fíricí na staire a chur as a riocht nuair is gá. D’fhéadfadh tiománaithe tacsaí agus bearbóirí Chorcaí a mhíniú don ollamh le stair nach raibh trácht ar neamhspleáchas a thabhairt d’Éirinn roimh an Éirí Amach ná ina dhiaidh. Is é an rud a bhí faoi chaibidil an uair úd ná fo-pharlaimint réigiúnach laistigh den Ríocht Aontaithe a bhunú i mBaile Átha Cliath—fo-pharlaimint ar aon dul, mórán, leis an gceann a bhí acu thíos in Stormont idir 1921 agus 1972. An n-éireodh na Briotanaigh níos solúbtha le himeacht aimsire? Cá bhfios; ní bhaineann an stair le rudaí nár thit amach. Níor mhiste a lua, áfach, gur cuireadh tús le feachtas treallchogaíochta in oileán Eorpach eile chun deireadh a chur le réimeas na Breataine beagnach daichead bliain tar éis Éirí Amach na Cásca. Seo sliocht as Cyprus Today, iris a fhoilsíonn an Roinn Oideachas agus Cultúir i bPoblacht na Cipire:

After the failure of non-violent attempts to gain self-determination, the Cypriots began an armed rebellion on 1 April 1955 ... The aim of the armed struggle was not to push the British off the island by force, but rather to make it too difficult and dangerous for them to stay. In the end, the strategy worked ... only the armed struggle forced the British to grant the Cypriots some measure of self-determination.

Cyprus Today, imleabhar XLIII, Aibreán-Meitheamh 2005, 6.

An bolscaireacht pholaitiúil é seo? Ní bheinn ag súil lena mhalairt ó roinn rialtais i dtír ar bith, ach ní léir dom go bhfuil sé pioc níos measa ná litir Roberts. Níl sé mórán níos fearr, ach an oiread, mar níor fhág na Briotanaigh an Chipir riamh: tá dhá bhunáit mhíleata (‘sovereign base areas’) faoina smacht i gcónaí arb ionann iad agus a trí faoin gcéad de thalamh an oileáin.

Níor dhiúltaigh páipéar do dhúch riamh.

     Is é cúram an staraí staidéar a dhéanamh ar na foinsí príomha agus cuntas chomh cruinn cuimsitheach agus is féidir a sholáthar dá léitheoirí. Más scoláire fónta é, beidh an taighde críochnúil, an tuairisciú macánta, an réasúnaíocht loighciúil, agus na breitheanna tomhaiste. Ní bheidh de chuspóir aige ach tuiscint níos fearr a fháil ar dhream éigin a bhí ann romhainn agus ar an linn inar mhaireadar. Ní haon chuid de chúram an staraí é pearsa stairiúil a mheas mar chaora nó mar ghabhar, ná gluaiseacht stairiúil a áireamh mar dhea-rud nó mar dhrochrud, ná ceachtanna moráltachta a mhúineadh don phobal—ná teachtaireacht don todhchaí a chur ina luí orthu ach chomh beag. Na litreacha thuas a foilsíodh ar an Irish Times, ní leis an staireagrafaíocht a bhaineann siad ach leis an bpolaitíocht. Tá an ceart céanna ag an staraí tuairimí polaitiúla a bheith aige agus atá ag an tiománaí tacsaí nó ag an mbearbóir, ar ndóigh, ach má bhuaileann fonn é chun óráid bholscaireachta a thabhairt ó chrannóg an Irish Times, nó ó ardán poiblí eile, ba chóir go mbeadh sé soiléir do chách gur ag labhairt ina cháilíocht mar shaoránach (nó mar ghéillsineach den ríocht bhéal dorais) atá sé. Dá síneodh ‘Ms Carla King’, ‘Mr Tom Dunne’ agus ‘Mr Geoffrey Roberts’ na litreacha thuas ní bheadh siad faoi chaibidil agam anseo. Is dóichí ná a mhalairt nach léifinn iad. Ach nuair a luaitear roinn ollscoile agus dintiúr acadúil ag bun ráitis pholaitiúil, cuirtear in iúl go bhfuil údarás ar leith ag baint leis an téacs nach mbainfeadh leis dá mba thiománaí tacsaí nó gruagaire a scríobh. Nuair a thuigtear nach amhlaidh atá, tarraingítear amhras an phobail ar staraithe i gcoitinne.

     Ach b’fhéidir gur maith an rud é sin: tá sé inmholta don léitheoir bheith san airdeall i gcónaí.