An bhua san Eoraip

Lá na bua i Moscó, i Nua-Eabhrac, i Londain agus i bPáras

Seachtó bliain is an lá inné – nó seachtó bliain is an lá inniu más iar-Shóivéadach thú – a chríochnaigh an cogadh. Is é an cogadh atá i gceist agam, ar ndóigh, an cogadh Eorpach a thosaigh nuair a d’ionsaigh an Ghearmáin an Pholainn sa bhliain 1939. Bhí cogadh eile fós faoi lánseol san Áise, cogadh a thosaigh nuair a dhein an tSeapáin ionradh ar an tSín sa bhliain 1937, ach nuair a deirtear ‘an cogadh’ ar an taobh seo den domhan is é an cogadh a thionscain Adolf Hitler a bhíonn i gceist.

     Is suntasach an ní é go bhfuil Sasanaigh go mór chun tosaigh i measc na staraithe a bhíonn ag plé le cogadh Hitler agus le Sóisialachas Náisiúnta na Gearmáine. Is amhlaidh a bhí ón tús: féach, mar shampla, A. J. P. Taylor agus Hugh Trevor-Roper sa tréimhse iarchogaidh. Sa lá atá inniu ann, ní féidir staireagrafaíocht na tréimhse a phlé gan saothair leithéidí Richard Evans, Ian Kershaw, Richard Overy agus Michael Burleigh a lua. Go deimhin, creideann Richard Evans go gcuireann Sasanaigh suim thar an ngnáth i startha na dtíortha máguaird, rud a mhínigh sé i leabhar dar teideal Cosmopolitan Islanders. Caithfidh mé a rá nach bhfuil ‘cosmopolitan’ go hard ar liosta na n-aidiachtaí a ritheann liom nuair a smaoiním ar Shasana (fág Londain as an áireamh), ach tá dealramh le tuairim Evans i gcás na Gearmáine – nó i gcás an Drittes Reich ach go háirithe. Braithim gur mó an aird a thugann staraithe ó Shasana ar réimeas Hitler ná mar a thugann staraithe ó na Stáit Aontaithe, ón Rúis ná ón bhFrainc. Agus in ainneoin threallús na nGearmánach (leitheidí Sebastian Haffner, Joachim Fest, Martin Broszat agus Götz Aly), thiocfadh dó go bhfuil na Sasanaigh bord ar bhord le staraithe na Gearmáine féin. Is aisteach an scéal é ar an gcéad amharc agus sílim go gcaithfear an míniú a lorg lasmuigh den acadamh. Is é is cúis leis, mura bhfuil dul amú orm, go dtuigtear do mhuintir Shasana go bhfuil cogadh Hitler ar cheann de bhuaicphointí stair a dtíre féin. Cuimhnímis an óráid a thug Winston Churchill, an 18 Meitheamh 1940:

The whole fury and might of the enemy must very soon be turned on us. Hitler knows that he will have to break us in this island or lose the war ... Let us therefore brace ourselves to our duties, and so bear ourselves, that if the British Empire and its Commonwealth last for a thousand years, men will still say, ‘This was their finest hour’.

Miotas is ea é a fhágann Ælfred Mór, Magna Carta, cath Agincourt, Armáid na Spáinne, an ‘glorious revolution’ (mar dhea), cath Waterloo, an réabhlóid thionsclaíoch agus gach lieu de mémoire eile dá bhfuil ag na Sasanaigh, in áit na leithphingine. Mar a thit cúrsaí amach, shíothlaigh impireacht na Breataine cúpla bliain tar éis an Tausendjähriges Reich, ach tá an miotas chomh beo is a bhí riamh agus níl aon súil agam go dtiocfaidh maolú ar a éifeacht go luath. Tréimhse is ea í atá fite fuaite le féiniúlacht agus le náisiúnachas Shasana. Dá gcreidfeá na Sasanaigh, ar ndóigh, is rud é an náisiúnachas a bhaineann le tíortha eile: ach an té a mbíonn clog á chloisint aige an t-am ar fad, ní thugann sé an fhuaim faoi deara tar éis tamaill.

Richard Evans agus dhá leabhar leis

     Rith na smaointe thuas liom nuair a bhí The Third Reich in History and Memory (2015) le Richard Evans á léamh agam le déanaí. Ceithre leabhar leis an údar céanna a bhí léite agam cheana agus thaitin siad go léir liom. An chéad leabhar dá chuid a léas riamh, leabhar dar teideal In Defence of History (1997), ní leis an nGearmáin a bhain sé in aon chor ach leis an staireolaíocht. Chosain Evans disciplín na staire ar smaointeoirí an iarnua-aoiseachais, dream a shéanann gur féidir eolas a chur ar ré atá imithe agus a áitíonn gurb ionann saothar na staraithe agus ceapadóireacht liteartha ar aon dul le gach saghas eile litríochta. Is deacair é a chreidiúint anois, ach bhí an t-iarnua-aoiseachas faiseanta i measc scoláirí liteartha fiche bliain ó shin. Is cuimhin liom go rabhas idir dhá chomhairle faoi leabhar Evans nuair a léas é sa bhliain 1998. Ar láimh amháin, shíleas go raibh sé i bhfad ró-fhoighdeach le seafóid chruthanta na gcriticeoirí liteartha – ní dóigh liom go bhfuil oiread is masla amháin ó thús deireadh an leabhair. Ar an láimh eile, bhíos sásta go ndúirt sé rudaí ba ghá a rá ag an am:

So when Patrick Joyce tells us that social history is dead, and Elizabeth Deeds Ermarth declares that time is a fictional construct, and Roland Barthes announces that all the world’s a text, and Hans Kellner wants historians to stop behaving as if we were researching into things that actually happened, and Diana Purkiss says that we should just tell stories without bothering whether or not they are true, and Frank Ankersmit swears that we can never know anything about the past so we might as well confine ourselves to studying other historians, and Keith Jenkins proclaims that all history is just naked ideology designed to get historians power and money in big university institutions run by the bourgeoisie, I will look humbly at the past and say despite them all: it really happened, and we really can, if we are very scrupulous and careful and self-critical, find out how it happened and reach some tenable though always less than final conclusions about what it all meant.

Evans, In Defence of History (1997), 253.

Sárshaothar Evans: an tríológ leis ar an Sóisialachas Naisiúnta

Ina dhiaidh sin arís, léas na himleabhair thoirtiúla a scríobh Evans ar stair an tSóisialachais Náisiúnta de réir mar a tháinig siad amach: The Coming of the Third Reich (2003) ar na blianta roimh 1933 nuair a bhí gluaiseacht Hitler ag dul i dtreis; The Third Reich in Power (2005) ar an tréimhse idir 1933 agus 1939 nuair a bhí Hitler ag ullmhú don chogadh; agus The Third Reich at War (2008) ar leor a theideal mar mhíniú. Ba shuimiúla agus ba spreagúla go mór an tsraith leabhar sin ná an leabhar a scríobh sé ar an staireolaíocht. I bhfocail Goethe:

Grau, theurer Freund, ist alle Theorie,
Und grün des Lebens goldner Baum.

(Is liath gach teoiric, a chara dhil,
ach is glas é órchrann an tsaoghail.)

Is startha tomhaiste cuimsitheacha dea-scríofa iad na leabhair seo agus caithfear iad a áireamh i measc na staidéar is fearr ar fheiniméan an tSóisialachais Náisiúnta. Nuair a chonac go raibh leabhar nua le Evans ar stair na Gearmáine tar éis teacht amach an mhí seo caite, cheannaíos é ar an toirt.

     Cé gur leabhar nua é The Third Reich in History and Memory (2015), bhí ábhar an leabhair i gcló cheana. Is é atá ann cnuasach d’aistí a scríobhadh le cúig bliana déag anuas. Foilsíodh cuid mhaith acu mar aistí léirmheastóireachta ar an London Review of Books nó ar an New York Review of Books, rud a fhágann go bhfuil tagairtí in easnamh níos minice ná a mhalairt agus go bhfuil tuairimí áirithe ráite agus athráite. Bheadh an leabhar níos úsáidí agus níos snoite dá scríobhfaí é mar théacs comhtháite, ach tá aistí léirmheastóireachta ann ar roinnt de na leabhair is tábhachtaí ar an nGearmáin sa chéad seo caite. Ina measc tá: David Stevenson, With Our Backs to the Wall (2011), leabhar ar chliseadh arm na Gearmáine sa bhliain 1918; Sebastian Conrad, German Colonialism: A Short History (2011); Gellaty agus Stoltzfus (eagarthóirí), Social Outsiders in Nazi Germany (2001); Götz Aly, Hitler’s Beneficiaries: Plunder, Racial War and the Nazi Welfare State (2007); Adam Tooze, The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy (2006) David Stahel, Kiev 1941: Hitler’s Battle for Supremacy in the East (2012); Ian Kershaw, The End. Hitler’s Germany 1944-45 (2011); Mark Mazower, Hitler’s Empire (2008); R. M. Douglas, Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War (2012). Tugann an leabhar léargas dúinn ar chonspóidí reatha a bhaineann le hábhar: cé chomh domhain agus a bhí préamhacha an chiníochais i gcultúr na Gearmáine? cé mhéad tacaíochta a bhí ag réimeas Hitler? arbh iad laigí tionsclaíocha na Gearmáine faoi deara di an cogadh a chailliúint? cén fáth ar lean na Gearmánaigh orthu ag troid go dtí an deireadh? an bhfuil cinedhíothú na nGiúdach inchurtha le cinedhíothú ar bith eile? Bíodh a fhios agat, áfach, gur leabhar staireagrafaíochta seachas leabhar staire é seo: ní hé stair na Gearmáine atá faoi chaibidil ann i ndáiríre, ach tuiscintí na staraithe ar stair na tíre sin.

Ian Kershaw agus dha leabhar leis

     Thugas suntas ar leith don léirmheas a scríobh Evans ar leabhar le Ian Kershaw dar teideal Fateful Choices: Ten Decisions that Changed the World, 1940-1941 (2007). Tá cáil ar Kershaw de bharr na beathaisnéise a scríobh sé ar Adolf Hitler. Foilsíodh an saothar in dhá imleabhar mhóra faoi na teidil Hubris (1998) agus Nemesis (2000) sular tháinig leagan ciorraithe amach in imleabhar amháin sa bhliain 2008. An t-eagrán ‘ciorraithe’ – eagrán ina bhfuil níos mó ná naoi gcéad leathanach – a léas féin agus shíleas go raibh cuntas den scoth le fáil ann ar an ngluaiseacht Naitsíoch, ar na cúinsí polaitiúla agus eacnamaíocha a lig di teacht i gcumhacht, agus ar an gcóras rialaithe a cruthaíodh sa Ghearmáin sna blianta tar éis 1933. Ach ní féidir liom a rá go bhfuair mé tuiscint níos fearr ar phearsantacht Hitler. Beathaisnéis pholaitiúil is ea é i ndáiríre: thug Kershaw mionchuntas dúinn ar an bhfear ‘poiblí’ ina cháilíochtaí mar cheannaire páirtí, mar cheannaire stáit agus mar cheannaire cogaidh, ach níor chuir sé an fear ‘príobháideach’ in aithne dúinn. Bíodh sin mar atá, cheannaíos Fateful Choices anuraidh nuair a bhí roinnt cóipeanna den eagrán crua ar díol go saor i siopa leabhar ‘Chapters’ i mBaile Átha Cliath. Níor bhreathnaíos air go dtí an tseachtain seo caite, tar éis dom an léirmheas moltach le Richard Evans a léamh.

     Leabhar is ea Fateful Choices inar scrúdaigh Kershaw deich gcinneadh thábhachtacha a dhein ceannairí na gcumhachtaí móra sa tréimhse chinniúnach idir samhradh na bliana 1940 agus fómhar na bliana dár gcionn.
     Ceist: Cén fáth ar chinn Hitler ar an Aontas Sóivéadach a ionsaí?
     Freagra: Toisc gur chaill an Luftwaffe an cath san aer i gcoinne an Royal Air Force, rud a d’fhág gurbh éigean an t-ionradh ar an mBreatain a bhí beartaithe a chur ar cheal. Ba bhealach eile é Fall Barbarossa chun deireadh a chur leis an gcogadh. Mar a scríobh Kershaw, ‘the urgency implicit in the startling suggestion that the Soviet Union should be attacked that autumn was not ideological but military-strategic’ (67). Nuair a bheadh na Rúisigh cloíte ag an nGearmáin, thuigfeadh na Sasanaigh gur mhithid dóibh teacht ar réiteach.
     Ceist: Cén fáth ar bheartaigh na Seapánaigh ar dhul chun cogaidh san Aigéan Ciúin?
     Freagra: Toisc nárbh fhéidir leo leanúint ar aghaidh leis an gcogadh i gcoinne na Síne gan seilbh ar fháil ar na toibreacha ola in Indiacha Thiar na hÍsiltíre (Indinéis an lae inniu), agus bhí na hOileáin Fhilipíneacha (coilíneacht de chuid na Stát Aontaithe ag an am) sa bhealach orthu.
     Ceist: Cén fáth ar bheartaigh na hIodálaigh ar pháirt a ghlacadh sa chogadh?
     Freagra: Toisc gur theastaigh uathu sciar den Fhrainc agus dá hImpireacht a ghabháil: ‘it was important to be in the war before the Germans had won so that Italy would have a bargaining position at the peace negotiations’ (155-6).
     Ceist: Cén fáth ar chinn na Stáit Aontaithe ar lón cogaidh a sholáthar don Bhreatain saor in aisce?
     Freagra: Mar a mhínigh an tUachtarán Roosevelt ag an am, ‘if Great Britain goes down, the Axis powers ... will be in a position to bring enormous military and naval resources against this hemisphere’ (229).
     Ceist: Cén fáth a raibh Stalin cinnte dearfa de nach ndéanfadh an Ghearmáin ionsaí ar an Aontas Sóivéadach go ceann cúpla bliain eile?
     Freagra: Toisc gur thuig sé nach bhféadfadh an Ghearmáin bua a fháil dá mbeadh uirthi troid san iarthar agus san oirthear ag an am céanna. Luigh sé le réasún, mar sin, nach dtosódh Hitler cogadh san oirthear sula mbeadh an Bhreatain cloíte aige.
     Ceist: Cén fáth ar fhógair an Ghearmáin cogadh ar na Stáit Aontaithe?
     Freagra: Toisc go raibh lón cogaidh á sholáthar acu don Bhreatain. Ach ós rud é go raibh cabhlach na Stát Aontaithe gafa le cogadh i gcoinne na Seapáine san Aigéan Ciúin, bheadh fomhuireáin na Gearmáine in ann an lón cogaidh a bhí ag teacht ó Mheiriceá a chur go tóin poill i lár an Atlantaigh.

     Tá na mínithe thuas loighciúil. B’fhéidir go bhfuil siad ró-loighciúil. Nuair a bhí Fateful Choices á léamh agam, bhraitheas go minic gur cluiche fichille seachas cogadh a bhí faoi chaibidil ann. Dá gcreidfeá Ian Kershaw, bhí aird na gceannairí dírithe ar an straitéis mhíleata i gcaitheamh an ama agus is beag baint a bhí ag a dtréithe pearsanta leis na pleananna a bhí á mbeartú acu. Tá eisceacht amháin ann, áfach: theip ar Kershaw an t-ionsaí a dhein an Iodáil ar an nGréig a mhíniú ar bhonn na loighce. B’éigean dó a admháil go raibh Benito Mussolini in éad le Hitler agus gur theastaigh ón Duce a chruthú gurbh acmhainn dó tír a chur faoi chois as a stuaim féin (níorbh fhiú an Aibisín ná an Albáin a lua sa chomhthéacs seo). Ní chreidim gurbh é deachtóir na hIodáile an t-aon duine i measc na gceannairí a ghéill dá chuid mothúchán. Breathnaímis an chéad chinneadh a phléigh Kershaw: an cinneadh a dhein rialtas na Breataine i samhradh na bliana 1940 go leanfaidís ar aghaidh leis an gcogadh. Dar le Kershaw, chreid baill na comh-aireachta nach raibh an dara rogha acu. Is fíor go dtacaíonn cuid mhaith de na ráitis a dhein Churchill ag an am leis an míniú sin:

‘Even if we were beaten, we should be no worse off than we should be if we were now to abandon the struggle’

Kershaw, Fateful Choices, 39

‘We should get no worse terms if we went on fighting, even if we were beaten, than were open to us now.’

Kershaw, Fateful Choices, 43.

‘It was idle to think that, if we tried to make peace now, we should get better terms from Germany than if we went on and fought it out.’

Kershaw, Fateful Choices, 45

Ach nuair a spreagann na mothúcháin duine le beart áirithe a imirt, is dual don intinn leithscéal a dhéanamh chun cuma na loighce a chur ar an mbeart sin.

     Scríobh staraí eile, John Lukacs, leabhar beag ar an gcinneadh céanna, ach in ionad an bhéim a leagan ar an réasúnaíocht theibí mar a dhein Kershaw, d’aithin Lukacs an tábhacht a bhain le tréithe pearsanta na n-airí a dhein an cinneadh. Féach, mar shampla, an giota seo a leanas as teachtaireacht phríobháideach a scríobh Churchill, an 28 Bealtaine 1940:

‘Our only hope is victory and England [sic!] will never quit the war whatever happens till Hitler is beat or we cease to be a state.’

John Lukacs, Five Days in London: May 1940 (2001), 194.

Déarfadh fear réasúnta ar bith nach raibh sa mhéid sin ach rámhaille: bhí Churchill ag smaoineamh ar bhua a fháil ar an nGearmáin nuair a bhí an chuid ba mhó den British Expeditionary Force fós teanntaithe ar an trá ag Dunkerque! Tá an cuntas a scríobh Lukacs ar na comhráite in Downing Street i samhradh na bliana 1940 níos traidisiúnta, níos mothálaí, agus – is ea – níos liteartha ná an cuntas a scríobh Kershaw, ach tá sé níos sásúla chomh maith. Is é sin le rá, go bhfuil cuma níos barántúla ar insint Lukacs toisc gur dhein sé iarracht na cúinsí suibiachtúla a chur san áireamh in éineacht leis na cúinsí oibiachtúla.

     Ní leor an réasún fuarchúiseach chun an saol atá timpeall orainn i láthair na huaire a thuiscint, agus ní leor é nuair a bhíonn an stair á scríobh ach an oiread. Caithfidh an staraí aird chuí a thabhairt ar mhothúcháin na ndaoine a mbíonn sé ag scríobh fúthu; ní foláir dó a aithint go mbíonn an lámh in uachtar ag paisin mhíloighciúla go minic. Is leasc liom é seo a admháil (agus ní dóigh liom go n-admhóinn é deich mbliana ó shin), ach is fíor go bhfuil cosúlachtaí nach beag idir obair an staraí agus obair an úrscéalaí.

     Anois, cén Ghaeilge atá ar ‘emplotment’?

AGUISÍN – 30 Bealtaine 2015

D’iarr léitheoir orm an focal ‘emplotment’ a mhíniú. Téarma is ea é a chum Paul Ricœur, fealsamh Francach, agus má cuireadh Gaeilge ar an gcoincheap cheana ní heol domsa é. Ach seo daoibh an t-aistriúchán a mholfainn:

imeachtraí, fir.  (iol. -raithe). Scéal leanúnach a chumadh trí eagar ar leith a chur ar imeachtaí na staire.

Comhfhocal is ea é ina bhfuil an réimír ‘im-’ agus an t-ainm briathartha ‘eachtraí’.

Mo ghinealach, cuid II

Nuair a bhí mo shinsir ar thaobh m’athar faoi chaibidil agam anseo i mí Dheireadh Fómhair seo caite, gheallas go ndéanfainn trácht ar an taobh eile den chraobh uair éigin sa bhliain úr. Tá an tuar tagtha faoin tairngreacht níos luaithe ná mar a bhí beartaithe agam.

Mo sheanathair i ndaonáireamh na bliana 1911

      Is ar fheirm bheag i mbaile fearainn na Coille Bige i bparóiste Thuama i mbarúntacht Dhún Mór i gcontae na Gaillimhe a rugadh mo mháthair. Bhain mo sheanathair, Éamonn Ó Conghaile, agus mo sheanmháthair, Mairéad Ní Fhlatharta, leis an gcomharsanacht chéanna. Go deimhin, anuas go dtí lár an 19ú céad bhí sráidbhaile ar a dtugtaí ‘Baile na bhFlathartach’ suite ar an láthair. Tréigeadh an baile úd de réir mar a d’fhás an eisimirce sna blianta tar éis an Drochshaoil agus faoi thús an chéid seo caite ní raibh ach teach amháin fágtha a raibh teaghlach ag cur fúthu ann – an teach inar tógadh mo mháthair. Ach bhí roinnt de na seantithe eile in úsáid mar chróite nó mar sciobóil; chonac féin roinnt acu nuair a bhíos i mo pháiste agus dúirt mo mháthair liom go raibh fothraigh de thithe eile fós le feiscint nuair a bhí sise óg ach gur baineadh as a chéile iad de réir mar a bhí clocha ag teastáil chun claíocha a dheisiú.

Mo sheanmháthair i ndaonaireamh na bliana 1911

      Mhair cuimhne ar an Drochshaoil i dteaghlach mo mháthar. Tomás Ó Conghaile, seanathair mo mháthar, rugadh é chomh luath leis an mbliain 1837 agus bhí sé fásta go leor i rith an ghorta mhóir (1847-49) chun cuimhne mhaith a bheith aige ar cheann de na tréimhsí ba thubaistí riamh i stair na hÉireann. Chuala mo mháthair scéalta sa bhaile faoi na déircigh ocracha a chuaigh ó thig go tigh ag iarraidh bia nach raibh le fáil, agus faoi na marbháin neamhaithnide a fuarthas i ndíoga ar thaobh na mbóithre. Chualas na scéalta céanna uaithi nuair a thosnaíos ag foghlaim faoin Drochshaol ar scoil. Is minic a mhaíonn lucht an tseanchais nach raibh an gorta leath chomh dian ina gceantair féin agus a bhí i mbólaí eile. Is amhlaidh atá sna cuntais a chualas ó mo mháthair: na truáin a fuair bás den ocras thart faoin gCoill Bheag, is aduaidh ó chontae Mhaigh Eo a tháinig siad, más fíor. Ach tugann mapa a foilsíodh san Atlas of the Great Irish Famine (féach thíos) le fios go raibh cúrsaí dona go leor i bparóiste Thuama chomh maith, mar thit daonra an pharóiste idir 30 agus 35 faoin gcéad in imeacht deich mbliana – cé go gcaithfear a admháil go raibh an titim níos airde ná 45 faoin gcéad i bparóistí eile. Murar chuir an gorta tús leis an imirce i gceantar Thuama is cinnte gur chuir sé dlús léi, agus d’fhág an imirce lorg nár bheag ar theaghlach mo mháthar.

Titim an daonra sna blianta 1841-51 agus sráidbhaile a tréigeadh

      Ainmneacha Gaelacha a thugas ar mo shinsir thuas. Dheineas amhlaidh toisc go raibh Gaeilge ó dhúchas acu go léir. Breac-Ghaeltacht ba ea achréidh na Gaillimhe i dtús an chéid seo caite: is é sin le rá, bhí idir Ghaeilge agus Bhéarla ag an dream a bhí meán-aosta nó níos sine, ach Béarla amháin a bhí ag an dream óg. Éamonn Ó Conghaile nó ‘Edward Connolly’ – mo sheanathair – bhí sé 30 bliain d’aois nuair a comhaireadh é le haghaidh dhaonáireamh na bliana 1911 agus bhí an dá theanga ar a thoil aige; ach bhí mac deirféar agus iníon deirféar leis ag stopadh sa tigh oíche an daonáirimh nach raibh Gaeilge acu. Sé bliana déag d’aois a bhí Michael Fahy, an páiste ba shine den bheirt, rud a thugann le fios gur timpeall na bliana 1890 a tharla an t-athrú teanga sa teaghlach sin. Mhair an Ghaeilge níos faide i dteaghlach mo sheanmháthar, de réir dealraimh, mar bhí an dá theanga ag Katie Shaughnessy, neacht léi a bhí seacht mbliana d’aois in 1911. Deir mo mháthair liom go raibh sé de nós ag a tuismitheoirí Gaeilge a labhairt eatarthu féin ach gur Béarla amháin a labhraídís leis an gclann – b’shin an teanga a sheasfadh dóibh cibé áit ar domhan a rachaidís.

Mo sheanathair agus fógraí ar son Chlann na Talmhan

      ‘Hitler’ a ghlaoití ar mo sheanathair sna 1930í. Ní hé go raibh ardmheas aige ar sheansailéir na linne sa Ghearmáin, ná go raibh sé ag beartú ‘spás maireachtála’ a ghnóthú dá chlann ar ghabháltais na gcomharsan, ach gur síleadh an-chosúlacht a bheith idir a chroiméal agus croiméilín an Führer. Fuair sé bás sa bhliain 1947, tamall maith sular saolaíodh mise, ach tá na pictiúir de atá feicthe agam ag teacht leis an míniú seo ar a leasainm. Bíodh sin mar atá, tá a fhios agam go gcuireadh sé suim ar leith i gcúrsaí polaitíochta agus ritheann sé liom go mb’fhéidir go raibh baint ag an leasainm aduain leis an gclaonadh chun óráidíochta a bhí aige. Ní leis an eite dheis a bhí a luí, áfach, ach le Clann na Talmhan, páirtí a bunaíodh sa bhliain 1938 chun leas na bhfeirmeoirí beaga in iarthar na hÉireann a dhéanamh. D’éirigh leis an bpáirtí deich suíochán a bhuachan in olltoghchán na bliana 1943: i measc na dteachtaí nua a toghadh bhí Michael Donnellan, ceannaire an pháirtí agus fear a bhí mór le mo sheanathair, a chríochnaigh ag barr an chomhairimh i ndáilcheantar Ghaillimh Thoir.

      Níor éag mo sheanmháthair go dtí an bhliain 1961; dúradh liom go rabhas ina baclainn aici cúpla uair ach bhíos chomh hóg san nach bhfuil aon chuimhne agam uirthi. Naonúr clainne a saolaíodh do mo sheanmháthair, cé nár mhair ach seachtar den ál. Fuair Tom, an mac ba shine, an fheirm; tá col ceathrair liom á saothrú i gcónaí. D’oibrigh an iníon ba shine a mhair, Aileen, i siopa Clerys i mBaile Átha Cliath; phós sí Ciarraíoch agus thógadar clann mhór i gCill Orglan. Ba í Norah an tríú duine a mhair agus fillfidh mé ar a scéalsa ar ball. Chuaigh an chéad duine eile, Kitty, go Sasana bliain nó dhó roimh an Dara Cogadh Domhanda; fuair sí oiliúint ann mar bhanaltra agus d’oibrigh sí in ospidéal i Londain i rith an blitz. Phós sí Sasanach tar éis an chogaidh ach ní raibh aon chlann acu. Ba í mo mháthair, Chris, an cúigiú duine; dhein sí cúrsa rúnaíochta nuair a d’fhág sí an scoil agus d’oibrigh sí mar chléireach pá sular phós sí m’athair. Chuaigh Jack, an séú duine, ar imirce go Londain sna 1950í, tráth ar thit an tóin as geilleagar na hÉireann, ach bhog sé ar ais go dtí cathair na Gaillimhe nuair a chuaigh sé amach ar pinsean. An seachtú duine, Jim, ba shiúinéir é agus thóg sé clann i mBaile Átha Cliath. Níl aon rud as an ngnáth sa mhéid sin; go deimhin, d’fhéadfaí a rá gur mhionsamhail de shochaí na hÉireann sa 20ú céad iad clann mo sheantuismitheoirí: chuir beirt fúthu faoin tuath, bhog beirt go Baile Átha Cliath, agus thug beirt eile aghaidh ar thír Sheáin Bhuí. Ach b’eisceacht í an seachtú duine ceart go leor.

M'aintín sna 1940í; póstaer ó ré Vichy; mo mháthair agus m'aintín ar Lá Caille 2014 (mise a thóg)

      Rugadh m’aintín, Norah Connolly, an 8 Samhain 1918 – cúpla lá sular chríochnaigh an Chéad Chogadh Domhanda. Chaith sí seal ag obair i siopa i mBaile Átha Cliath ach sa bhliain 1937 chuaigh sí isteach sna Soeurs de Saint Paul de Chartres, ord cráifeach Francach. Thaistil triúr ógbhan chun na Fraince ag an am céanna ach d’fhill beirt acu abhaile laistigh d’achar gearr; d’fhan m’aintín thall, áfach, agus oileadh í mar bhanaltra. Ón mbliain 1940 d’oibrigh sí in ospidéal Longjumeau, baile atá suite tuairim is 15 km ó dheas ó chathair Phárais. I measc na n-othar a tháinig faoina cúram i rith an chogaidh bhí saighdiúirí Gearmánacha. Bhíodh drogall uirthi i gcónaí labhairt ar na “années noires” – fág an easpa bídh agus an t-ocras a bhíodh uirthi de shíor as an áireamh – ach d’inis sí scéal faoi Ghearmánach áirithe, píolóta sa Luftwaffe, a gheall go dtabharfadh sé síob ar ais go hÉirinn di dá mbeadh sí sásta éalú ina theannta. Ag spochadh as an mbean rialta a bhí mo dhuine, is dócha, ach is ait an scéal é go raibh aintín amháin liom ag cur cóir leighis ar mhuintir Londan a bhí á mbuamáil ag an Luftwaffe a fhad is a bhí baill den fhórsa céanna faoi chúram a deirféar laisteas de Mhuir nIocht! Bhí an Fhrainc á buamáil chomh maith, ar ndóigh: i mí Aibreáin na bliana 1944, mar shampla, maraíodh beagnach ceithre chéad sibhialtach nuair a d’ionsaigh an Royal Air Force an clós iarnróid ag Juvisy-sur-Orge, tuairim is 5 km ó Longjumeau. Caithfidh gur tógadh roinnt de na taismigh go dtí ospidéal Longjumeau. Ar chuir m’aintín cóir orthu? Níl a fhios agam, mar bhuail an eitinn í timpeall an ama chéanna. Aistríodh í go dtí sanatóir in aice le baile Chamonix san Haute-Savoie, gar do theorainneacha na hIodáile agus na hEilvéise. Is ann a bhí sí, ina hothar seachas ina banaltra, nuair a chríochnaigh an Dara Cogadh Domhanda. Ba ghairid ina dhiaidh sin go bhfuair a muintir an chéad litir uaithi le cúig bliana. Socraíodh gur chóir cuairt a thabhairt uirthi agus thit sé ar chrann mo mháthar an turas a dhéanamh. Post sealadach a bhí aici san Irish Hospitals' Sweepstake ag an am agus nuair a tháinig deireadh leis an obair sin in earrach na bliana 1946 thaistil sí chun na Fraince chun cúpla seachtain a chaitheamh i dteannta m’aintín a bhí ag téarnamh san aer úr ag bun Mont Blanc. Is iomaí uair a chualas mo mháthair ag trácht ar an turas sin – ar an scrios cogaidh a chonaic sí agus ar áilleacht na nAlp. D’fhan m’aintín sa bhFrainc go dtí an bhliain 1963 nuair a aistríodh í go dtí teach altranais a bhí oscailte ag a hord i Michigan na Stát Aontaithe. Faoi dheireadh thiar thall, sa bhliain 1985, d’fhill sí ar Éirinn nuair a bhunaigh an t-ord ionad cónaithe do sheandaoine sa Rath Garbh, i ndeisceart chathair Bhaile Átha Cliath. Bhí sí ina bainisteoir ar an ionad sin go dtí an bhliain 2003 nuair a d’éirigh sí as a cuid cúraimí – go hoifigiúil cibé ar bith. Is ann a raibh cónaí uirthi nuair a d’éag sí gan choinne, an 3 Feabhra i mbliana, agus í chomh géarchúiseach is a bhí sí riamh i rith a saoil.

      Mar a mhíníos nuair a bhí mo shinsir ar thaobh m’athar faoi chaibidil agam, ní fear mór ginealais mé. Ach ní fhéadfainn cuntas a scríobh ar mo chraobh gan mórán téamaí staire a tharraingt anuas: an Drochshaol, meath na tionsclaíochta sa 19ú céad, cogadh na talún, cúlú na Gaeilge, cogadh na saoirse, bunú an tSaorstáit, an pholaitíocht sa stáit nua, an Fhrainc faoi réimeas Vichy, géarchéim eacnamaíoch na gcaogaidí, etc. Ar fhág an cúlra pearsanta sin lorg ar mo dhearcadh, ar an saghas staire a scríobhaim, ar na téamaí a roghnaím, ar na breitheanna a thugaim? Bheadh sé saonta a cheapadh nár fhág: baineann gné shuibiachtúil le saothar gach staraí agus nílim chun ligint orm féin gur eisceacht mise.

Cathair an tsolais

Níor luaithe casóg an gheimhridh crochta i vardrús agus mo scairf caite i dtarraiceán gur chinneas go raibh sé in am smúit na hÉireann a ghlanadh de mo bhróga agus geábh a thabhairt thar lear. Leis an ngéarchúis is dual dom, dhíríos m’aghaidh ar Pháras an lá céanna a chuaigh stiúrthóirí aerthráchta na Fraince ar stailc – ach ós rud é gur ceardchumannaí dílis mé bhíos breá sásta cúpla uair a chloig a chaitheamh san eitleán sular tugadh cead dúinn aerfort Átha Cliath a fhágaint. Mar an gcéanna, bhí lúcháir orm nuair a chuaigh oibrithe iarnróid an SNCF ar stailc an lá dár gcionn, cé nach raibh deis agam tacú le mo chomhbhráithre Francacha an dara uair mar níor bhain an stailc seo leis an métro. Aithnítear go forleathan gur ceann de dhualgais an taistealaí é a chuid pictiúr a thaispeáint dá lucht aitheantais ar filleadh abhaile dó. Níor mhaith liom an nós sin a bhriseadh. Seo daoibh, mar sin, an t-aon phictiúr amháin a thógas agus mé i bPáras. Níl sé iontach soiléir, ach is é atá ann Seamus Heaney (ar an ardán ar chlé) ag léamh a chuid filíochta i gColáiste na nÉireannach.

Seamus Heaney i gColáiste na nÉireannach, Páras, an 13 Meitheamh 2013

      Bhí an ócáid saor in aisce agus bhí cead isteach ag an bpobal i gcoitinne. Mar a bheifí ag súil leis, bhí slua mór i láthair. Ar an drochuair, b’éigin dúinn éisteacht le hóráid leadránach ó Jimmy Deenihan, an tAire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltacha, sular labhair an file: ‘we punch way above our weight’ i gcúrsaí cultúir, dar leis an aire – a labhair as Béarla ó thús go deireadh. Nuair a thug banríon na Breataine cuairt orainn chualathas cúpla focal i nGaeilge uaithi, ach is cosúil go gcuirfeadh an méid sin (gan trácht in aon chor ar quelques mots Fraincise) an iomarca stró ar aire na Gaeltachta. ‘Why keep a dog and bark yourself?’ an mana atá aige, is dócha. Ach chruthaigh Séamus Heaney níos fearr. Ní hamháin gur léigh sé aistriúchán ar dhán de chuid Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, ach nuair a thosaigh éan ag ceiliúradh sna crainn i gclós an choláiste d’aithris sé aistriúchán ar dhán Sean-Ghaeilge. Seo daoibh an bunleagan agus leagan nua-aimseartha:

Int én bec
ro léic feit
do rinn guip
      glanbuidi
fo-ceird faíd
ós Loch Laíg
lon do chraíb
      charn buidi. 

An t-éan beag
do lig fead
de rinn goib
      ghlanbhuí;
scaoileann faí
os Loch Lao—
lon de chraoibh
      charnbhuí.

Tabhair faoi deara nach bhfuil ach focal amháin (‘fo-ceird’) sa dán seo – dán a cumadh sa 9ú céad – nach bhfuil beo i nGaeilge an lae inniu.

Caspar David Friedrich (1814), Anton von Werner (1893), George Grosz (1921), Hubert Lanzinger (1935)

      Roghnaíos dul go Páras seachas aon áit eile toisc go raibh taispeántas ealaíne dar theideal ‘De l’Allemagne, 1800-1939’ ar siúl sa Louvre. Chothaigh an taispeántas seo go leor conspóide agus ní gá dul thar an teideal le cúis na conspóide a thuiscint: má tá dáta breá cruinn ag tús na tréimhse a bhí faoi chaibidil sa taispeántas, dhírigh an dáta corr ag deireadh na tréimhse aird an lucht féachana ar ghné amháin de stair na Gearmáine. Is é a bhí sa taispeántas i ndáiríre ná léiriú físiúil ar choincheap an Sonderweg (‘bealach speisialta’) – is é sin le rá, an tuairim gur lean an Ghearmáin conair ar leith ó thús an 19ú céad (ar a dhéanai) a d’fhág go raibh an córas parlaiminteach, an mheánaicme, is an tsochaí shibhialta níos laige, agus go raibh an stát, an t-arm is an maorlathas níos treise sa tír sin, ná mar a bhíodar i dtíortha forbartha eile. Ba í an ealaín seachas an pholaitíocht ábhar an taispeántais, ar ndóigh, ach bhí sé le tuiscint gur lean ealaín na Gearmáine Sonderweg dá cuid féin – conair a shín ón rómánsachas a chuir béim ar an Heimat (dúchas) mar aisfhreagra ar réabhlóid na Fraince, go clasaiceas an Kaiserreich a dhein stádas nua na Gearmáine mar Weltmacht (cumhacht dhomhanda) a mhóradh, go eispriseanachas na 1920í a léirigh uafáis an Chogaidh Mhóir agus duairceas an tsaoil iarchogaidh, go réalachas Sóisialach Náisiúnta na 1930í arbh é ceann scríbe an taispeántais é. Is údar conspóide í teoiric an Sonderweg i gcónaí. Is beag staraí a mhaífeadh anois gur thoradh dosheachanta é an Sóisialachas Náisiúnta ar stair na Gearmáine: aithnítear go bhfuil stair shainiúil ag gach náisiún ar domhan agus gur fhás gluaiseachtaí faisisteacha go rábach ar fud na hEorpa sna 1930í. Ach ina dhiaidh sin is uile, is deacair éalú ón tuairim go raibh préamhacha an daonlathais níos éadoimhne sa Ghearmáin ná mar a bhí in iarthar nó i dtuaisceart na hEorpa; b’ísle dá réir iad na baic a bhí le sárú ag Adolf Hitler ná ag leithéidí Anton Mussert, Léon Degrelle, Jacques Doriot nó Oswald Mosley. Níor chinntigh cúrsa na staire sa Ghearmáin go dtiocfadh na Naitsithe i gcumhacht, ach bheinn sásta a rá gur dhein sé an bealach níos réidhe dóibh. Ach is í an cheist is mó a spreag taispeántas an Louvre ionam ná seo: más fíor go dtugann gach leabhar staire léargas dúinn ar an tréimhse inar scríobhadh é, an féidir a rá gur thug an taispeántas seo léargas dúinn ar an dearcadh atá ag muintir na Fraince ar an nGearmáin?

Haute couture à l'Hôtel de Ville

      Chuas chuig taispeántas eile an lá dár gcionn agus bhí an scuaine chun dul isteach ann beagnach chomh fada leis an gceann sa Louvre. ‘Paris Haute Couture’ an teideal a bhí air agus bhí sé ar siúl san Hôtel de Ville. Bhí samplaí de dhéantús na ndearthóirí faisin is tábhachtaí le céad bliain anuas le feiscint ann: Paul Poiret ó bhlianta tosaigh an 20ú céad, Madelaine Vionnet ó na 1920í, Coco Chanel nach gá aon rud a rá fúithi, Elsa Schiaparelli ó na 1930í, Christian Dior a chruthaigh an ‘new look’ sa bhliain 1947, Yves Saint Laurent a fuair bás cúpla bliain ó shin, agus grands couturiers nach iad. De na gúnaí go léir a bhí ar taispeáint, thabharfainn an chraobh do GBD (nó PRN, mar adeir na Francaigh) a dhear Jeanne Lanvin sa bhliain 1929 - tá sé ar dheis sa phictiúr thuas. Ní dóigh liom go bhfuil an haute couture ar cheann d’ealaíona móra an tsaoil, ach ní rud neafaiseach é ach an oiread: gnó is ea é atá suite ar an teorainn idir an ealaín agus an cheardaíocht – mar atá an cineama, an dearadh grafach nó an ailtireacht. Bíodh sin mar atá, bhí cúis eile agam le freastal ar an taispeántas: tá áit thábhachtach ag an Hôtel de Ville i stair na cathrach agus theastaigh uaim é a fheiscint ón taobh istigh. Gan dul siar níos faide ná an 20ú céad, is ann a labhair an Marascal Pétain nuair a thug sé sciuird ar Pháras, an 28 Aibreán 1944 (‘Soyez sûrs que, dès que je le pourrai, je viendrai, et alors, ce sera une visite officielle. Alors, à bientôt j'espère!’); agus is ann a labhair an Ginearál de Gaulle, an 25 Lúnasa 1944 (‘Il y a des minutes, nous le sentons tous, qui dépassent chacune de nos pauvres vies. Paris! Paris outragé! Paris brisé! Paris martyrisé! Mais Paris – libéré!’). Is fada an tréimhse ceithre mhí sa pholaitíocht! Ach is dócha gurb é an pictiúr is cáiliúla ar fad ina bhfuil an Hôtel de Ville le feiscint an ceann a dhein Robert Doisneau sa bhliain 1950. Is fánach an áit a bhfaighfeá gliomach, agus táid ann adeir gur Duibhlinneach darbh ainm Jack Costello an fear atá ag gabháil thar an gcuaille lampa ar chlé ...

Le maréchal, le général, et M. Costello à l'Hôtel de Ville

      Is annamh a thugaim cuairt ar na siopaí leabhar i bPáras gan suntas a thabhairt do shaothar scríbhneora éigin nár léas cheana. Níorbh eisceacht é turas na míosa seo caite agus is é Stéphane Hessel (1917-2013) an t-údar nua atá á léamh agam faoi láthair. Dá mba charachtar in úrscéal é, déarfainn go raibh scéal a bheatha dochreidte. Berliner de bhunadh Giúdach, bhí a thuismitheoirí thar a bheith bóiheimeach (tá an scannán Jules et Jim bunaithe ar scéal a bpósta) agus chaith sé an chuid ba mhó dá óige i bPáras mar a raibh a mháthair ina comhfhreagraí faisin don Frankfurter Zeitung, príomh-nuachtán liobrálach na linne sa Ghearmáin. Bronnadh saoránacht na Fraince ar Hessel sa bhliain 1937 agus throid sé in arm na Fraince sa bhliain 1940. Deineadh príosúnach cogaidh de ach d’éalaigh sé gan mhoill, bhain sé an zone libre amach sular shroich sé Londain mar ar liostáil sé in aerfhórsa an Ghinearáil de Gaulle. D’aistrigh sé ón aerfhórsa go dtí seirbhís rúnda na Fraince Saoire sa bhliain 1942 nuair a bhí an tseirbhís sin ag lorg cainteoirí líofa Gearmáinise, agus seoladh ar ais chun na Fraince é mar ghníomhaire rúnda i Márta na bliana 1944. Ghabh an Gestapo é i bPáras i mí Lúnasa na bliana céanna agus céasadh é sa baignoire – céasadh uisce a bhí inchurtha leis an waterboarding a chleachtann na Stáit Aontaithe – ach níor sceith sé rún. Aisteach go leor, in ionad é a chur chun báis ar an toirt, sheol an Gestapo go campa Buchenwald é. Shíl Hessel go raibh mearbhall ar lucht an Gestapo toisc gur labhair sé Gearmáinis leo, agus go raibh roinnt acu tagtha ar an tuairim go raibh an cogadh caillte faoin am a gabhadh é. Bíodh sin mar atá, bhí an t-ádh air nach raibh tuismitheoirí cráifeacha aige agus nár timpeallghearradh é. I mBuchenwald dó, d’éirigh leis áiteanna a mhalartú le príosúnach a bhí ag fáil báis den tífeas; shíl na Gearmáinigh go raibh Stéphane Hessel marbh agus sheoladar an príosúnach eile chuig campa oibre - campa ónar éalaigh Hessel. Tar éis an chogaidh, d’oibrigh sé do na Náisiúin Aontaithe agus do Roinn Gnóthaí Eachtracha na Fraince. Nuair a chuaigh sé amach ar pinsean sa deireadh, lean sé air ag plé le cearta daonna ar fud na cruinne agus le forbairt an ‘tríú domhan’. Ghlac se páirt ghníomhach sa bhfeachtas idirnáisiúnta i gcoinne choilíniú chríocha gafa na Palaistíne: ba dheacair do bholscairí Iosrael na gnáth-líomhaintí gránna a bhíonn acu a chaitheamh le fear de bhunadh Giúdach a tháinig slán ó champa Buchenwald. 

Trí leabhar le Stéphane Hessel

      Is é an rud is mó a thuill cáil do Stéphane Hessel, afach, leabhrán beag leis dar teideal Indignez-Vous! (‘bíodh fearg oraibh!’) a foilsíodh i bhfómhar na bliana 2010 nuair a bhí sé os cionn nócha bliain d’aois. Ní raibh ach 8,000 cóip sa chéad chló, ach tá níos mó ná ceithre mhilliún cóip díolta ar fud na cruinne idir an dá linn. Is é an teachtaireacht a bhí aige don ghlúin óg gur chóir dóibh diúltú don déine atá á brú orthu ag rialtais ar tábhachtaí leo saint lucht an rachmais ná bunriachtanais an phobail. Ach ligfidh mé do Hessel labhairt:

On ose nous dire que l’État ne peut plus assurer les coûts de ces mesures citoyennes. Mais comment peut-il manquer aujourd'hui de l’argent pour maintenir et prolonger ces conquêtes alors que la production de richesses a considérablement augmenté depuis la Libération, période où l’Europe était ruinée? Sinon parce que le pouvoir de l’argent, tellement combattu par la Résistance, n’a jamais été aussi grand, insolent, égoïste, avec ses propres serviteurs jusque dans les plus hautes sphères de l’État. Les banques désormais privatisées se montrent d’abord soucieuses de leurs dividendes, et des très haut salaires de leurs dirigeants, pas de l’intérêt général. L’écart entre les plus pauvres et les plus riches n’a jamais été aussi important; et la course à l’argent, la compétition, autant encouragée.
      Le motif de base de la Résistance était l’indignation. Nous, vétérans des mouvements de résistance et des forces combattantes de la France libre, nous appelons les jeunes générations à faire vivre, transmettre, l’héritage de la Résistance et ses idéaux. Nous leur disons: prenez le relais, indignez-vous! Les responsables politiques, économiques, intellectuels et l’ensemble de la société ne doivent pas démissionner, ni se laisser impressionner par l’actuelle dictature internationale des marchés financiers qui menace la paix et la démocratie.

Stéphane Hessel, Indignez-Vous!, 16ú eagrán, 5.

[Tá sé de dhánacht iontu a rá linn nach féidir leis an Stát íoc a thuilleadh as na beartais seo ar son na saoránach. Ach conas a tharlaíonn sé nach bhfuil airgead ann inniu chun na leasa seo a bhuanú agus a leathnú cé go bhfuil fás mór tagtha ar chruthú na maoine ó aimsir an Libération, tráth a raibh an Eoraip scriosta? Is amhlaidh atá toisc go bhfuil cumhacht an airgid – ar throid an Résistance chomh dian sin ina coinne – níos treise, níos sotalaí, níos santaí ná riamh, agus go bhfuil na céimeanna is airde sa Stát bainte amach ag a cuid giollaí. Deineann na bainc, atá i seilbh phríobháideach anois, cúram dá gcuid díbhinní agus de thuarastail ró-mhóra a lucht stiúrtha, seachas den mhaith choiteann. Ní raibh an bhearna idir an daibhir agus an saibhir chomh mór riamh; ná níor cuireadh an oiread béime ar charnadh airgid, ar an iomaíocht.
      Ba í an fhearg bunús an Résistance. Táimid, seanbhaill de ghluaiseachtaí an Résistance agus d’fhórsaí armtha na Fraince Saoire, ag iarraidh ar an nglúin óg oidhreacht an Résistance agus na hidéil a bhain leis a choinneáil beo agus a chur ar aghaidh. Deirimid leo: glacaigí ar láimh í agus bíodh fearg oraibh! Níor chóir do threoraithe polaitiúla, eacnamaíocha ná intleachtúla, ná don tsochaí i gcoitinne, seasamh siar ná géilleadh don deachtóireacht idirnáisiúnta atá ag na margaí airgeadais, deachtóireacht ar baol í don tsíocháin is don daonlathas.]

Cheannaíos Danse avec le siècle, dírbheathaisnéis Hessel, agus cuid mhaith leabhar eile i siopa FNAC i Montparnasse. Bhí an chuma ar an mbean óg ag an gcuntar amach go raibh sí leath ina codladh agus is ar éigean a chaith sí súil thar na leabhair a bhí á gceannach agam – Irlande: histoire, société, culture le Maurice Goldring is Clíona Ní Riordáin, agus Histoire de l’Irlande et des Irlandais le Pierre Joannon ina measc – ach nuair a chonaic sí aghaidh Stéphane Hessel ar cheann de na clúdaigh tháinig aoibh uirthi: ‘C’était un héros, lui!’ ar sise. Laoch ba ea é, gan aon agó.

AGUISÍN - 4 Meán Fómhair 2013

Fuair Seamus Heaney bás an 30 Lúnasa 2013. Suaimhneas síoraí dá anam uasal.