Seoladh leabhair

An t-óráidí, an leabhar atá le seoladh, agus an láthair

Tá na socruithe déanta anois le haghaidh sheoladh an leabhar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland, agus tá áthas orm gurb é Alan Titley, iar-ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, duine de na húdair is céimiúla agus is bisiúla dá bhfuil ag scríobh sa Ghaeilge faoi láthair, agus colúnaí seachtainiúil de chuid an Irish Times, a bhrisfidh an buidéal seaimpéine.

     Seolfar an leabhar Dé Máirt, an 11 Aibreán 2017 ag 6.00 p.m. i gceannáras Acadaimh Ríoga na hÉireann, 19 Sráid Dhásain, BÁC 2.

     Cuirfear sólaistí ar fáil agus beidh fáilte is fiche roimh léitheoirí Chúrsaí Staire ag an ócáid.

Oileán agus oileán eile

Bhíodar na hoileáin Bhriotanacha líonmhar anallód

Foilsíodh litir ar an Irish Times, an 7 Feabhra 2015, a tharraing m’aird. John A. Murphy, iar-ollamh le stair ‘mar ar mhúin Fionnbharr’, a scríobh agus seo daoibh téacs iomlán na litreach:

Sir, – The periodic debate about the use of “the British Isles” has broken out again. Peadar Mac Maghnais (February 5th) suggests that the term is dated. Surely not. It is used regularly by people in the travel and tourist industries, by weather forecasters, and by many others, simply because it is an appropriate – the only appropriate – and useful term to describe this archipelago as distinct from the European continent. It also acknowledges that Great Britain and Ireland share a common culture, by and large. We in Ireland are sometimes reluctant to admit that much of our heritage is British.
     Moreover, in an era of vastly improved British-Irish relations, “the British Isles” has long since lost its possessive or imperial connotation. Beyond all that, were not the ancient Brits our Celtic cousins? The only objection to the sensible usage of “the British Isles” comes from those with a post-colonial chip on their shoulder. Finally, the proposed substitute of “these islands” is limited and inadequate. It would also be extremely comical if used, say, in Washington or Canberra.
     Get over it. 

Níl bunadh na Daonphoblachta ar aon intinn, áfach, mar nocht Alan Titley, iar-ollamh le Gaeilge sa choláiste cois Laoi, tuairim eile ina cholún seachtainiúil, an 18 Feabhra 2015, tuairim a bhí bun os cionn ar fad le tuairim mhic Uí Mhurchú. Seo sliocht gairid as an gcolún:

Cleas sleamhain suarach a áiteamh gur téarma tíreolaíochta é. Níorbh ea ón tús; agus ní hea anois. Is tú atá níos saonta ná saontacht má ghéilleann tú don mhéid sin. Téarma polaitiúil é, iarmhairt Acht na hAontachta, taibhse na gabhála, púca an choncais.

Aon duine a léann ‘Cúrsaí Staire’ go rialta, tuigfidh sé gur fear cúthail caoin cúirtéiseach mé a sheachnaíonn gach saghas conspóide agus cointinne. Dá bhrí sin, fágfaidh mé faoi na hollúnaibh emeritis é an cheist chigilteach thuas a réiteach eatarthu féin. Ach ba mhaith liom téarma eile a tharraing John A. Murphy chuige a scrúdú: mar atá, an focal ‘archipelago’.

Is iad oileáin na Gréige an 'archetypal archipelago'

     Focal is ea ‘archipelago’ a fhreagraíonn do ‘oileánrach’ na Gaeilge. Insint na fírinne, bheadh sé níos cruinne a scríobh gur téarma é ‘oileánrach’ a cumadh d’aon ghnó chun ‘archipelago’  a aistriú. Níl an focal luaite i bhfoclóirí Uí Bheaglaoich (1732), Foley (1855), O’Neill Lane (1904), an Duinnínigh (1927), ná Mhic Cionnaith (1935). Cé gur thuig na Gaeil go maith gur chuid de mhór-roinn na hEorpa é an t-oileán seo, is cosúil nár rith sé leo riamh gur chuid de ‘archipelago’ é chomh maith. Dá rithfeadh an smaoineamh sin leo, bheadh orthu téarma éigin cosúil le ‘oileánrach’ a chumadh i bhfad roimh 1959, an bhliain inar fhoilsigh Tomás de Bhaldraithe é ina fhoclóir. An léiriú é seo ar dhúire, ar iargúltacht, agus ar aineolas oidhreachtúil na nGael? Más ea, caithfidh mé a admháil go bhfuilimse chomh dúr iargúlta aineolach leis na glúine a d’imigh mar ní léir dom fós gur cuid d’oileánrach í Éire. Samhlaím go mbíonn scata oileán den scála céanna in archipelago, mar atá in oileánrach príomhshamhlach na Mara Aeigéiche. (Dála an scéil, is é ‘príomhshamhlach’ an Ghaeilge a bhí ag Daniel Foley ar ‘archetypal’ sa bhliain 1855 agus is sásúla é ar gach bealach ná ‘aircitíopúil’ – an téarma atá á mholadh ar www.tearma.ie.) Tá roinnt de na dea-fhoclóirí ag teacht leis an tuiscint atá agam i dtaobh an ruda is ‘archipelago’ ann – ní féidir liom ciall an fhocail ‘oileánrach’ a phlé ós rud é nach bhfuil sainmhíniú le fáil air ins An Foclóir Beag, an t-aon fhoclóir Gaeilge atá againn. Seo mar a mhínítear ‘archipelago’ nó focail ghaolmhara i dteangacha eile:

Foclóir Chambers (Béarla Shasana)
the Aegean Sea; a sea abounding in islands, such as the Aegean, hence a group of islands 

Foclóir Webster (Béarla Mheiriceá)
1. a large group or chain of islands. 2. a large body of water with many islands. 

Foclóir Fraincise Larousse
Ensemble d’îsles disposées en groupe, sur une surface maritime plus ou moins étendue: Les Açores forment un archipel. 

Foclóir Spáinnise an Real Academia Española
Conjunto, generalmente numeroso, de islas agrupadas en una superficie más ó menos extensa de mar.

Bheinn sásta ‘oileánrach’ a thabhairt ar an Indinéis, ar na hOileáin Fhilipíneacha, agus ar an tSeapáin (le drogall áirithe toisc nach bhfuil ach ceithre mhór-oileán i gceist, móide Sakhalin a bhaineann leis an Rúis anois), ach ní rithfeadh sé liom ‘oileánrach’ a thabhairt ar Éirinn, an Bhreatain agus na carraigeacha mara máguaird. Is é an tríú oileán is mó san oileánrach samhalta seo an inis úd atá roinnte idir Leòdhas agus na Hearadh (níorbh fhiú le haon duine an inis a ainmniú go fóill!) agus níl inti ach 2.6 % d’achar na hÉireann. Braithim go gcuirtear ciall an fhocail as a riocht nuair a ghlaotar ‘archipelago’ ar Éirinn, an Bhreatain, agus na hinsí beaga a bhaineann leis an dá oileán sin.

J. G. A. Pocock agus samplaí den stair Bhriotanach le húdair éagsúla

     Níl anseo go fóill ach ceist téarmaíochta, ach tá baint ag an téarma leis an stair. Níorbh aon sleamhnú pinn a thug ar John A. Murphy an focal ‘archipelago’ a úsáid nuair a bhí Éire agus an Bhreatain faoi chaibidil aige óir is nós coitianta é i measc staraithe ‘archipelago’ a thabhairt ar an dá oileán le glúin anuas. Tá tuairim agam gurb é an tOllamh J. G. A. Pocock a chuir tús leis an bhfaisean nuair a d’úsáid sé an t-ainm cumtha ‘Atlantic archipleago’ in aiste leis dar teideal ‘British history: a plea for a new subject’ a foilsíodh ar an Journal of Modern History sa bhliain 1975. Is é an t-áiteamh a bhí ag Pocock gurbh fhiú plé le startha na dtíortha éagsúla a bhain le coróin na Breataine mar aonad amháin; agus is é an bua mór a bhain le ‘archipelago’ gur lig sé dó an dá oileán, na trí ríocht, na ceithre náisiún, a chuimsiú in aon fhocal amháin. Is iomaí aiste staire atá léite agam le tríocha bliain anuas, ach is í an aiste seo le Pocock an ceann is aistí díobh ar fad. Insint na fírinne, níl aon aiste staire dá bhfuil léite agam atá leath chomh corr leis an gceann seo. Ba dheacair an meon aduain atá léiríthe inti a thuiscint gan eolas áirithe a bheith agat ar chúlra pearsanta an údair: cé gur i Sasana a rugadh Pocock, d’aistrigh an teaghlach go dtí an Nua-Shéalainn nuair a bhí sé ina pháiste agus is ann a tógadh é. Is é atá san aiste leis, i ndáiríre, caoineadh ar impireacht na Breataine:

The British cultural star cluster is at present in a highly dispersed condition, various parts of it feeling the attraction of adjacent galaxies; the central giant has cooled, shrunk, and moved away, and the inhabitants of its crust seem more than ever disposed to deny that the rest of us ever existed.

J. G. A. Pocock, ‘British history: a plea for a new subject’ in

Journal of Modern History, 47 (1975), 621.

Cloistear anseo cumha an choilínigh a tréigeadh ar chósta imigéiniúil Aotearoa nuair a thráigh an taoide bhándearg. Mothaím a phian, ar ndóigh, ach braithim gur chóir dó an caoineadh a dhéanamh in áit níos príobháidí. D’admhaigh Pocock go raibh seal na himpireachta tugtha. Thairis sin, níor shéan sé go raibh aontacht na máthair-thíre i mbaol:

if it has been psychologically possible for them [na Sasanaigh] to annihilate the idea of the Commonwealth – white as well as nonwhite – it is not altogether beyond the bounds of possibility that “United Kingdom” and even “Britain” may some day become similarly inconvenient and be annihilated, or annihilate themselves, in their turn.

Pocock, ‘British history’, 602.

Ní gá a rá gur thubaiste é sin, dá dtarlódh sé: ‘these are of course dismal imaginations’, a scríobh sé, ‘we all at least claim to dislike balkanization’. Is ea muis, sin adeirimid uile: nach mbeadh na Gréagaigh bhochta i bhfad níos fearr as dá mbeidís ar ais faoi smacht na dTurcach arís? Cé a shéanfadh é? Ar an drochuair, bhí an ‘balcánú’ faoi lán seoil laistigh de dhisciplín na staire chomh maith:

Instead of histories of Britain, we have, first of all, histories of England, in which Welsh, Scots, Irish, and, in the reign of George III, Americans appear as peripheral peoples when, and only when, their doings assume power to disturb the tenor of English politics; second, and read by limited and fragmented publics, histories of Wales, Scotland, Ireland, and so forth, written as separate enterprises in the effort, sustained to various degrees, to constitute separate historiographical traditions.

Pocock, ‘British history’, 603-4.

Pobal cúng teoranta a léann stair na hÉireann; pobal de shaghas eile ar fad a léifeadh an British history a bhí á mholadh ag Pocock. Ní nach ionadh, bhí goimh ar leith air leis na Gaeil bhalcánacha a mhill aontacht na himpireachta. Thug sé le fios nach raibh sa bhfocal ‘Éire’ ach téarma tíreolaíochta nuair a thagair sé don ‘impact of Norman power upon Ireland – to use that geographical expression’ (608). Ach cá bhfágann sé sin Ruaidrí Ua Conchobair? Arís, agus an chogaíocht i lár an 17ú céad faoi chaibidil aige, scríobh sé: ‘Ireland had not attained the degree of political integration necessary if the term “civil war” is to have any meaning’ (605). Ach cá bhfágann sé sin an Chomhdháil Chaitliceach? Agus tá tagairt ait aige don ‘third of the major civil wars which have convulsed British history – the Irish Revolution of 1911-22, the first terrorist war of modern times’ (606). Chreid an tOllamh Pocock gur thosaigh an tríú cogadh cathartha i stair na Breataine sa bhliain 1911 agus go raibh Éire sáite ann ar bhealach éigin! Má shíleann tú gur brilléis gan dealramh é sin, bheinn ar aon fhocal leat. Ach tá ráiteas níos seafóidí fós san aiste. Féach é seo:

The history of Scotland in relation to England in the seventeenth century, like that of the United Kingdom in relation to Europe in the twentieth, is that of the progressive absorption of one political culture by a neighbouring cultural complex whose conflicts it fails to dominate; but Scotland is no more English than Britain is European.

Pocock, ‘British history’, 603-4.

Geallaim daoibh nach bhfuil aon bhotún cló sa téacs thuas: shéan Pocock scun scan gur chuid den Eoraip í an Bhreatain! Nuair a foilsíodh cnuasach dá chuid aistí sa bhliain 2005, bhí an t-alt seo a leanas le léamh san achoimre ag tús an imleabhair:

The purpose of the essays is to present British history as the history of several nations interacting with – and sometimes seceding from – association with an imperial state. The American colonies seceded in the eighteenth century; most of Ireland seceded in the twentieth century; in the later part of that century Britain itself secedes from the association of nations it has built up across the globe.

J.G.A. Pocock, The Discovery of Islands: Essays in British History (Cambridge, 2005), [iii]

Púca na n-adharc aige is ea an Eoraip: scrios easumhlaíocht na Meiriceánach is na nÉireannach aontacht na himpireachta san 18ú céad agus sa 20ú céad faoi seach, shlog na hEorpaigh fuíoll na Ríochta Aontaithe ansin agus fágadh Béarlóirí geala na Nua-Shéalainne ar an trá fholamh.

Stephen Conway agus trí mhonagraf leis

     Cé go raibh blas searbh an impiriúlachais le fáil ar aiste Pocock, chuaigh a dhearcadh i bhfeidhm ar roinnt staraithe i Sasana agus tháinig méadú suntasach ar líon na leabhar ar an stair ‘Bhriotanach’ (lenar áiríodh stair na hÉireann) a scríobhadh le tríocha bliain anuas. Má bhí roinnt de na húdair seo ag iarraidh triail a bhaint as cur chuige nua chun cuma níos sainiúla a chur ar a saothair, bhí macallaí den olagón iar-impiriúil pócocach le cloisint i gcásanna eile. Ar an mórgóir, áfach, d’éirigh leis na suirbhéanna is fearr cuntais úsáideacha a thabhairt ar leathnú, ar threisiú agus ar chreimeadh an stáit úd – bíodh ‘Sasana’, an ‘Bhreatain Mhór’ nó an ‘Ríocht Aontaithe’ mar theideal air – a raibh agus a bhfuil a cheanncheathrú suite i Londain. Ní beag san. Caithfear a rá, áfach, gur stair institiúide a bhí faoi chaibidil sna suirbhéanna seo – fiú más institiúid ar scála ollmhór í – seachas stair sochaí, stair pobail, ná stair náisiúin. Is iomaí cnuasach aistí a scrúdaigh gné éigin de stair na ‘dtrí ríocht’ chomh maith agus bhí roinnt acu ar fónamh. Go deimhin, cuireadh aiste liom féin i gcló i gcnuasach dar teideal United Islands? The Languages of Resistance. Bhí na monagraif ar an ‘stair Bhriotanach’ i bhfad níos teirce, áfach, agus ní deacair an chúis a thuiscint: is beag staraí a bhí cáilithe (nó a shamhlaigh go raibh sé cáilithe) chun buntaighde a dhéanamh ar thíortha uile an ‘oileánraigh’. An líon beag monagraf a scríobhadh, níor chuireadar comaoin ar dhisciplín na staire.

     B’fhéidir gurb é Stephen Conway an t-údar is bisiúla den dream a dhein iarracht teagasc Pocock a chur i bhfeidhm agus tá slám monagraf scríofa aige ar samplaí iad den new British history. Bhuail taom imní mé nuair a foilsíodh ceann acu, The British Isles and the War of American Independence (Oxford, 2002), ag am nuair a bhí leabhar liom féin, Irish Opinion and the American Revolution (Cambridge, 2002), ag dul tríd an bpreas: dá mbeadh foinse thábhachtach aimsithe ag Conway nach raibh feicthe agam, bheadh mo leabharsa as dáta sula gcuirfí i gcló é! Ach níor chall dom bheith buartha mar ní raibh úire dá laghad sa mhéid a scríobh sé ar Éirinn – ar Ghaill na hÉireann ba chirte dom a rá, mar ní raibh oiread is foinse amháin i nGaeilge luaite ó thús deireadh a leabhair. Níor thaise don Ghàidhlig ná don Bhreatnais é. Lean Conway leis an gcur chuige aonteangach sa leabhar a scríobh sé ar War, State, and Society in Mid-Eighteenth-Century Britain and Ireland (Oxford, 2006). Tá caibidil sa leabhar seo dar teideal ‘The view from the grassroots’ inar scrúdaigh sé trí cheantar – Berkshire Shasana, Dún Éideann na hAlban, agus cathair Chorcaí. Nuair a bhí Berkshire faoi chaibidil aige, luaigh sé amhrán frith-Sheacaibíteach a chum an tUrramach Daniel Turner, ministir den eaglais Bhaisteach a raibh cónaí air sa chontae sin, ach níorbh fhiú leis tagairt a dhéanamh do na hamhráin pholaitiúla a bhí á gcumadh i gcathair Chorcaí ag leithéidí Uilliam Inglis is Éadbhard de Nógla. An amhlaidh gur fhág Conway litríocht na Gaeilge ar lár toisc nár bhain sí leis an stair Bhriotanach a bhí á scríobh aige? Nó an amhlaidh nárbh eol dó a leithéid a bheith ann? Ní fheadar agus is cuma. ‘Is ar a dtorthaí a aithneoidh sibh iad’, mar adúirt an té adúirt.

     Tá sé seo scríofa agam cheana, ach ní féidir an fhírinne a fhógairt ró-mhinic: cuirtear stair na hÉireann as a riocht nuair a dheineann staraithe neamhshuim de lucht labhartha na Gaeilge. I ndeireadh na dála, níl sa ‘stair nua Bhriotanach’ atá á cleachtadh anois ach leagan úr de shean-tionscadal staire a cheap Sir Winston Churchill fadó: tionscadal ar ar bhaist sé ‘a history of the English-speaking peoples’.

Ceist na teanga

An leabhrán agus an t-údar

Tháinig leabhrán nua le hAlan Titley faoi mo bhráid le déanaí: An Bhailbhe i Lár an Bhladair an teideal atá air. Is é atá ann, i bhfocail an údair, roinnt smaointe faoi ‘an ciúnas sin timpeall ar an nGaeilge’. Ní nach ionadh, thug Titley suntas ar leith do ‘bhailbhe’ na staraithe i dtaobh na teanga:

Ní hé go mbíonn staraithe an lae inniu chomh claonta ná chomh binbeach le [Richard] Stanihurst agus a chamthaí, ach is léir go bhfuil cuid acu aineolach, agus go minic deargaineolach ar ar tharla i stair na hÉireann. Déantar neamart nach mór iomlán sna foinsí Gaeilge, teanga mhóraimh an phobail go tairseach an ghorta, agus teanga nach bhfuil gann ar fhoinsí staire beag ná mór.

Alan Titley, An Bhailbhe i Lár an Bhladair (Baile Átha Cliath, 2012), 12.

Tá samplaí de startha nach bhfuil oiread is foinse amháin i nGaeilge luaite iontu tugtha ar leathanach 14 den leabhrán: ina measc tá leithéidí The Making of Ireland from Ancient Times to the Present (Londain, 1998) le James Lydon, iar-ollamh le stair i gColáiste na Tríonóide, agus Irish Freedom: a History of Nationalism in Ireland (Londain, 2006) le Richard English, ollamh le polaitíocht in ollscoil Chill Rìmhinn na hAlban. Is leor an méid sin chun neamart na staraithe a léiriú ach bhí an t-údar ró-mhúinte chun samplaí de dhearg-aineolas na staraithe a thabhairt. Tuigim dó. Tá cuid den stuif a fhoilsítear chomh dona sin go mbeadh leisce ar aon duine athchló a chur air. Os a choinne sin, ní féidir breith chóir a thabhairt ar an staid ina bhfuil staireagrafaíocht na hÉireann má dhéantar neamhshuim den fhabht mhór i gceartlár an disciplín.

      ‘A scéal féin scéal gach aon duine’ más fíor don seanfhocal, agus tabharfaidh mé sampla a bhaineann liom féin. Sa bhliain 2003 foilsíodh léirmheas ar leabhar liom dar teideal Irish Opinion and the American Revolution, 1760-1783 (Cambridge, 2002) a bhí fábharach tríd is tríd, ach fuair an léirmheastóir locht amháin ar an saothar: níor thaitin an úsáid a bhaineas as amhráin pholaitiúla i nGaeilge leis. Ghlacas leis na hamhráin chomhaimseartha seo mar léiriú ar an dearcadh a bhí ag lucht labhartha na Gaeilge i gcoitinne. Ní mó ná sásta a bhí an léirmheastóir leis an tuiscint sin:

Surely, the bardic schools of the west and north were attempting to produce a learned caste? Surely, the complexity and sophistication of the poetry they produced (which is evident, even to a monoglot like the present reviewer) suggests the existence of an élite culture within Gaelic-speaking Ireland, and does not supply evidence of the subaltern world Morley is so anxious to uncover?

The History Review, XIV (2003), 201.

Níor thuig an léirmheastóir go raibh na scoileanna filíochta scortha le breis agus céad bliain sular tharla an scliúchas úd thall in Lexington. Níor thuig sé ach an oiread go raibh ré na bhfilí gairmiúla thart i bhfad roimh dheireadh an 17ú céad agus go raibh réimse leathan gairmeacha beatha ag aos litríochta an 18ú céad: bhíodar ina múinteoirí scoile agus ina sagairt, ina bhfeirmeoirí agus ina dtábhairneoirí, ina gceardaithe agus ina gceoltóirí. Abair élite! Bheadh sé mícharthanach ainm an léirmheastóra a lua anseo agus níor chóir an milleán go léir a chur air ós rud é go raibh eagarthóirí irise a foilsíodh i roinn staire na hollscoile is mó in Éirinn sásta an léirmheas a ligean i gcló. Ach is cóir a rá nach bhfoilseofaí a leithéid de thruflais i Sasana. Na staraithe a bhíonn ag plé le stair Shasana, bheadh a fhios acu gur cuireadh deireadh le hamharclann an Globe i Londain roimh thús an 18ú céad. Thuigfidís go léir é sin – na daoine ar beag an tsuim atá acu sa 17ú céad nó i gcúrsaí amharclainne san áireamh – toisc go mbíonn tuiscint leathan ag staraithe Shasana ar chultúr na tíre is ábhar staidéir dóibh. Ar an drochuair, ní féidir an rud céanna a rá faoi staraithe na hÉireann.

An tOllamh Joe Lee agus a mhórshaothar

      Is easnamh é seo atá ann le fada. Mar a mhíníos anseo cheana, bhí easpa tuisceana ar réimsí leathana de chultúr na hÉireann le brath ar an iris Irish Historical Studies (IHS) ón uair a bunaíodh í sa bhliain 1938. Seo mar a scríobh Joe Lee sa leabhar breá leis dar teideal Ireland 1912-1985:

The techniques of enquiry nurtured by IHS could not illuminate vast tracts of Irish spiritual, intellectual, cultural and material experience. IHS even rivetted an unnecessarily narrow concept of politics on political history, its own forte ... Many potential sources on modern history in general, and on contemporary history in particular, remained unexploited simply because historians generally lacked the imagination to think of them as sources.

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 593-4.

D’aontóinn go hiomlán leis an méid sin, ach thug Lee míniú an-aisteach ar easpa suime na staraithe i meon an phobail:

That the history of mentalité made such little impression on the IHS school may have owed something to its revulsion at the work of Daniel Corkery, Professor of English in UCC, and particularly at his Hidden Ireland (1927).

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 594.

Níl an míniú seo inchreidte. Ag labhairt thar mo cheann féin, braithim gurb é an gríosú is fearr le dul i mbun pinn arís an leabhar staire nach n-aontaím leis - go háirithe má thugtar moladh mór dó. Murach scríbhinní éagsúla Joep Leerssen, tá seans maith nach mbeadh Ó Chéitinn go Raiftearaí scríofa agam!  B’fhéidir go bhfuil claonadh beag chun cantail ionam agus go bhfuil tromlach na staraithe níos réchúisí ná mé, ach táim cinnte go mbeadh cuid mhaith acu sásta freagra a thabhairt ar leabhar mór-ráchairte a chuir olc orthu. Go bhfios dom, níor thug aon staraí faoi leabhar Uí Chorcara go dtí an bhliain 1969 nuair a foilsíodh aiste le Louis Cullen ar Studia Hibernia.

Beirt staraithe ó Choláiste na Tríonóide: McDowell (nach maireann) agus Ohlmeyer

      Caithfimid míniú éigin eile a fháil ar bhailbhe na staraithe. Ritheann dhá cheann liom:

• Níor bhacadar le mentalité na coitiantachta toisc gur chuma leo faoin gcoitiantacht ó bhonn aníos.
• Níor bhacadar le mentalité na coitiantachta toisc go mbainfeadh dua le foghlaim na Gaeilge.

Ar ndóigh, níl an dá mhíniú seo neamhspleách ar a chéile. Tugann an méid a scríobh R.B. McDowell sa leabhar leis dar teideal Irish Public Opinion 1750-1800 (Londain, 1944) léargas dúinn ar mheon na staraithe ag am a fhoilsithe. Níorbh fhiú le McDowell aon aird a thabhairt ar fhoinsí i nGaeilge mar chreid sé nach mbeadh iontu ach tuairimíocht den saghas is simplí ar fad:

It may be said that too much attention has been paid [by me] to the opinions of ‘the thinking few’ ... and that the outlook of the masses has been neglected. But perhaps it scarcely requires to be emphasized that the great bulk of the people were restricted by poverty and persecution to political speculations of the simplest kind ... the great output of Gaelic poetry through which they expressed their feelings does not contain any formulated political ideas.

R.B. McDowell, Irish Public Opinion 1750-1800 (Londain, 1944), 5-6.

Ach ní raibh sé ar chumas McDowell na foinsí Gaeilge a mheas toisc nár fhoghlaim sé an teanga riamh, rud a d’admhaigh sé i leabhar eile leis:

Within Trinity the courses and teaching closely resembled those in a British university – I nearly wrote, ‘in other British universities’. However, there was a school of Celtic studies and courses in Irish, and the comparatively few undergraduates who studied Irish were prone to assert vigorously the immense value, especially to Irishmen, of their own subject. Their assertions left me cold or, on controversial occasions, heated. I felt no impulse to learn Irish. My ancestral connections with the language, if they existed, were very distant; I was not a good linguist and my slight acquaintance with Gaelic literature, gained from translation, did not stimulate me to attempt to master the language.

R.B. McDowell, Crisis and Decline: the Fate of the Southern Unionists

(Baile Átha Cliath, 1997), 205-6.

Thug McDowell le fios go mbeadh aigne an phobail in Éirinn faoi chaibidil aige ina leabhar, ach dhein sé talamh slán de ón tús nárbh fhiú staidéar a dhéanamh ar dhearcadh na ndaoine arbh í an Ghaeilge a dteanga dhúchais. Níorbh é ‘Irish public opinion’ a bhí faoi chaibidil aige in aon chor ach ‘Anglo-Irish public opinion’ agus ba mhór idir an dá rud san 18ú céad.

      B'shin mar a bhí beagnach seachtó bliain ó shin agus tá feabhas tagtha ar chúrsaí idir an dá linn. Tá neart oibre fós le déanamh, áfach, agus tá staraithe ann i gcónaí a shíleann nach fiú dóibh tuiscint a fháil ar an nGaeilge. Seo mar a scríobh Jane Ohlmeyer atá ina hollamh le stair i gColáiste na Tríonóide faoi láthair:

For many, the linguistic barrier remains a very real one; however, given the wealth of material that has been translated into English by bodies like the Irish Texts Society, it should not be an insurmountable one.

Jane Ohlmeyer, ‘Seventeenth-century Ireland and the new British and Atlantic histories’

in American Historical Review, April 1999, 450.

Ní deintear beag is fiú de na foinsí Gaeilge anois mar dhein R.B. McDowell tráth, ach cuirtear in iúl nach gá an Ghaeilge a fhoghlaim toisc go bhfuil an oiread sin foinsí aistrithe go Béarla faoin am seo. Ach an fíor é sin i ndáiríre? Go bhfios dom, níl ach file amháin ón 18ú céad a bhfuil leagan Béarla dá shaothar go léir le fáil – mar atá, Aogán Ó Rathaille; sa chás sin féin, foilsíodh eagrán níos fearr (ach níos lú) dá chuid dánta i nGaeilge amháin le blianta beaga anuas. Is fíor go bhfuil sciar níos mó de litríocht an 17ú céad aistrithe, ach chuir beirt scoláirí Gaeilge ó Choláiste na Tríonóide, Damien McManus agus Eoghan Ó Raghallaigh, díolaim mhór dar teideal A Bardic Miscellany in eagar sa bhliain 2010. Cúig chéad dán siollach nár foilsíodh riamh cheana atá sa leabhar (céad go leith díobh a bhaineann leis an 17ú céad) agus níl oiread is aistriúchán amháin curtha leo. Ceist: cé aistreoidh cúig chéad dán chun úsáid na staraithe? Beidh an t-ádh orthu má thagann Google Translate i gcabhair orthu in am trátha ...

Staraithe tuisceanacha: Stanford (ar chlé) agus Howard

      Ní foláir disciplín na staire in Éirinn a tharraingt isteach sa 20ú (sic) céad agus níl ach bealach amháin lena dhéanamh. D’aithin staraí Sasanach, Michael Stanford, cé chomh riachtanach is atá eolas ar theangacha don staraí:

Languages ... act as a filter for the evidence. Any historian of Europe needs to be able to read several languages. Indeed, it is often necessary even for one’s own country. The history of the port of Bristol (a modest piece of local history, one might suppose) calls for, at least, English, French, Latin and Spanish.

Michael Stanford, A Companion to the Study of History (Oxford, 1994), 150.

Agus seo mar a scríobh staraí Sasanach eile, Micheal Howard:

... we cannot know too many languages. We need them not so much in order to make ourselves understood but in order to understand. Without knowing the languages that shape and express their thought, our comprehension of other cultural communities will be dim and unreliable, however great in the abstract may be our knowledge of their past.

Michael Howard, The Lessons of History (Oxford, 1991), 12-13

Nára fada go mbeidh staraithe na hÉireann chomh tuisceanach céanna!