Alba: calma no stuama?

Cha bhi iad a’ fàgail slàn leis an Rìoghachd Aonaichte airson greis fhathast

Thagraíos anseo cheana don drogall a bhíonn ar Éireannaigh – ar Ghaeilgeoirí go háirithe – aon cheann a thógaint den éagsúlacht mhór idir cultúr na tíre seo agus cultúr na hAlban. Leagtar ró-bhéim ar fad ar na cosúlachtaí atá idir an Ghaeilge agus an Ghàidhlig, idir an iomáint agus an chamanachd, idir poirt agus ríleanna, agus – is ea – idir whiskey agus whisky. Áitítear go minic gur tíortha Ceilteacha iad an dá thír agus, mar is eol do chách, is beag idir gealtachas agus Ceilteachas. An bhfuilim ag dul thar fóir? Táim is dócha, ach taitníonn an t-imeartas focal liom: ba chruinne a rá gur beag atá idir maoithneachas agus Ceilteachas. Aon duine a dhéanfadh staidéar oibiachtúil ar startha an dá thír, ní fhéadfadh sé gan suntas a thabhairt do na difríochtaí móra eatarthu.

Lucht an neamhspleáchais os comhair theach na parlaiminte cúpla lá tar éis an reifrinn

     Ceann de na difríochtaí ar mithid aird a tharraingt air, i bhfianaise thoradh an reifrinn a bhí ann an mhí seo caite, an áit lárnach atá ag an mBreatain i litríocht na Gàidhlig le cúpla céad bliain anuas. Tabharfaidh mé roinnt samplaí ón aois is mó a bhfuil cur amach agam uirthi, mar atá an 18ú céad. Bheifí ag súil, b’fhéidir, leis an mbéim a chuir filí a bhí dílis do rítheaghlach Hannover ar an mBreatain. Seo mar a moladh saighdiúirí an Fhreiceadain Dhuibh in amhrán a cumadh nuair a aistríodh an reisimint sin ó Éirinn go Meiriceá ag tús Chogadh na Seacht mBliain:

Bithidh Breatuinn ’s Erinn ’s Eorp gu leir
geur amharc Ghaoidhl Albanach (1)

(Beidh an Bhreatain agus Éire agus an Eoraip go léir ag géar-amharc na nGael Albanach)

Nuair a d’éirigh le harm Briotanach a raibh an Freiceadan Dubh chun tosaigh ann longfort na bhFrancach ag Ticonderoga a ghabháil sa bhliain 1759, moladh an reisimint in amhrán eile a thug tús aite don Bhreatain:

Co fada mhaireas Breatanach,
bi’dh cliù orr ann a’n èachraidheachd
o lìnn gu lìnn le taitneachas,
a’ cuir ’an geill a ’n tapachais,
a’n Tiganderoga b’acuinneach (2)

(Chomh fada mhaireas Briotanach, beidh clú orthu sa stair, ó linn go linn le sult, cuirfear a laochas in iúl a bhí cumhachtach ag Ticonderoga.)

Agus seo línte as amhrán le Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir inar mhol an file Seoirse III ar theacht i gcoróinn dó sa bhliain 1760:

Tital Bhreatuinn is na Frainge,
tha na banntan sin ’na phòca,
staoile Éireann, stéigh a’ Chreideimh,
g’a chumail creideasach an òrdugh. (3)

(Teidil na Breataine is na Fraince, tá na bannaí sin ina phóca, stíl na hÉireann, crann taca an chreidimh – á choinneáil creidiúnach is in ord.)

Tá seans, áfach, nach mbeifí ag súil leis an aitheantas a thug filí Seacaibíteacha don Bhreatain. Tar éis an tsaoil, bhí Séamas III, arbh é an rí dlisteanach é dar leis na ‘Seumasaich’, bhí sé ar deoraíocht sa bhFrainc nuair a achtaíodh an t-aontas le Sasana sa bhliain 1707. Cheapfá, mar sin, go mbeadh doicheall orthu roimh aontas a cheap an Bhanríon Anna agus gur bheag tagairt a dhéanfaí don Bhreatain ina gcuid dánta. Ach ina ionad sin, tugadh áit shuntasach don Bhreatain i litríocht Sheacaibíteach na hAlban. An file ‘Seamusach’ is cáiliúla ar fad, b’fhéidir, Alasdair mac Mhaighstir Alasdair, bhí sé sásta ‘rìgh Bhreatuinn is Eireann’ a thabhairt ar Shéamas III i ndán leis.(4) Iain Ruadh Stiùbhart, fear a bhí i gceannas ar reisimint in arm an phrionsa i rith éirí amach na bliana 1745, shíl sé go raibh Dia ag agairt a mídhílseachta ar mhuintir na Breataine trí chéile:

Is amhail bha Breatunn fo bhròn
o’n a thréig iad a’ chòir’s an Rìgh
ghabh flaitheas ruinn corruich ro-mhór,
Crom an donais! chaidh ’n seòrsa an diasg! (5)

(Is amhlaidh go raibh an Bhreatain faoi bhrón, ón uair a thréig siad an chóir is an rí; ghlac an Flaitheas fearg ró-mhór linn, Crom an donais! chuaigh an cine i ndísc!)

Sa bhliain 1782, nuair a thug rialtas na Breataine na heastáit choigistithe a baineadh de na taoisigh a bhí amuigh sa bhliain 1745 ar ais dá n-oidhrí, chum Uilliam Ros dán ina bhfuil báidh leis an dream a d’éirigh amach daichead bliain roimhe sin fite fuaite le dílseacht dá mhórgacht, Sheoirse III, rí Bhreatan agus Éireann:

Tostamaid suas gach ceann-finne,
bh’anns an iomairt mhòir ud.
Tostamaid suas luchd ga leanmhuinn,
gun dearmad air Deòrsa:
Sluagh Bhreatuinn agus Eirinn,
geilleachdainn da mhòrachd.
Ge bu duilich leinn an sgeul ud,
mac Righ Seumas fhògradh. (6)

(Ólaimis sláinte gach ceann fine a bhí ins an troid mhór úd, ólaimis sláinte an dream a lean iad, gan dearmad a dhéanamh ar Sheoirse; tá slua na Breataine agus na hÉireann géillsteanach dá mhórgacht. Cé gurbh oth linn an scéala úd – gur fógraíodh mac Rí Shéamais.)

Ní fhéadfadh an fhéiniúlacht a léirítear i litríocht Ghàidhlig an 18ú céad a bheith mórán níos éagsúla leis an bhféiniúlacht a léirítear i litríocht Ghaeilge na linne céanna. Aon duine ar mhaith leis níos mó a léamh ar an ábhar seo, molaim dó súil a chaitheamh ar alt liom dar teideal ‘The idea of Britain in eighteenth-century Ireland and Scotland’ san iris scolártha Studia Hibernica, imleabhar 33 (2004-5).

Thacaigh na hEileanan Siar leis an Aontas, más ar éigean é

     Nílim ag áiteamh, ar ndóigh, go raibh tionchar ag litríocht an 18ú céad ar thoradh an reifrinn a bhí ann le déanaí, ach táim ag áiteamh nár chóir d’aon duine tuiscintí Éireannacha a thabhairt chuig stair, chuig cultúr, ná chuig polaitíocht na hAlban. Go deimhin, déarfainn go bhfuil an laghad suime a chuireann an ghluaiseacht náisiúnaíoch thall i gcúrsaí cultúir ar cheann de na héagsúlachtaí is tábhachtaí idir an dá thír. D’fhoilsigh Dàna, iris idirlín i nGàidhlig, alt spéisiúil a scrúdaigh na himpleachtaí a bheadh ann don teanga dá mbeadh Albain neamhspleách agus ní léir dom go ndéanfadh sé difear mór. Mar a scríobh údar an ailt:

Uaireannan, tha beagan de nàire air nàiseantaich a thaobh cultar na Gàidhealtachd, agus tha iad buailteach a sheachnadh mar faoineas ‘romansach.’

(Uaireanta, bíonn beagán náire ar náisiúnaithe i dtaobh chultúr na Gaeltachta, agus bíonn siad ag iarraidh é a sheachaint mar amaidí ‘rómánsach’.)

Ceisteanna eacnamaíocha agus sóisialta a bhí chun tosaigh i rith an fheachtais: an mbeadh an tseirbhís sláinte i gcontúirt dá bhfanfadh Albain sa Ríocht Aontaithe, an mbeadh sé ar chumas rialtais neamhspleáigh níos mó fostaíochta a chothú, an bhféadfaí na Tóraithe a dhíothú ar fad dá mbeadh stát neamhspleách ann?

Bhí súil ghéar ar an sparán i rith fheachtas an reifrinn

     Ní ceisteanna iadsan a bhaineann leis an stair agus ní phléifear anseo iad, ach caithfidh mé an méid seo a rá: cé nár chuir toradh an reifrinn ionadh ar bith orm, bhí an vóta ar son neamhspleáchais níos airde ná mar a bhí tuartha agam. Cheapas (agus dúras é seo le roinnt daoine roimh ré) gur údar sásaimh do na náisiúnaithe a bheadh ann dá vótálfadh níos mó ná daichead faoin gcéad ar son neamhspleáchais. Is é an t-aon seans amháin a bhí acu buachan, dar liom, dá mbeadh sciar mór den dream a bhí ar son an aontais chomh muiníneach sin as an toradh go bhfanfaidís sa bhaile. Cuireadh an caolseans sin go tóin poill nuair a foilsíodh pobalbhreith seachtain roimh an reifreann a thaispeáin go raibh lucht tacaíochta an neamhspleáchais imithe chun tosaigh don chéad uair. Chuir an phobalbhreith sin sceoin, ní ar bhunaíocht pholaitiúil Londan amháin, ach ar Albanaigh a raibh amhras orthu i dtaobh an neamhspleáchais chomh maith.

     Níor chóir go gcuirfeadh an toradh lagmhisneach ar náisiúnaithe. Tá cuimhne agam ar reifreann na bliana 1979 nuair a bhí comhthionól díláraithe á thairiscint: cé go raibh 52 % de na daoine a chaith vóta ar son an chomhthionóil, ní raibh sa mhéid sin ach 33 % de na vótóirí cláraithe agus bhí sé riachtanach go dtacódh 40 % díobhsan leis an tionól de réir na rialacha a bhí leagtha síos ag rialtas na Breataine. Bhí an-díomá ar náisiúnaithe na hAlban an tráth úd ach, le cabhair na hiarthuisceana, is dóigh liom gur maitheas seachas a mhalairt a dhein an teip dóibh sa deireadh. Dá mbeadh an bua acu in 1979, ní bheadh mórán idir an dá thaobh – rud a bhainfeadh de stádas an fheidhmeannais úir. Ina ionad sin, chaith muintir na hAlban ocht mbliana déag ag caoineadh na deise a cailleadh; nuair a glaodh reifreann eile ar an gceist sa bhliain 1997, caitheadh 74 % de na vótaí i bhfabhar parlaiminte a raibh níos mó cumhachtaí aici ná an comhthionól a beartaíodh i dtús báire. D’fhág an móramh mór sin go raibh bonn i bhfad níos daingne faoin rialtas nua: ní raibh aon amhras i dtaobh a dhlisteanachta agus b’éigean do na húdaráis in Whitehall seasamh siar agus scaoileadh leis. Dá mbeadh farasbarr beag vótaí ann ar son an neamhspleáchais an mhí seo caite, bheadh bonn an-ghuagach faoin stát neamhspleách agus ba dheacair d’fhoireann Alex Salmond téarmaí maithe a fháil ó Londain ná ón mBruiséal. Sílim go dteastódh vóta de 55 % ar son an neamhspleáchais sula nglacfadh an saol mór leis go raibh cosa na Ríochta Aontaithe nite i ndáiríre; agus dá mbeadh 60 % ar son an neamhspleáchais bheadh an stát nua ag seoladh roimhe le cóir ghaoithe.

Dhá thoradh as suirbhé a foilsíodh ar The Guardian

     Foilsíodh suirbhé suimiúil cúpla lá tar éis an reifrinn a léiríonn na bealaí inar vótáil na haoisghrúpaí éagsúla: léiríonn na torthaí gurbh iad na daoine a bhfuil 55 bliain slánaithe acu a shábháil an t-aontas le Sasana. Le heisceacht amháin (an dream atá idir 18 agus 24 bliain d’aois), bhí gach aoisghrúpa eile ar son an neamhspleáchais. Thugas suntas do thoradh eile: nuair a fiafraíodh de na daoine a vótáil i gcoinne an neamhspleáchais cén chúis is mó a bhí acu lena rogha, d’fhreagair duine as beirt go bhféadfadh an neamhspleáchas dochar a dhéanamh don gheilleagar. Fuair an imní bua ar an dóchas i gcás na ndaoine seo, ach d’fhéadfadh na náisiúnaithe iad a mhealladh amach anseo. Duine as gach ceathrar a vótáil i gcoinne neamhspleáchais, dúradar go raibh siad ag súil le cumhachtaí breise a fháil do rialtas na hAlban de bharr an reifrinn. Sílim go bhfuil an dream seo leath-mheallta ag na náisiúnaithe cheana féin. Agus – rud a chuir ionadh orm – ní dúirt ach duine as ceathrar gur vótáladar i gcoinne neamhspleáchas na hAlban le teann dílseachta don Ríocht Aontaithe. Shíleas go mbeadh an chúis sin chun tosaigh ar gach cúis eile agus go luafadh beirt as triúr den dream a bhí i gcoinne neamhspleáchais í. Tugann toradh an tsuirbhé le fios go bhfuil an fhéiniúlacht Bhriotanach creimthe go mór le cúpla glúin anuas: de réir mar a tháinig deireadh leis an impireacht, de réir mar a laghdaigh tábhacht an Phrotastúnachais, de réir mar a chlis na tionscail throma innealtóireachta, de réir mar a d’éirigh Aontas na hEorpa níos tábhachtaí, tháinig meath ar fhéiniúlacht Bhriotanach na nAlbanach.

     Seo mar a labhair Tom Devine, duine de na staraithe is mó le rá in Albain, tamall gairid roimh an reifreann:

The union of England and Scotland was not a marriage based on love. It was a marriage of convenience. It was pragmatic. From the 1750s down to the 1980s there was stability in the relationship. Now, all the primary foundations of that stability have gone or been massively diluted.

Tá an t-agallamh a cuireadh air le léamh anseo agus is fiú súil a chaitheamh air. Ag scríobh dó arís tar éis an reifrinn, nocht Devine an tuairim seo a leanas:

.. the much more likely possibility is another referendum in the next few years, which will probably result in a landslide ‘Yes’ victory, thus ending the Union for ever.

Ní críonna an beart é do staraí fáistine a dhéanamh! Ach tá an méid seo cinnte: go bhfuil roth na staire ag casadh leis i gcónaí.



Tagairtí:
1. Eoin Gillies, Sean Dàin agus Orain Ghaidhealach (Peart, 1786), p. 117.
2. Coinneach MacCoinnich, Orain Ghaidhealaich agus Bearla (Dún Éideann, 1792), 12.
3. George Calder, Orain Ghaidhealach le Donnchadh Macantsaoir (Dún Éideann, 1912), 256.
4. Donald Mackinnon, ‘Unpublished poems by Alexander MacDonald’ in Celtic Review, 5 (1908-9), 127.
5. John Lorne Campbell, Highland Songs of the Forty-Five (Dún Éideann, 1984), 188.
6. John Mackenzie, Sar-Obair nam Bard Gaelach: or, the Beauties of Gaelic Poetry (Dún Éideann, 1872), 313.

Albain agus Éire

Go luath tar éis do TG4 (nó TnaG mar a bhí air ag an am) teacht ar an aer, craoladh clár dar theideal Éire agus Alba – nó Alba agus Éire b’fhéidir – tá mo chuimhne ag dul in olcas de réir mar a théim in aois. Bhí radhairc bhreátha ar an dá thír le feiscint sa chlár agus labhair roinnt de na scoláire ba mhó le rá – leithéidí Bhreandáin Uí Bhuachalla as Éirinn agus Donald Meek as Albain – ar stair agus ar chultúr an dá thír. Ba é téis an chláir gur daoine deasa iad na hÉireannaigh, gur daoine deasa iad na hAlbanaigh, gur tíortha deasa iad an dá thír, agus gur deas an rud é sin. Ba dheacair a leimhe a shárú. Cúpla seachtain tar éis a chraolta, casadh Breandán Ó Buachalla orm i halla na Leabharlainne Náisiúnta. Bhí an clár chomh lagmheasartha sin go raibh drogall orm é a lua leis, ach bhí tuairim agam go mbeadh léamh suimiúil aige ar an scéal agus ní raibh dul amú orm. ‘An diabhal cláir sin!’ arsa an Buachallach agus d’inis sé an scéilín seo a leanas dom. Ag deireadh an agallaimh a cuireadh air, fiafraíodh de cad iad na cosúlachtaí ba mhó, dar leis, idir Éire agus Albain. D’fhreagair an t-ollamh go raibh na héagsúlachtaí i bhfad níos suntasaí agus níos suimiúla ná na cosúlachtaí: cé go bhféadfaí a rá gur eascair an dá thír ón bpréamh chéanna i bhfad siar, bhíodar ag dul i dtreonna contrártha le fada an lá. B’fhiú do scoláirí ceisteanna bunúsacha a chur mar sin: cén fáth a raibh bua cuimsitheach ag an Reifirméisean in Albain cé go raibh teip iomlán i ndán dó in Éirinn; cén fáth ar éirigh (go dtí seo) leis an aontas idir Albain agus Sasana cé gur dhiúltaigh na hÉireannaigh dó scun scan; cén fáth go bhfuil tromlach na nAlbanach dílis don choróin go fóill cé go bhfuil tromlach na nÉireannach ina bpoblachtaigh, etc. D’éist an t-agallóir leis an bhfreagra agus chuir an cheist in athuair: cad iad na cosúlachtaí is mó idir Éire agus Albain? Mhínigh an Buachallach arís go dtugann cúrsa na staire in Albain léargas úr dúinn ar stair na hÉireann agus go gcuidíonn sé linn na cúinsí cinniúnacha a sheol an dá thír i dtreonna éagsúla a aithint. Bhain an t-agallóir triail eile as: dá mbeadh ort cosúlacht amháin idir na hÉireannaigh agus na hAlbanaigh a lua, cad a roghnófá? ‘Dúil sa bhfuisce!’ arsa an t-ollamh. Ní gá dom a rá nár craoladh an freagra.

      Bíonn an stair casta, aimhréidh, cointinneach; ní bhíonn sí deas agus ba chóir dóibhsean ata ar thóir na deise í a sheachaint.

An dá DVD agus Fergal Keane i lár baill

      Smaoiníos ar an scéilín sin arís le gairid nuair a bhreathnaíos dhá shraith teilifíse de chuid an BBC atá le fáil anois i bhfoirm DVD. A History of Scotland agus The Story of Ireland atá orthu – agus is suimiúil an ní é gur ‘stair’ atá ag na hAlbanaigh cé gur ‘scéal’ atá againne. Is ionann an dá théarma ó thaobh na sanasaíochta de, i nGaeilge agus i mBéarla, ach braithim gur mó an gradam a bhaineann leis an staraí ná leis an scéalaí mar sin féin. (Má tá paranóia orm, ní fhágann sé sin nár roghnaigh an BBC na teidil go cúramach.) Ós rud é go bhfuil siad dírithe ar an bpobal i gcoitinne – nó ar an gcuid sin den phobal a bhfuil dóthain suime acu sa stair chun staonadh ó shíor-bhrú an chnaipire nuair a fheiceann siad clár staire ar an scáileán – ní raibh súil agam go bhfoghlaimeoinn mórán ó cheachtar den dá shraith, ach bhraitheas nár mhiste iad a chur i gcomórtas le féachaint an bhféadfainn aon difríocht a aithint idir na bealaí inar cuireadh an stair i láthair ar an dá bhruach de Shruth na Maoile.

An n-aithníonn tú na hAlbanaigh fhéasógacha thuas? (Tá na freagraí le fail ag bun na haiste seo)

      Is cosúil go raibh níos mó airgid le caitheamh ag BBC na hAlban ná mar a bhí ag a gcomhghleacaithe i dTuaisceart Éireann: deich gclár a mhaireann 580 nóiméad ar fad atá ina sraithsan i gcomórtas le cúig chlár a mhaireann 294 nóiméad i gcás The Story of Ireland. Thairis sin, úsáideadh aisteoirí anuas go dtí tús ré na scannánaíochta. Ní raibh an sparán ró-theann, áfach, mar ní fheictear ach duine nó dhó i bhformhór na radharc, agus níl a fhios agam cé chomh minic a taispeánadh fuil ag sileadh, lanna á mbualadh, nó deochanna á ndoirteadh.

What a bloody awful place!

Glacaim leis gur cleasa saora drámata iad seo chun an scáileán a líonadh, ach baineadh i bhfad an iomarca úsáide astu. Rud beag eile a ghoill orm ná caighdeán na mapaí: chreid duine éigin go gcuirfí le beocht an chláir dá mbeadh scamaill ag snámh trasna na mapaí. Aon duine a bhfuil cur amach aige ar aimsir na hAlban, admhóidh sé gur chuir an tseift seo le réaltacht na radharc; ar an drochuair, níor chuir sí le hinléiteacht na mapaí.

Thug na mapaí léiriú cruinn ar an aimsir in Albain

Ar an láimh eile, deineadh cuid mhaith scannánú ón aer agus bhí roinnt de na radhairc go hálainn ar fad. Mura mbeadh a fhios agam gur measa doineann na hAlban ná doineann na hÉireann chuirfidís fonn orm athchuairt a thabhairt ar an tír sin gan mhoill.

Tìr nam beann agus nan lochan

      Chomh fada agus is féidir liom a dhéanamh amach, ní raibh aon staraí aitheanta bainteach le A History of Scotland. Neil Oliver, craoltóir gairmiúil a bhfuil céim aige sa tseandálaíocht, a chuir an tsraith i láthair. Cé gur chuir Oliver agallamh ar roinnt daoine i rith na sraithe, ba choimeádaithe iarsmalainne nó leabharlannaithe iad a bhformhór. Dearcadh duine aonair nach staraí gairmiúil é a chuirtear i láthair sa tsraith mar sin: mhíneodh an cur chuige seo úsáid an ailt éiginnte (A History) seachas an t-alt cinnte i dteideal na sraithe. Bhí an láithreoir sásta tús áite a thabhairt do théamaí áirithe a raibh suim aige féin iontu agus níor leasc leis báidh ar leith a léiriú le dreamanna áirithe. Bhraitheas go raibh téagar ar leith sa chéad chlár, clár a thosaigh le tús na staire scríofa nuair a bhí na Rómhánaigh ag iarraidh na Cruithnigh a cheansú, agus a chríochnaigh le bunú ríocht na hAlban sa 10ú céad. Fágadh bearna mhór sa stair ina dhiaidh sin, áfach, óir insíodh scéal William Wallace sa dara clár agus scéal Roibeard de Brús sa tríú clár, ach níor míníodh conas a tháinig na Normannaigh go hAlbain idir an dá linn. Bhí suim ar leith agam sa cheathrú clár, clár ar thighearnas nan eilean agus ar linn nan creach. Ba phearsa lárnach í Máire, banríon na nAlbanach, sa chúigiú clár ach is beag aird a tugadh ar an Reifirméisean – athrú ollmhór a luadh ach nár míníodh. B’fhéidir gur shíl Oliver gur chuir sé an neamart sin ina cheart nuair a dhírigh sé a aird ar na Cúnantóirí sa séú clár; ach má dhírigh, léirigh sé iad mar fhanaicigh mhire. Caithfidh gur ghoill tuairimí an láithreora ar sciar maith den phobal in Albain – an dream sin ar coimeádaigh bhunchreidmheacha iad – ach táim sásta a admháil nach bhfuil an bunchreidmheachas tolgtha agam agus go mbeinn ar aon fhocal le Oliver. Ba tharraingtí go mór an phortráid a tharraing sé de na Seumasaich sa seachtú clár agus ní fhéadfainn gan teideal cliste an chláir sin a lua: ‘let’s pretend’! Pléadh Eagnaíocht na hAlban sa chéad chlár eile: má bhí Adam Smith dosheachanta nach mór, tugadh an iomarca airde ar John Witherspoon – fear a shínigh forógra neamhspleáchais na Stát Aontaithe. Sa naoú clár, pléadh Sir Walter Scott agus gluaiseacht an rómánsachais (portráid eile a bhí naimhdeach go leor), radacachas an lucht oibre, agus fuadach nan Gaidheal. Sa chlár deireanach, agus an ceann is fearr ar fad dar liom, deineadh cur síos ar mheath tionsclaíoch na hAlban sa 20ú céad, ar fhás mall an náisiúnachais, agus ar athbhunú pharlaimint na hAlban. D’fhág Oliver slán ag a lucht féachana leis an gceist seo a leanas: ‘Is Scotland’s journey to self-determination now at an end, or is there more to come on the road ahead?’

Cé adeir nach raibh stair na hÉireann dubh agus bán?

      Mar a luadh thuas, is cosúil go raibh na hacmhainní níos teoranta nuair a thug an BBC faoi The Story of Ireland, ach braithim gur mhó an luach a fuaireadar ar a gcuid airgid. Ní raibh aisteoir le feiscint, ach ina ionad sin baineadh úsáid as líníochtaí canta a dhear David Rooney.

Mapaí soléite mar is cóir

Ní raibh aon ghalamaisíocht ag baint leis na mapaí sa tsraith seo agus b’fhearrde iad an tsimplíocht. Ar an láimh eile, ní raibh Muicinis baileach chomh taibhseach le Garbhchríocha na hAlban, de cheal sléibhte arda, ach is breá an tír í mar sin féin. Murach an bháisteach úd ...

Oileáinín iathghlas na hÉireann

      Craoltóir gairmiúil eile is ea Fergal Keane, an té a chuir The Story of Ireland i láthair. Ach an babhta seo is léir go raibh comhairle ghairmiúil faighte aige: luadh Roy Foster mar ‘series consultant’ agus cuireadh agallaimh ar staraithe mór le rá i rith na sraithe. Orthusan a labhair bhí Dáibhí Ó Cróinín (a thug ‘Dáibhi Ó Cróin’ air féin ar chúis éigin nach dtuigim), Donnchadh Ó Corráin (fear nár bhac lena ainm a ghiorrú), Seán Duffy, Ciaran Brady, Micheál Ó Siochrú, Ian McBride, Marianne Elliott, Cormac O’Gráda (nó Cormac Ó Gráda mar is fearr aithne air in Éirinn), Joe Lee – agus Roy Foster. D’fhág an cur chuige seo go raibh níos mó éagsúlachta le brath ar na cláir agus gur meascán de thuairimí éagsúla a cuireadh i láthair iontu. Ach bhí tionchar Foster le brath thall is abhus mar sin féin. Baineadh ró-úsáid as an bhfocal ‘Irishness’, cuirim i gcás, agus chuathas thar fóir ar fad leis seo sa chlár deireanach den tsraith. Téarma teibí gan chruinneas is ea é a chlúdaíonn (nó a léiríonn) easpa machnaimh an chainteora; má chloiseann tú ‘Irishness’ ó bhéal staraí, mholfainn duit a bheith san airdeall. Mar an gcéanna, bhí an iomarca tagairtí sa chlár deireanach do W.B. Yeats. Cuireadh an cheist amaideach úd arís, ‘did that play of mine send out certain men the English shot?’ Gach seans gur ag freagairt na ceiste céanna a bhí Maud Gonne nuair a dúirt sí ‘Willy can be so silly!’ Bheadh sé sin dona go leor, ach chualathas na focail uafásacha ‘a terrible beauty is born’ chomh maith.

Roinnt de na usual suspects a labhair

      Roinneadh an cúig chlár sa tsraith go réasúnta cothrom agus ní féidir a rá gur fágadh mór-théama ar bith ar lár. Sa chéad chlár, pléadh ré órga na luath-Chríostaíochta, Leabhar Gabhála Éireann agus cogaí na Lochlannach. Bhain an dara clár leis an tréimhse idir ionradh na Sasanach agus Imeacht na nIarlaí. An 17ú agus an 18ú céad a bhí faoi chaibidil sa tríú clár, clár ina raibh tagairt aisteach do ‘rebellion against Cromwell’ a bheith ar siúl in Éirinn! Bhí an claonadh i leith na nGall a mbeifí ag súil leis le brath ar an gclár seo: luadh Edmund Burke (fear a d’fhág Éire chomh luath ina shaol agus a d’fhéad sé) agus Jonathan Swift (fear a d’fhill ar Éirinn toisc gur theip air post sásúil a fháil i Sasana), ach níor luadh aon údar Gaeilge. Sílim gurb é an ceathrú clár, an ceann inar pléadh an 19ú céad, an ceann is laige sa tsraith. Ba í an mhoill tríocha bliain a tharla idir Acht an Aontais agus fuascailt na gCaitliceach a chuir borradh faoin náisiúnachas in Éirinn dar le Thomas O’Connor, staraí a mhúineann in Ollscoil na hÉireann, Maigh Nuad – tuairim a léiríonn nach bhfuil cur amach aige ar na foinsí príomha a bhaineann le hábhar. (Mholfainn dó staidéar a dhéanamh ar Ó Chéitinn go Raiftearaí ach tá imní orm go ngoillfeadh a leithéid de product placement mínáireach ar léitheoirí áirithe.) D’áitigh Fergal Keane sa chlár seo go mbeadh Éire ina cuid d’impireacht na Breataine fiú dá bhfaigheadh sí Home Rule. Go deimhin, dúirt sé an rud céanna arís sa chlár deireanach, clár i dtaobh an 20ú céad. Tá an ráiteas seo fíor, ar ndóigh, ach ní féidir a rá go bhfuil iomlán na fírinne ann: chiallódh Home Rule go mbeadh Éire fós ina cuid, ní hamháin d’impireacht na Breataine (amhail Ceanada nó an Astráil), ach ina cuid den Ríocht Aontaithe (amhail Albain nó Tuaisceart Éireann sa lá atá inniu ann). Is mór idir an dá rud anois agus ba mhór idir an dá rud an tráth úd. Chuir Keane clabhsúr ar an tsraith le habairt a bhí i bhfad Éireann níos scaoilte agus níos saoire ó smál na polaitíochta ná an abairt a roghnaigh Neil Oliver: ‘Ireland today is an island of possibility, an open island’. Is ea agus ní hea, nó b’fhéidir é. Cá bhfios?

      An molfainn daoibh airgead a chaitheamh ar cheachtar den dá DVD seo? Is deacair a rá. Bheadh fonn orm aithris a dhéanamh ar an méid a dúirt Samuel Johnson faoi Chlochán na bhFomhórach fadó: gur fiú é a fheiscint ach nach fiú turas a dhéanamh lena fheiscint. Is cinnte gur fiú an dá shraith seo a bhreathnú má tá suim agat sa stair – nó, níos tábhachtaí fós b’fhéidir, i ndearcadh an phobail ar an stair. Ach an fiú iad a cheannach? Táim idir dhá chomhairle. Níl ceachtar acu go dona, agus i gcás A History of Scotland is leis an scannánaíocht seachas an script a bhaineann na lochtanna is mó. D’fhéadfaí a áiteamh gurb é an locht is mó ar The Story of Ireland ná a laghad: sílim féin go mbeadh sraith níos faide ag teastáil chun cuntas sásúil a thabhairt ar stair na hÉireann. Is dóigh liom go bhfuil níos mó ná sin i gceist, áfach, agus go bhfuil lochtanna níos bunúsaí ar chur chuige an BBC.

Eagráin éagsúla de The Course of Irish History

      Ar ámharaí an tsaoil, tá eiseamláir den saghas sraithe a theastaíonn le fáil cheana. Sa bhliain 1966 chraol RTÉ sraith teilifíse ar stair na hÉireann ina raibh aon chlár is fiche. Tríocha nóiméad a mhair gach clár, rud a d’fhág go raibh deich n-uaire go leith sa tsraith go léir. Ach bhí difríocht níos tábhachtaí ná sin idir The Course of Irish History, an teideal a bhí ar shraith na bliana 1966, agus The Story of Ireland: níor chuir an scoláire céanna aon dá chlár i láthair agus ba shaineolaithe iad go léir ar an ábhar a bhí faoi chaibidil acu. Mar shampla, chuir Kathleen Hughes clár ar ‘ré órga’ na Críostaíochta i láthair, chuir Brian Ó Cuív clár ar an tréimhse idir teacht na Lochlannach agus teacht na Sasanach i láthair, chuir Maureen Wall clár ar ré na bPéindlíthe i láthair, etc. Níl cuimhne ró-shoiléir agam ar an tsraith teilifíse – ní raibh ionam ach páiste bunscoile nuair a craoladh é – ach tá cóip den leabhar a ghabh leis an tsraith agam agus sílim gur éacht a bhí ann ag an am. Is mithid do RTÉ (nó do TG4 – ní fiú TV3 a lua sa chomhthéacs seo) iarracht eile den saghas céanna a dhéanamh. Dá dtosófaí ar na hullmhúcháin anois, bheadh an tsraith réidh le craoladh sa bhliain 2016.

AGUISÍN: Cérbh iad na hAlbanaigh fhéasógacha?

1. Naomh Colm Cille
2. Roibeard de Brús
3. John Knox
4. Séamas VI (nó Séamas I mar a bhí air in Éirinn).