Ag scríobh liom

An leabhar is déanaí liom agus dhá leabhar ghaolmhara

Ní réitíonn an scríobh liom. Is é an rud a tharlaíonn go mbíonn rud éigin le rá agam—scéal éigin le hinsint nó tuairim éigin le nochtadh—agus téim i mbun pinn chun mo chuid smaointe a chur i láthair an tsaoil mhóir. Bíonn iallach orm é a dhéanamh. Tugann sé faoiseamh is sásamh dom nuair a bhíonn an téacs le léamh ar pháipéar nó ar scáileán; braithim ansin gurbh fhiú an tairbhe an trioblóid. Is dócha go mbeidh mé ag scríobh a fhad is a bheidh mo chiall is mo shláinte agam, ach ní thaitníonn an próiseas liom. Is crácamas ceart é ullmhú an chéad dréachta i gcónaí, cé go n‑éiríonn an obair níos éasca nuair a bhíonn an dúshraith leagtha. Ní rabhas sásta an chéad dréacht de théacs a ligint i gcló riamh: bíonn orm dul siar air arís agus arís eile chun ord níos loighciúla a chur ar an ábhar, chun abairtí doiléire a shoiléiriú, chun botúin a cheartú, chun tuilleadh fianaise a sholáthar, nó chun snas a chur ar an bprós. Bíonn an t-ádh orm má bhíonn an cúigiú dréacht i riocht a fhoilsithe. Níl ach céim amháin den phróiseas a thaitníonn liom i ndáiríre: is é sin, nuair a chuireann an foilsitheoir na profaí chugam le ceartú agus nuair a leagaim súil ar an saothar clóchurtha don chéad uair. Ach más leabhar é an téacs, bíonn an chealg is nimhní ar fad in eireaball na hoibre: mar atá, an t-innéacsú. Is obair riachtanach é seo ach is obair fíor-leadránach é chomh maith. Agus sin é an saghas oibre a bheidh idir lámha agam i rith shaoire na Nollag i mbliana: beidh mé ag ullmhú an innéacs don saothar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-Century Ireland, leabhar a fhoilseofar i mí Feabhra—má éiríonn liom an t-innéacs a chríochnú in am.

Buntéacs agus aistriúchán ón leabhar

     Bhí sé beartaithe agam Hidden Ireland Revisited a thabhairt ar The Popular Mind i dtús báire ach shíl beirt de na léitheoirí a chaith súil ar an gclóscríbhinn gur chóir dom an teideal sin a athrú. Ghlacas lena gcomhairle agus táim sásta anois gur dheineas amhlaidh: cé go bhfuil an leabhar bunaithe ar fhoinsí liteartha, ní saothar léirmheastóireachta é ach saothar staire agus cuireann an teideal nua an méid sin in iúl go soiléir. Ocht gcaibidil atá sa leabhar: ‘Kingdom’, ina bhfuil scrúdú ar dhearcadh polaitiúil na coitiantachta ag tús an 18ú céad; ‘Faith’, ina bhfuil cúrsaí creidimh faoi chaibidil; ‘Memory’, ina bhfuil achoimre ar an leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí; ‘War’, inar scrúdaíos tuairimí an phobail ar chogaí na hEorpa agus ar na hÉireannaigh a ghlac páirt iontu; ‘Patriots’, ina bhfuil scagadh déanta ar na hathruithe a tháinig ar mheon na coitiantachta le linn réabhlóid Mheiriceá; ‘Land’, ar leor a teideal chun ábhar na caibidle a mhíniú; ‘Rebellion’, ina bhfuil cuntas ar na blianta corraithe a lean réabhlóid na Fraince; agus ‘Union?’, an chaibidil dheireanach ina bhfuil spléachadh ar an tréimhse tar éis Acht an Aontais. Tá dán nó amhrán le léamh ina iomláine ag tús gach caibidle—leagan amach a d'úsáideas cheana in Ó Chéitinn go Raiftearaí. Seo mar a mhíníos an cur chuige sin i réamhrá an leabhair:

Throughout this book, I have sought to give as much space as possible to voices from the ‘long eighteenth century’ and to minimise both my own commentary and references to secondary works. The primary sources are the only means we have of distinguishing past reality from historical speculation. In recognition of this fact, each chapter is preceded by an unabridged text that was chosen to illustrate, in context, some of the themes discussed in the following chapter. As far as I am aware, only one of the eight texts has been translated previously.

Vincent Morley, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland (Corcaigh, 2017), 12.

Seo iad na haistí atá i gceist agus na caibidlí lena mbaineann siad:

     1. Ríocht
‘Tuireamh Shomhairle Mhic Dhónaill’ (1691). Is caoineadh é seo a chum Séamas Dall Mac Cuarta ar oifigeach in arm Shéamais II a maraíodh i gcath Eachroma. Foilsíodh an aiste seo cúpla uair: féach, mar shampla, Seán Ó Gallchóir (eag.), Séamas Dall Mac Cuarta: Dánta (BÁC, 1971). Go bhfios dom, níor cuireadh Béarla ar an dréacht seo cheana.

     2. Creideamh
‘Staid nua na hÉireann, 1697’ le Seán Ó Gadhra. Chuir an tAthair Mac Domhnaill an dán seo in eagar in Dánta is Amhráin Sheáin Uí Ghadhra (BÁC, 1955). Go bhfios dom, níor aistríodh é cheana.

     3. Cuimhne
‘A Bhanba is feasach dom do scéala’ a chum Aodh Buí Mac Cruitín timpeall na bliana 1715. Chuireas féin an dán seo i gcló don chéad uair in Ó Céitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011). Níor foilsíodh aistriúchán Béarla de cheana.

     4. Cogadh
‘Cá raibh tú le bliain’ le Peadar Ó Doirnín (1747). Chuir Seán de Rís an dán seo in eagar in Peadar Ó Doirnín (BÁC, 1969). Go bhfios dom, níor foilsíodh leagan Béarla den dán cheana.

     5. ‘Patriots’
‘Tráth dom ag smaoineamh ar chríochaibh an tsaoil seo’, amhrán a cumadh sa bhliain 1775. Seán Mac Cathail ab ainm don údar, de réir dealraimh, agus foilsíodh an t-amhrán don chéad uair sa leabhar liom dar teideal Washington i gCeannas a Ríochta (BÁC, 2005).

     6. Talamh
‘Do shagartaibh agus do mhinistirí’, amhrán nach fios cé a chum ach baineann sé leis na Buachaillí Bána a d’éirigh amach ar fud na Mumhan sa bhliain 1785. Mise a chuir an téacs seo in eagar don chéad uair in Eighteenth-century Ireland: Iris an Dá Chultúr, 19 (2004), agus tá sé aistrithe agam anois.

     7. Éirí amach
‘Táid maithe na Breataine in anbhroid péine’, amhrán poblachtach a chum Fínín Ó Scannail sa bhliain 1795. D’fhoilsíos téacs iomlán an amhráin don chéad uair in Eighteenth-century Ireland: Iris an Dá Chultúr, 28 (2013) agus tá sé aistrithe agam anois don chéad uair.

     8. Aontas?
‘Election na Gaillimhe’, amhrán a chum Antaine Raiftearaí sa bhliain 1830. Foilsíodh é cúpla uair cheana: féach, mar shampla, Ciarán Ó Coigligh (eag.) Raiftearaí: Amhráin agus Dánta (BÁC, 1987). Chuir Dubhghlas de hÍde Béarla air sa bhliain 1903 ach tá aistriúchán nua déanta agam atá níos dílse don bhunleagan.

Beidh téacsanna iomlána na n-aistí seo le léamh acusan a bhfuil Gaeilge acu. Maidir leis na léitheoirí eile, tá súil agam go dtabharfaidh na haistriúcháin tuiscint níos fearr dóibh ar dhearcadh na coitiantachta le linn an 18ú céad.

Roinnt de na leabhair ar an réamhstair atá léite agam le déanaí

     Nuair a bhíos ag scríobh anseo anuraidh, thugas le fios go raibh sé i gceist agam tabhairt faoi stair na hÉireann a scríobh ó thús aimsire go dtí ár linn féin, agus go dtógfadh sé tuairim is cúig bliana orm an obair sin a chur i gcrích. Ach go luath ina dhiaidh sin, chinneas gurbh fhearr dá gcuirfinn leabhar gairid eile díom i dtús báire. Tuairim is seachtó nó ochtó faoin gcéad den téacs sin atá scríofa agam anois agus is cosúil go mbeidh an chlóscríbhinn réidh le cur i lámha foilsitheora um Cháisc. Is i nGaeilge atá an leabhar sin, dála an scéil, agus táim i ndóchas go mbeidh sé sna siopaí roimh dheireadh na bliana seo chugainn. Bíodh sin mar atá, cuirfidh mé tús le scríobh an magnum opus a luaithe is a bheidh an saothar eile curtha chun siúil. Tá cuid mhaith léitheoireachta déanta agam faoin ré réamhstairiúil—ábhar na chéad chaibidle; ní féidir liom a áiteamh gur saineolaí mé ar an tréimhse go fóill, ach táim ag foghlaim de réir a chéile. Insint na fírinne, táim ag éirí mífhoighneach le tosnú ar an scríobh faoin am seo.

     Ar an drochuair, is léir dom nach mbeidh sé ar chumas an ghobadáin seo an dá thrá a fhreastal feasta: is é sin le rá, ní bheidh sé ar mo chumas an stair a chríochnú laistigh de chúig bliana má leanaim ar aghaidh ag scríobh aiste anseo gach mí. Níl sé i gceist agam deireadh a chur le ‘Cúrsaí Staire’, ach táim chun gearradh siar ar an soláthar agus ní bheidh na haistí ag teacht chomh minic céanna as seo amach. Déanfaidh mé iarracht aiste amháin a scríobh gach ráithe, agus ní chuirfeadh sé ionadh orm dá mbeadh sleachta as an magnum opus le léamh anseo ó am go chéile.

     Mar is gnách ag an tráth seo, beidh cead ag léitheoirí teachtaireachtaí a bhreacadh ag bun na haiste seo go ceann seachtaine nó dhó. Níl le déanamh agam anois ach an clabhsúr traidisiúnta a chur ar obair na bliana agus beannachtaí na féile a ghuí ar léitheoirí uile an tsuímh seo ...

An t-óg agus an sean

Ciarán Brady (ar chlé), a dhein an leabhar a sheoladh, agus James Quinn

Bhíos i láthair in Acadamh Ríoga na hÉireann, an 29 Aibreán 2015, nuair a seoladh an leabhar is déanaí le James Quinn, fear a bhfuil dhá leabhar scríofa aige cheana: Soul on Fire: A Life of Thomas Russell (2002) agus John Mitchel (2008). Tá aithne agam air ón uair a bhíos i mo thaighdeoir don Dictionary of Irish Biography, tionscnamh uaillmhianach a bhfuil sé ina eagarthóir air. Thuigfeá ón méid sin go bhfuil luí ar leith aige leis an mbeathaisnéis stairiúil mar genre, ach tá leabhar de shaghas eile curtha ar fáil aige an babhta seo. ‘An rud is annamh is iontach’ adeirtear, agus is annamh a fhoilsítear monagraif ar staireagrafaíocht na hÉireann: má tháinig leabhar amach ar an ábhar sin ón uair a foilsíodh saothar liom féin, Ó Chéitinn go Raiftearaí, ceithre bliana ó shin, is i ngan fhios dom a tharla sé.  Is leor an méid sin chun an tsuim a chuireas sa leabhar is déanaí le James Quinn a mhíniú, ach bhí rud eile i gceist chomh maith: is amhlaidh go dtosaíonn a leabharsan san áit inar chríochnaigh mo cheannsa. Is é an sprioc a bhí agam, an traidisiún dúchais staire a ríomh ó aimsir Chéitinn sa chéad leath den 17ú céad go dtí aimsir Raiftearaí sa chéad leath den 19ú céad. Go deimhin, tá cúpla leathanach ag deireadh mo leabhair inar phléas an leanúnachas follasach idir an saghas staire a bhí á scríobh i mblianta tosaigh an 19ú céad agus scríbhinní staire lucht Éire Óg. Tá an chéad mhír eile den scéal sin scríofa ag James Quinn anois.

     Leabhar suimiúil soléite is ea Young Ireland and the Writing of Irish History ina léirítear an dearcadh agus an cur chuige a bhí ag na hÉireannaigh Óga i leith na staireagrafaíochta. Seo mar a mhínigh Thomas Davis, príomh-intleachtóir an ghrúpa, an tábhacht a bhain leis an stair i gcolúin an Nation, an 28 Meitheamh 1845: ‘If we live influenced by wind and sun and tree, and not by the passions and deeds of the past, we are a thriftless and hopeless people’ (Quinn, lch 6). Chuir an Nation, nuachtán seachtainiúil na nÉireannach Óg, béim nár bheag ar amhráin agus ar dhánta nuachumtha faoi stair na hÉireann, agus chuir baill na gluaiseachta sraith leabhar amach ar phraghas íseal inar deineadh cúram ar leith den stair. Ar na teidil sa tsraith bhí leithéidí History of the Volunteers of 1782 le Thomas MacNevin, Life and Times of Aodh O’Neill, Prince of Ulster le John Mitchel, History of the Confederation of Kilkenny le C. P. Meehan, agus Life and Conquests of Art MacMurrogh le Thomas D’Arcy McGee. Bhí an-éileamh ar an nuachtán agus ar na leabhair ón tús: ceithre mhíle cóip a díoladh den chéad eagrán den Nation – dhá oiread an nuachtáin sheachtainiúil ba mhó díol ag an am. Níorbh fhada go raibh deich míle cóip den nuachtán á ndíol in aghaidh na seachtaine. Cé gur chuir tubaiste an ghorta mhóir agus éirí amach neamhéifeachtach na bliana 1848 deireadh grod le hÉire Óg mar ghluaiseacht pholaitiúil, níor tháinig maolú ar an tionchar intleachtúil a bhí ag iarbhaill na gluaiseachta go ceann i bhfad – mar is léir ó shuirbhé a deineadh sa bhliain 1884:

A survey of the reading habits of the Catholic Young Men’s Society in County Cork found that among the most popular works were Mitchel’s Jail Journal (1845) and History of Ireland (1869), McGee’s Popular History of Ireland (1867), Duffy’s Young Ireland (1880) and Four Years of Irish History (1883), O’Callaghan’s History of the Irish Brigades (1854), A. M. Sullivan’s Story of Ireland (1867), and T. D. Sullivan’s Penny Readings for the Irish People (1879), a selection of Young Ireland prose and verse.

James Quinn, Young Ireland and the Writing of Irish History, 129

Aontaíonn Quinn leis an mbreith a thug P. S. O’Hegarty ar thionchar na gluaiseachta:

Although their attempted insurrection in 1848 failed in a military sense, O’Hegarty argued that ‘in the long run, they won. The written word remained. The principles of nationality expounded in the Nation were never again wholly obscured. They became an integral part of the Irish consciousness’.

Quinn, Young Ireland, 137

Molaim Young Ireland and the Writing of Irish History d’aon duine a bhfuil suim aige i staireagrafaíocht na hÉireann, i stair pholaitiúil na hÉireann sa 19ú céad, nó i stair an náisiúnachais in Éirinn.

Lucht bunaithe an Nation: Thomas Davis, Charles Gavan Duffy agus John Blake Dillon sa bhliain 1842

     Ar an drochuair, tá easnamh amháin sa leabhar is cóir a lua. Féach an ráiteas seo a leanas (is liom an bhéim):

After 1848 growing prosperity and literacy ensured that print culture would play an ever greater role in creating an awareness of Ireland as an historic and distinct nation.

Quinn, Young Ireland, 8.

Níl ach focal amháin san abairt thuas nach n-aontaím leis, ach is focal tábhachtach é: dá scríobhfadh an t-údar ‘perpetuating’ in ionad ‘creating’, bheinn ar aon fhocal leis. Tá sé léirithe agam in Ó Chéitinn go Raiftearaí gur cruthaíodh an tuiscint náisiúnaíoch ar stair na hÉireann sa 17ú céad agus gur dhein mórán údar saothrú ar an tuiscint sin i rith an 18ú céad agus i dtús an 19ú céad. Ní rachaidh mé siar ar an ábhar sin anseo – léigh an leabhar muna gcreideann tú mé! Dá bhrí sin, ní fhéadfainn teacht leis an tuairim gur chuir Éire Óg cor nua ar fad i stair na hÉireann:

Young Ireland can be seen as a prime example of Benedict Anderson’s theory of the use of print-capitalism to create a new kind of shared experience and mass solidarity.

Quinn, Young Ireland, 74-5.

Is liom an bhéim arís. Lena cheart a thabhairt don údar, is beag tagairt eile atá sa leabhar do theoiricí baotha na n-eolaithe polaitiúla. Tá sé sásta brath ar fhianaise na bhfoinsí príomha don chuid is mó, mar a dhéanfadh staraí maith, agus is trua é nár thug sé droim láimhe ar fad don teoiric.

     Taispeánann Quinn go raibh drochmheas ag na hÉireannaigh Óga ar litríocht an phobail. Ní raibh an Ghaeilge ar a thoil ag Thomas Davis, ach dhein sé beag is fiú de na hamhráin Ghaeilge a bhí ar bheola na coitiantachta ag an am in aiste leis dar theideal ‘Essay on Irish Songs’ a foilsíodh ar an Nation:

There are great gaps in Irish Song to be filled up. This is true even of the songs of the Irish-speaking people. Many of the short snatches preserved among them from olden times are sweet and noble; but the bulk of the songs are very defective. Most of those hitherto in use were composed during the last century, and, therefore, their structure is irregular, their grief slavish and despairing, their joy reckless and bombastic, their religion bitter and sectarian, their politics Jacobite, and concealed by extravagant and tiresome allegory.

Michael Joseph Barry, The Songs of Ireland (BÁC, 1845), 33.

Ní raibh Davis ná a chomrádaithe cáilithe chun litríocht na Gaeilge a mheas. Chuir Michael Joseph Barry athchló ar aiste Davis i gcnuasach d’amhráin na hÉireann a foilsíodh sa bhliain 1845, ach bhí sé de mhacántacht ann a admháil nach raibh sé féin ná Charles Gavan Duffy – fear a chuir The Ballad Poetry of Ireland in eagar an bhliain chéanna – nach rabhadar inniúil don obair a bhí idir lámha acu:

Like him I have found myself, in the main, restricted to the last half century for the materials of my collection—the old songs of the country being still a sealed fountain to that large class of Irishmen whose knowledge is confined to foreign tongues ...

Barry, The Songs of Ireland, v.

Sin í an fhírinne ghlan. Bhain lucht Éire Óg le haicme ghairmiúil na mbailte móra. Ní raibh aon chur amach acu ar litríocht an phobail; níorbh fhéidir leo í a thuiscint ná a thomhas; agus bhí sé i bhfad thar a gcumas litríocht a chumadh i dteanga dhúchais na tíre. Ní hamháin sin, ach bhí sé thar cumas a bhformhór litríocht a scríobh i dteanga ar bith. B’fhéidir go bhfuil blas searbh ar an mbreith sin, ach b’éigean dom cuid mhaith den dríodar a chumadar a léamh le cúig bliana déag anuas agus níl an crá croí maite agam dóibh go fóill. Níl aon amhras ach gurbh é James Clarence Mangan an file ab fhearr ina measc – an t-aon duine acu a raibh féith na filíochta ann i ndáiríre – ach níl aistí áirithe leis thar moladh beirte. Féach, mar shampla, an véarsa seo a leanas as bailéad dar teideal ‘Lamentation of Mac Liag for Kincora, 1015’:

Oh, where, Kincora! is Brian the Great?
     And where is the beauty that once was thine?
Oh, where are the princes and nobles that sate
     At the feast in thy halls, and drank the red wine?
                    Where, oh, Kincora?

D.F. McCarthy, The Book of Irish Ballads (BÁC, 1846), 102.

‘Sate’? Is ea, muise, ‘sate’. Maidir le Thomas Davis, cé go raibh sé sásta locht a fháil ar fhilí na Gaeilge, níl ina chuid véarsaíochta féin ach truflais. Seo daoibh véarsa as amhrán leis dar teideal ‘Sweet Eily MacMahon, the Flower of Finae’ ina bhfuil an rím is leanbaí dá bhfuil feicthe agam:

For Fergus O’Farrell was true to his sire-land,
And the dark hand of tyranny drove him from Ireland;
     He joins the Brigade, in the wars far away,
     But he vows he’ll come back to the Flower of Finae.

Charles Gavan Duffy, The Ballad Poetry of Ireland (BÁC, 1845), 205.

Muna gcuireann ‘sire-land’/‘Ireland’ múisc ort, tá goile níos láidre agat ná mar atá agamsa.

     Má chuirtear na deilíní maoithneacha i mBéarla crochta a chum lucht Éire Óg i gcomórtas leis na hamhráin pholaitiúla a chum filí aitheanta na Gaeilge, beidh sé soiléir cén dream a raibh bua na filíochta acu:

D’aithníos féin gan bhréag ar fhuacht
is ar anfaithe Thétis taobh le cuan,
ar chanadh na n-éan go séiseach suairc,
go gcasfadh mo Shaesar glé gan ghruaim.
Measaim gur subhach don Mhumhain an fhuaim
is dá maireann go dubhach de chrú na mbua:
torann na dtonn le sleasaibh na long
ag tarraingt go teann ’nár geann ar cuairt.  

Is breith shuibiachtúil í seo, gan amhras, ach táim sásta a rá go bhfuil níos mó filíochta sa véarsa thuas – véarsa as amhrán dar teideal ‘Rosc Catha na Mumhan’ a chum Piaras Mac Gearailt (1709-c.1792) – ná mar atá i ngach aiste dá bhfuil léite agam ó pheann Thomas ‘very defective’ Davis.

Staraithe Éire Óg: Charles Gavan Duffy, Thomas D’Arcy McGee agus John Mitchel

     Ní shéanann James Quinn go raibh caighdeán liteartha an Nation go hainnis:

Much of the Nation’s verse was characterised by bombastic sentiment, facile rhyme and nationalist cliché ...

Quinn, Young Ireland, 48

Ach in ainneoin droch-chaighdeán na véarsaiochta, caithfear a admháil go raibh tóir as cuimse ag muintir na hÉireann ar amhráin an Nation ar feadh i bhfad. Aithníonn an t-údar an fhíric seo chomh maith:

These patriotic hymn-books became the most pervasive means of disseminating popular nationalist history and the most enduring legacy of Young Ireland.

Quinn, Young Ireland, 121.

Ní féidir a rá go bhfuil éifeacht Éire Óg ídithe go fóill. Nuair a chuir World Service an BBC comórtas ar siúl sa bhliain 2002 chun na deich n-amhrán is ansa le héisteoirí ar fud na cruinne a roghnú, bhain ‘A Nation Once Again’ le Thomas Davis an chéad áit amach:

And from that time, through wildest woe,
     that hope has shone a far light,
nor could love’s brightest summer glow
     outshine that solemn starlight;
it seemed to watch above my head
     in forum, field and fane,
its angel’s voice sang ’round my bed
     ‘A nation once again!’ 

Thabharfainn geall nár thuig oiread is duine as céad den dream a chaith vóta ar son an amhráin i gcomórtas an BBC ciall an fhocail ‘fane’. Caithfidh nár thuig Gael as míle an focal i lár an 19ú céad, ach ba chuma leo. Thuigeadar cad a bhí á rá ag Davis: bhí dóthain Béarla acu le tuiscint go raibh sé ‘ag fógairt fáin ar Ghallaibh’.  Ba leor an teachtaireacht sin leo sa bhliain 1844 – agus sa bhliain 2002 chomh maith.

     Níor theastaigh ard-chaighdeán litríochta ó léitheoirí an Nation. Is é a bhí uathu ná saothair bolscaireachta a d’fhógródh an dearcadh a bhí acu cheana féin don saol mór. Bhí an ceart ar fad ag Raymond Aron nuair a scríobh sé:

Or, la majorité des lecteurs des grands journaux exigent que leur journal justifie leurs opinions.

Raymond Aron, Le Spectateur engagé (Paras, 2005), 274.

[Mar éilíonn an chuid is mó de léitheoirí na mór-nuachtán go ndeimhneofar a gcuid tuairimí ina rogha nuachtáin.]

Níorbh é caighdeán liteartha an Nation a mheall na léitheoirí ina sluaite, ach an tuiscint ar stair na hÉireann a bhí le léamh ar na leathanaigh. Tuiscint ba ea í a shealbhaigh léitheoirí an nuachtáin sular rugadh Thomas Davis sa bhliain 1814. Thángadar ar an tuiscint seo i litríocht na Gaeilge agus i bhfoilseacháin Bhéarla le húdair dhátheangacha – san Irish Magazine a chuir Watty Cox amach idir 1807 agus 1815, mar shampla, nó sna leabhair staire a scríobh Tadhg Ó Flannagáin, Dennis Taaffe, Pádraig Ó Loingsigh, agus tuilleadh nach iad. Lean lucht Éire Óg an chonair chéanna: d’éirigh leo an tuiscint ar stair na hÉireann a bhí ag an gcoitiantacht a bhuanú, ach níorbh iad a chruthaigh an tuiscint sin.

AGUISÍN

Dá dhonacht iad na rabháin a chum na hÉireannaigh Óga, caithfidh mé a admháil gur féidir roinnt den phrós a scríobhadar a áireamh mar litríocht. Bheinn sásta mórán a mhaitheamh do John Mitchel, mar shampla, fear a bhreac an abairt seo a leanas ina Jail Journal:

A good rant, like a canter on the back of a brisk horse, gives me an appetite for dinner.

Is fíor sin, agus tá goile agam anois.

Leanúnachas na staire

Leanúnachas: Washington agus Kruger

One of the marks of maturity in Irish historical studies has been a growing interest in pinpointing discontinuities rather than ironing out elisions.

R.F. Foster (eag.), The Oxford Illustrated History of Ireland (Oxford, 1989), v.

B’shin í an chéad abairt a scríobh Roy Foster san Oxford Illustrated History of Ireland, leabhar a foilsíodh sa bhliain 1989. Níl aon amhras orm ach go bhfuil an claonadh sin le brath ar staireagrafaíocht na hÉireann le glúin anuas. Ach an fíor gur comhartha é go bhfuil léann na staire in Éirinn tagtha in inmhe sa deireadh thiar thall? Seo mar a scríobhas sa leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí, leabhar a foilsíodh sa bhliain 2011:

Dá mbeadh orm éirim an leabhair seo a chur i bhfocal amháin, is é ‘leanúnachas’ an focal a roghnóinn.

Vincent Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011), 272.

Is éigríonna an staraí mé, más fíor don Ollamh Foster. Thairis sin, ós rud é gur foilsíodh an chéad leabhar liom chomh fada siar leis an mbliain 1995, níl ach caolseans go dtiocfaidh feabhas orm an tráth seo de mo shaol. Is dóichí ná a mhalairt go bhfuil sé i ndán dom an turas a dhéanamh ó leanbaíocht na hóige go dtí leanbaíocht na haoise gan an ghaois chothrom is dual don staraí aibí a bhaint amach. Insint na fírinne, braithim gur in olcas atáim ag dul. Is é sin le rá, gur léire dom leanúnachas na staire de réir mar a théim in aois. Thánag ar théacs le déanaí a bhaineann le hábhar agus sílim nár mhiste é a chur i láthair anseo.

     Is é atá ann, amhrán Gaeilge a léas don chéad uair níos mó ná deich mbliana ó shin. Bhíos ag múineadh cúrsa in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, le linn do bhall den fhoireann bhuan a bheith ar shaoire shabóideach. Ag an am céanna, bhíos ag scríobh an leabhair a foilsíodh faoin teideal Washington i gCeannas a Ríochta sa bhliain 2005. Rith sé liom gurbh fhiú dom an deis a thapú le spléachadh a thabhairt ar na lámhscríbhinní Gaeilge i gcnuasach Dhubhghlas de hÍde, cnuasach atá ar caomhú i leabharlann na hollscoile i nGaillimh. Ar an drochuair, ní raibh aon aiste a bhain le réabhlóid Mheiriceá sa chnuasach ach, mar a tharlaíonn go minic nuair a bhíonn taighde staire ar siúl, d’aimsíos cúpla téacs eile nár bhain leis an ábhar a bhí idir lámha agam ach a bhí fíor-shuimiúil mar sin féin. Bhí an t-amhrán atá le léamh thíos anseo ar cheann acu. Dheineas cóip den amhrán agus chuireas i dtaisce í go cúramach. Coicís ó shin, chinneas gur mhithid na nótaí taighde go léir a bhí caite isteach i bhfillteán ramhar a raibh ‘miscellaneous’ breactha ar a dhroim, gur mhithid dom iad a rangú de réir ábhair agus tréimhse sa chaoi go bhféadfainn teacht orthu go héasca amach anseo. Bhí an t-amhrán dar tús ‘Éistidh lem scéalsa’ ligthe i ndearmad agam, ach nuair a léas an téacs in athuair rith an smaoineamh céanna liom a rith liom an chéad uair a leagas súil air: cé gur amhrán é a bhaineann le blianta deireanacha an 19ú céad, tá an meon ceannann céanna léirithe ann is atá léirithe i litríocht pholaitiúil an 18ú céad. Dá gcloisfeadh Eoghan Rua Ó Súilleabháin an t-amhrán seo, thuigfeadh sé teachtaireacht an fhile ar an toirt.

Leanúnachas: Louis XVI agus Patrice de MacMahon

     Is i lámhscríbhinn 49 i gcnuasach de hÍde atá bunchóip an amhráin. Cóipleabhar is ea é a scríobhadh sa bhliain 1917. De réir nóta atá curtha leis an amhrán, ba é Tadhg Ó Crualaoich, file a bhí i mBaile Bhuirne, an t-údar agus bailíodh na focail ó amhránaí darbh ainm Tomás Ó Suilleabháin a raibh cónaí air i nGuagán Barra. Cuireadh na nótaí seo a leanas leis an téacs sa lámhscríbhinn:

véarsa 1, líne 7: ‘breacadh’ = ‘sean-iarainn chaite’
véarsa 3, líne 7: ‘Tadhg an Easna’ = ‘fonn clúmhail i gCúige Mumhan do chum duine de mhuintir Shúilleabháin’
véarsa 5, líne 6: ‘cataibh’ = ‘ní fheadar cé hiad na cait féin’

Is sa tréimhse 1878-79 a cumadh an t-amhrán de réir dealraimh. Bhí impireacht na Breataine i mbarr a réime ag an am agus í sáite i gcaismirtí ar fud na cruinne. San Afraic Theas, d’fhógair an Bhreatain sa bhliain 1877 go raibh deireadh curtha le neamhspleáchas Phoblacht na hAfraice Theas (an Transvaal mar a ghlaoití uirthi go hiondúil) agus gur choilíneacht Bhriotanach a bheadh sa stát sin feasta. Ní mó ná sásta a bhí na Bóraigh, ach choinníodar guaim orthu féin go ceann tamaill. Thaistil ceannaire an Transvaal, Paul Kruger (féach véarsa 1, líne 7) go Londain faoi dhó sna blianta 1878 agus 1879 ach theip ar na cainteanna comhréitigh agus d’éirigh na Bóraigh amach an bhliain dár gcionn. Bhriseadar ar arm na Breataine i gcathanna Laing’s Nek agus Majuba i mí Eanáir agus i mí Feabhra na bliana 1881 faoi seach. Thuig rialtas na Breataine go mbeadh cogadh dian ag teastáil chun na Bóraigh a chloí agus chinneadar nárbh fhiú an tairbhe an trioblóid – cuimhnigh nár thángthas ar ór sa Transvaal go dtí an bhliain 1886. D’aithin an Bhreatain neamhspleáchas Phoblacht na hAfraice Theas in athuair. Níor chogadh mór é Céad Chogadh na mBórach ach bhain tábhacht shiombalach leis mar sin féin: bhí an taoide bhándearg a leath ar fud na cruinne i rith an 19ú céad tar éis cúlú in áit amháin. Níor tharla sé seo i ngan fhios do mhuintir Mhúscraí!

     Sa chúigiú véarsa, thuar an file go raibh an Ghearmáin agus an Fhrainc ar tí iompú i gcoinne na Breataine. Bhí Comhdháil Bheirlín ar siúl i samhradh na bliana 1878 agus is iomaí údar easaontais a bhí idir cumhachtaí móra na hEorpa: an chnámh spairne ba mhó ar fad ná conas a roinnfí cúigí na nOtamánach tar éis an bhua a bhain na Rúisigh orthu i gcogadh na mblianta 1877-78. Bhí an Éigipt ar cheann de na cúigí sin agus tá tuairim agam nach é ‘cataibh’ an focal a bhí i gcúigiú véarsa an amhráin ó cheart ach ‘khedive’ - an teideal a bhí ar rialtóir na hÉigipte ag an am. Sa bhliain 1879, chuaigh an Bhreatain agus an Fhrainc i bpáirt le chéile chun an Khedive Iosma’il Paise a bhriseadh agus mac leis a bhí níos géilliúla a cheapadh mar khedive ina áit. Bhí Patrice de MacMahon (véarsa 6, líne 1), fear de bhunadh na hÉireann, ina uachtarán ar an bhFrainc ón mbliain 1873 go dtí an bhliain 1879. Bhí MacMahon ina oifigeach airm sular ghabh sé le polaitíocht agus thuill sé clú dó féin i rith Chogadh na Crimé (véarsa 6, líne 4) nuair a ghabh sé dún de chuid na Rúiseach ag léigear Sevastopol’. Bhí teannas idir impireachtaí na Rúise (véarsa 6, líne 5) agus na Breataine ag an am chomh maith. Sa bhliain 1878 sheol na Rúisigh ambasáid chun na hAfganastáine. Ar ndóigh, ní fhéadfadh rialtas na Breataine a leithéid d’easurraim a fhulaingt – bhí na hAfganastánaigh á n-iompar féin amhail is dá mbeidís neamhspleách. B’éigean fios a mbéasa a mhúineadh dóibh agus chuir na Briotanaigh tús leis an Dara Cogadh Angla-Afganastánach an bhliain chéanna. Bhí an bua acu agus nuair a síníodh conradh síochána sa bhliain 1880 ghlac na hAfganastánaigh leis go mbeadh polasaí eachtrach a dtíre faoi stiúir na Breataine feasta.

Leanúnachas: Géanna Fiáine agus Fíníní

     Seo é téacs an amhráin a chum Tadhg Ó Crualaoich:

Éistidh lem scéalsa a charaid

Éistidh lem scéalsa a charaid,
     cé gurbh annamh ar siúl mo bhéal,
táim ag smaoineamh ar fhilíocht le tamall
     is tá an-bhunús lem scéal;
tá rod iron Sheáin mhóir ag leaghadh
     is go tapaidh mura mbuailfear é,
go mbainfidh Pól Kruger as breacadh
     ar maidin le fáinne an lae.

Is a dhaoine, “cad é ’tá bhur ndalladh?”
     nár abraimid linn féin,
is gur mithid dúinn tinteacha lasadh
     is fada táimid gan spré;
abraimis an chré is an salm
     agus iarraimis cúnamh Dé,
agus tógaimis suas ár gcuid airm
     ar maidin le fáinne an lae.

Tá ór is stór faoinár dtalamh
     dá gcnagfaí an slabhra tréan,
do dhein go dlúth sinn do cheangal
     is d’fhág sinn dall gan léann;
caitear an báire suas feasta
     tá an talamh go brách chun plé,
agus seinntear máirseáil Thaidhg an Easna
     ar maidin le fáinne an lae.

Tá páirceanna breátha chun reatha againn
     is ár gcapaill tá umhal chun léim,
nuair cuirtear an púdar sa charraig
     is tapaidh go bpléascann sé;
tá Clanna Gael láidir thar caise
     is a bpící breá geal roimh ré,
is tiocfaidh siad chugainn faoi mhaise
     ar maidin le fáinne an lae.

Tá an Prúiseach ag dúchaint le fearg
     is ní fada go labharfaidh sé,
is tabharfaidh sé cúnamh dá charaid
     is fada tá siúd dá léamh;
ach má chorraíonn an Francach mór fada
     is ós na cataibh má gheibheann fair play,
déanfaidh sé poll tríd an bhfala
     ar maidin le fáinne an lae.

Is ní maíte orthu claíomh géar MhacMahon,
     tá a ainm go hard á léamh,
gur lena intleacht d’ísligh sé an fala,
     le gaisce san ard-Chrimé;
má thagann an Rúiseach thar charraig
     is go gcnapfaidh sé Seán mór méith,
beidh Kruger i Londain go tapaidh
     ar maidin le fáinne an lae.

Is tiocfaidh Ó Donnabháin Rosa
     thar farraige chugainn go tréan,
is a thrúip lena ngéar-chlaimhtibh geala
     is is tréan beidh caitheamh piléar;
traochfaimid béara na Sacsan
     gan mhairg le grásta Dé
is beidh Éire againn féin chun ár sleachta
     ar maidin le fáinne an lae.

Ó Donnabháin Rosa agus banna a d’eisigh Fíníní Mheiriceá

     Ní nach ionadh, baineann dramatis personae an amhráin leis an ré inar cumadh é. Ní hionann é agus litríocht pholaitiúil an 18ú céad sa mhéid sin: má choinnigh an Fhrainc an pháirt lárnach a bhí aici riamh anall, ghlac an Ghearmáin is an Rúis páirteanna na Spáinne is na hOstaire. Mar an gcéanna, thóg Paul Kruger agus na Bóraigh an áit a bhíodh ag George Washington agus na Meiriceánach. Agus seo rud atá níos suimiúla fós: tugadh an pháirt a bhíodh ag Tiarna an Chláir agus na ‘géanna fiáine’ san 18ú céad do Dhiarmaid Ó Donnabháin Rosa agus ‘Clanna Gael’. Dhá fhocal – ‘Clanna Gael’ – atá scríofa sa lámhscríbhinn, leagan atá slán ó thaobh na gramadaí, ach bheadh trí fhocal níos cruinne ó thaobh na staire de: ‘Clan na Gael’ a bhí ar eagraíocht na bhFíníní sna Stáit Aontaithe. Thosaigh Ó Donnabháin Rosa ag bailiú airgid le haghaidh ciste cogaidh (an skirmishing fund) sa bhliain 1875. Is é an plean a bhí aige ná Fíníní aonair a chur ó Mheiriceá go Sasana chun buamaí a leagan agus foirgnimh a bhain le rialtas nó le harm na Breataine a shéideadh san aer. I bhfocail an amhráin, ‘nuair cuirtear an púdar sa charraig is tapaidh go bpléascann sé’ ...

     Neamhaibí agus saonta mar atáim, chím leanúnachas soiléir idir dearcadh polaitiúil an amhráin thuas agus an dearcadh a léiríodh sa litríocht pholaitiúil a cumadh i rith an 18ú céad. Admhaím, áfach, go bhfuilim faoi mhíbhuntáiste mór: is amhlaidh go dtuigim na foinsí príomha agus cuireann an t-eolas sin srian nach beag ar mo chumas samhlaíochta. Dá mbeinn dall ar an nGaeilge, cá bhfios nach mbeadh easpa leanúnachais na staire chomh feiceálach domsa is atá sé do staraithe eile?

Amhráin stairiúla

Tá séasúr na seafóide buailte linn arís, cé go mbeadh ‘séasúr an tsléachta’ níos feiliúnaí i mbliana agus ár á dhéanamh uair amháin eile ar mhuintir cráite na Pailistíne. Céad bliain ó shin, sular ghabh arm na Breataine an treo sa ‘chogadh chun deireadh a chur le cogaí’, bhí an dúiche sin chomh síochánta le háit ar bith ar domhan. Níor mhiste dúinn machnamh a dhéanamh ar dhán na bPailistíneach le céad bliain anuas gach uair a chloisimid brilléis fhaiseanta sna meáin faoi speabhraíd a rugadh ‘in a herdsman’s shed’ agus stair rúnda éigin nár léigh aon duine beo.

     Bíodh sin mar atá, is nós seanbhunaithe agam é liosta a dhréachtú i mí Lúnasa: leabhair agus scannáin a bhí faoi chaibidil anseo anuraidh agus arú anuraidh faoi seach; liosta de na hamhráin stairiúla is fearr atá agam i mbliana. Má fhiafraítear díom cén slat tomhais a bhí agam chun fiúntas na n-amhrán a mheas, tá freagra simplí ar an gceist: mar atá, mo bhreith féin. Ní fhéadfadh an liosta thíos a bheith mórán níos suibiachtúla, ach dheineas iarracht trí ghné a chur san áireamh agus na hamhráin á roghnú agam. Is é an chéad rud a cuireadh san áireamh ná feabhas an cheoil: an bhfanann an fonn sa chuimhne? An dara rud ná cumhacht na bhfocal: an bhfuil íomhánna nó frásaí iontu a oibríonn ar mhothúcháin na n-éisteoirí? An tríú rud ná an tábhacht a bhain le hamhrán: an raibh tóir ag pobal áirithe air uair éigin? Ach ina dhiaidh sin is uile, is liosta pearsanta é seo agus admhaím go bhfuil cúpla amhrán ar an liosta thíos toisc go bhfuil baint acu le mo shaol féin.

     Seo daoibh liosta na bliana más ea. Tosnóidh mé ag bun an dréimire mar is gnách.

10.  El paso del Ebro

Póstaeir a chuir poblachtaigh na Spáinne amach

Is amhrán é seo a cumadh i rith Chogadh Cathartha na Spáinne. Baineann sé leis an ionsaí a dhein arm na Poblachta trasna abhann an Ebro i mí Iúil 1938.  D’éirigh go maith leis an ionsaí i dtús báire ach b’éigean do na Poblachtaigh cúlú nuair a dhein fórsaí Franco frithionsaí orthu. Cé gur cumadh focail an amhráin sa bhliain 1938, cuireadh iad le fonn traidisiúnta dar theideal ‘¡Ay, Carmela!’ Go deimhin, tá amhrán eile ó Chogadh Cathartha na Spáinne a cuireadh leis an bhfonn céanna – is é sin, an t-amhrán dar teideal ‘Viva la quince brigada’ faoi cheann de na briogáidí idirnáisiúnta a throid ar son na Poblachta.

El ejército del Ebro,
Rumba la, rumba la, rumba la,
El ejército del Ebro,
Rumba la, rumba la, rumba la,
Una noche el río pasó.
¡Ay, Carmela! ¡Ay, Carmela!
Una noche el río pasó.
¡Ay, Carmela! ¡Ay, Carmela!

Arm an Ebro,
rumba la, rumba la, rumba la,
arm an Ebro,
rumba la, rumba la, rumba la,
chuaigh sé trasna na habhann oíche áirithe,
Ay, Carmela! Ay, Carmela!
chuaigh sé trasna na habhann oíche áirithe,
Ay, Carmela! Ay, Carmela! 

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

9. L'Internationale

Jean Jaurès, ceannaire sóisialach a dúnmharaíodh an 31 Iúil 1914

Is é seo iomann na gluaiseachta sóisialaí idirnáisiúnta. Eugène Pottier, iarbhall de Chomún Phárais, a chum na focail sa bhliain 1871 agus chuir Pierre De Geyter fonn leo sa bhliain 1888. Ba ghearr go raibh an t-amhrán á chanadh i mórán teangacha ar fud na cruinne. Chuir Máirtín Ó Cadhain, údar Cré na Cille, Gaeilge ar an amhrán agus is leis an t-aistriúchán thíos.

Debout, les damnés de la terre,
Debout, les forçats de la faim,
La raison tonne en son cratère,
C’est l’éruption de la fin.
Du passé faisons table rase,
Foule esclave, debout, debout,
Le monde va changer de base,
Nous ne sommes rien, soyons tout.

C’est la lutte finale,
Groupons-nous, et demain
L’Internationale
Sera le genre humain

Músclaíg, a bhratainn na cruinne,
A dhíogha an ocrais, aire daoibh!
Tá an tuiscint ina buabhall buile,
Ag saighdeadh an duine chun malairt saoil.
De sheanré na ngeasróg déanam easair,
Ar na laincisí, músclaíg;
Sinne nach faic muid gheobhaimid gradam;
An seanreacht leagfar bun os cionn.

Is í an troid scoir í, a bhráithre,
Éirímis chun gnímh;
An tInternational
Snaidhm comhair an chine dhaonna.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

8. Боже, Царя храни!

Nikolaj II, Sár na Rúise Uile, agus an Banimpire Aleksandra

Níor mhiste dom sciuird ar dheis a thabhairt ar eagla go gceapfaí go bhfuil claonadh bídeach i dtreo na heite clé le brath ar an liosta seo. Ba é seo amhrán náisiúnta na Rúise roimh réabhlóid na bliana 1917. Aleksej L’vov a chum an ceol agus Vasilij Žukovskij, file, a scríobh na focail. Bhíos i mo pháiste nuair a chualas an ceol ar dtús: ba cheoltéama é le haghaidh leagain teilifíse den úrscéal Война и мир (Cogadh agus síocháin) le Lev Tolstoj a dhein an BBC. Níorbh fhada ina dhiaidh sin gur chualas an fonn céanna arís (agus é ag coimhlint le hamhrán náisiúnta na Fraince, an Marseillaise) i ‘Réamhcheol na Bliana 1812’ le Čajkovskij. Bhíos chomh tógtha sin leis an saothar gur cheannaíos fadcheirnín de cheol Čajkovskij – an chéad fhadcheirnín a cheannaíos riamh. Ach mar staraí a chuireann béim ar an gcruinneas i gcónaí, caithfidh mé Čajkovskij agus an BBC a bheachtú: níor cumadh ‘Боже, Царя Храни!’ go dtí an bliain 1833, rud a fhágann go raibh sé mí-aimseartha an fonn a úsáid i saothair a bain le heachtraí a thit amach sa bhliain 1812. Tá an bunleagan maille le traslitriú le léamh thios.

Боже, Царя храни!
Сильный, державный,
Царствуй на славу, на славу нам!

Царствуй на страх врагам,
Царь православный!
Боже, Царя храни!

[Bože, Carja xrani!
Sil’nyj, deržavnyj,
Carstvuj na slavu, na slavu nam!

Carstvuj na strax vragam,
Car’ pravoslavnyj!
Bože, Carja xrani!]

A Dhia, tabhair slán an Sár!
Láidir maorga,
rialaigh chun glóire, chun ár nglóire!

Rialaigh chun eagla na namhad,
Sár ceartchreidmheach.
a Dhia, tabhair slán an Sár!

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

7. Ay Nicaragua, Nicaragüita

Managua, an 17 Iúil 1979

Thugas trí chuairt ar Nicearagua sna 1980í nuair a bhí an Frente Sandinista i gcumhacht agus na Contras, treallchogaithe frith-réabhlóideacha a bhí armtha, eagraithe agus íoctha ag na Stáit Aontaithe, ag troid ina gcoinne. Dá mba iad na Rúisigh a d’eagraigh na Contras thabharfaí ‘sceimhlitheoirí’ orthu, ar ndóigh, ach ós rud é go raibh ‘Made in USA’ stampáilte ar a dtóin ní bheadh sé sin stuama. Is é seo an t-amhrán is mó a chanadh lucht tacaíochta na Sandinistas sna blianta úd. An t-amhránaí Carlos Mejia Godoy a chum; bhí an t-ádh liom gur chualas é á chanadh ag ceolchoirm i Managua. Ní foláir cúpla tagairt san amhrán a mhíniú. Is focal é ‘Nicaragüita’ a chiallaíonn ‘Nicearagua beag’ ach is ainm é ar bhláth a fhásann sa tír chomh maith. Ba thaoiseach dúchasach é Diriangén a throid i gcoinne na Spáinneach nuair a bhíodar ag iarraidh coilíniú a dhéanamh ar Nicearagua sa 16ú céad. Is ceantar é Tamagás atá suite ar bhruach Loch Managua agus a bhfuil cáil na háilleachta air.

Ay Nicaragua, Nicaragüita,
La flor más linda de mi querer,
Abonada con la bendita, Nicaragüita,
Sangre de Diriangén.
Ay Nicaragua sos mas dulcita
Que la mielita de Tamagás,
Pero ahora que ya sos libre, Nicaragüita,
Yo te quiero mucho más.

A Nicearagua, a Nicearagua bhig,
an bhláth is áille i mo chroí,
leasaíodh tú, a Nicearagua bhig,
le fuil bheannaithe Diriangén.
A Nicearagua is milse thú
ná an mhil ó Thamagás,
ós rud é go bhfuilir saor anois, a Nicearagua bhig,
is mó go mór an grá atá agam duit.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo agus é á chanadh ag Carlos Mejia Godoy.

6. Grândola Vila Morena

Liospóin, an 25 Aibreán 1974

Is amhrán é seo a chum an t-amhránaí Zeca Afonso chun comhar na gcomharsan in Grândola, baile atá suite san Alentejo, tuairim is 70 km ó dheas ó Liospóin, a mhóradh. Chuir réimeas an Dr Marcello Caetano, deachtóir na linne, cosc ar roinnt de na hamhráin a chum Afonso toisc go raibh claonadh an údair i leith na heite clé ró-fhollasach iontu. Níor cuireadh cosc ar ‘Grândola’, áfach, rud a d’fhág go bhféadfaí é a chraoladh gan aird na n-údarás a tharraingt, agus roghnaigh na hoifigigh shóisearacha a d’éirigh amach i gcoinne na deachtóireachta an t-amhrán mar chomhartha rúnda do lucht na comhcheilge ar fud na tíre: nuair a chualadar an t-amhrán á chraoladh ar Rádio Renascença, stáisiún raidió príobháideach, ba chomhartha dóibh é go raibh an t-éirí amach ag tosnú. Tá tábhacht ar leith ag an amhrán domsa mar ba as an bPortaingéil an chéad chailín ar thiteas i ngrá léi riamh agus bhronn sí fadcheirnín d’amhráin Zeca Afonso orm – fadcheirnín atá agam i gcónaí – cé nach bhfuil ‘Grândola’ ina measc.

Grândola, vila morena,
Terra da fraternidade,
O povo é quem mais ordena,
Dentro de ti, ó cidade.

Dentro de ti, ó cidade,
O povo é quem mais ordena,
Terra da fraternidade,
Grândola, vila morena.

A Grândola, a bhaile chrón,
a fhearainn an bhráithreachais,
is é an pobal is mó a rialaíonn,
laistigh díot, a chathair.

Laistigh díot, a chathair.
is é an pobal is mó a rialaíonn,
a fhearainn an bhráithreachais,
a Grândola, a bhaile chrón.

Is féidir éisteacht leis an amhrán á chanadh ag Zeca Afonso anseo.

5. Mo Ghille Mear

‘Will he no come back again?’ Tá tuairim agam nach dtiocfaidh ...

Ba mhór an náire dom é mura mbeadh amhrán amháin i nGaeilge ar an liosta agus seo daoibh é. Amhrán Seacaibíteach is ea é seo a chum Seán Clárach Mac Dónaill nuair a theip ar éirí amach na bliana 1745 in Albain. Ba é an Prionsa Séarlas an ‘gille mear’, an ‘buachaill beo’. Is focal Albanach é ‘gille’ a chiallaíonn ‘buachaill’; is ionann é agus ‘giolla’ ó thaobh na sanasaíochta de.

Bímse buan ar buairt gach ló,
ag caí go cruaidh ’s ag tuar na ndeor,
mar scaoileadh uainn an buachaill beo,
is nach ríomhthar tuairisc uaidh, mo bhrón.

Is é mo laoch mo ghille mear!
Is e mo Shaesar gille mear!
Ní bhfuaras féin aon tsuan ar séan
ó chuaigh i gcéin mo ghille mear!

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

4. Lillibullero

An Prionsa Oráisteach ag Cath na Bóinne

Tá stair chasta ag an amhrán seo. Amhrán Éireannach is ea é ó cheart a d’úsáid lucht na Comhdhála Caitlicí sna 1640í. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, tá focail an amhráin bhunaidh caillte – go deimhin, is beag amhrán a tháinig anuas chugainn ó thréimhse ar bith roimh Chogadh an Dá Rí. Níor tháinig slán den bhunleagan ach an teideal ‘Liliburlero’. Ach cad is brí leis an teideal sin? Dhein Breandán Ó Buachalla amach (agus nílim chun easaontú leis) gurb é atá sa teideal ná ‘Lilly ba léir ó, budh linn an lá’, nó, lena rá ar bhealach eile, ‘Bhí Lilly soiléir: beidh an lá linn’. Astralaí cáiliúil ba ea William Lilly (1602-81) a thuar go gcaillfeadh Séarlas I a chloigeann. Nuair a bhí Fuigeanna Shasana ag cur i gcoinne Shéamais II sna 1680í, chuir duine díobh, an Tiarna Wharton (1648-1715) focail nua leis an seanfhonn Éireannach. Tá na focail curtha i mbéal Gaeil a raibh ríméad air de bharr na n-athruithe polaitiúla go léir a bhí ag titim amach. Na polasaithe a thaitin leis na Gaeil, ar ndóigh, chuireadar olc as cuimse ar Shasanaigh agus dúradh faoin amhrán nua-chumtha gur shéid sé Séamas II as trí ríocht. Is annamh a chloistear na focail anois, ach tá blaiseadh beag le fáil anseo thíos.

Ho, brother Teague, dost hear the decree?
Lillibullero bullen a la,
We are to have a new deputy
Lillibullero bullen a la.

Lero Lero Lillibullero
Lillibullero bullen a la,
Lero Lero Lero Lero
Lillibullero bullen a la,

Oh by my soul it is a Talbot
Lillibullero bullen a la,
And he will cut every Englishman’s throat
Lillibullero bullen a la.

Tá stair an amhráin mínithe i gclár raidió de chuid an BBC anseo; tá Breandán Ó Buachalla le cloisint tar éis ocht nóiméad agus míníonn sé an teideal tar éis deich nóiméad.

3. Le Chant des Partisans

Buíon sceimhlitheoirí (mar a thug rialtas na linne orthu) i mbun traenála

Anna Marly, bean de bhunadh na Rúise a tógadh sa bhFrainc agus a chaith an Dara Cogadh Domhanda i Londain, a chum ceol an amhráin seo sa bhliain 1941. Chuir sí focail Rúisise leis an gceol agus chanadh sí féin an t-amhrán. Thaitin an fonn go mór le Joseph Kessel agus Maurice Druon, uncail agus nia a bhí ina mbaill d’fhórsaí na Fraince Saoire, agus chuireadar focail Fraincise leis sa bhliain 1943. Craoladh an leagan nua ar an raidió agus ba ghearr go raibh sé in úsáid ag lucht an Résistance sa bhFrainc féin.

Ami, entends-tu le vol noir des corbeaux sur nos plaines ?
Ami, entends-tu les cris sourds du pays qu'on enchaîne ?
Ohé ! partisans, ouvriers et paysans, c’est l'alarme !
Ce soir l’ennemi connaîtra le prix du sang et des larmes.

A chara, an gcloiseann tú eitilt dhubh na bpréachán os cionn ár machairí?
A chara, an gcloiseann tú screadach bhalbh na tíre atá i ngéibhinn?
Óró! a throdairí, a oibrithe agus a fheirmeoirí, tá an t-aláram tugtha!
Anocht a thuigfidh an namhaid luach na fola agus na ndeor.

Tá an t-amhrán á chanadh ag Anna Marly, a chum an ceol, anseo.

2. Nkosi sikelel' iAfrika

Ar ndóigh, bhí sé de cheart ag an Afraic Theas í féin a chosaint

Chum Enoch Sontonga an t-amhrán seo mar iomann sa bhliain 1897. Sa Chóisis, teanga dhúchasach de chuid na hAfraice Theas, a bhí na focail bhunaidh ach aistríodh an t-iomann go teangacha dúchasacha eile de réir a chéile agus chuaigh daoine as gach cearn den tír i dtaithí air ina dteanga féin. Sa bhliain 1925, chinn an African National Congress go gcanfaí ‘Nkosi sikelel' iAfrika’ chun clabhsúr a chur ar chruinnithe na gluaiseachta. Ba ghearr gur aithníodh é mar amhrán an ANC: ní iomann eaglasta a bheadh ann feasta ach amhrán polaitiúil. Chun aontas (agus armóin) a chothú i measc lucht leanúna an ANC, socraíodh go gcanfaí línte áirithe i dteangacha ar leith. Mar shampla, sa leagan oifigiúil a chantar anois tá línte 1 agus 2 i gCóisis ach is i Súlúis atá línte 3 agus 4.

Nkosi Sikelel’ iAfrika
Maluphakanyisw’ uphondo lwayo,
Yizwa imithandazo yethu
Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo

A Thiarna, beannaigh an Afraic,
go n-éirí a spiorad chun na spéartha,
éist lenár nguíonna,
beannaigh, a Thiarna, sinne do chlann.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

1. La Marseillaise

Rouget de Lisle ag canadh La Marseillaise don chéad uair

Is ea, cad eile a bheadh sa chéad áit? An Captaen Rouget de Lisle, innealltóir óg i ngarastún Strasbourg, a chum an t-amhrán sa bhliain 1792 nuair a d’fhógair an Fhrainc cogadh ar an Ostair. Ghlac saighdiúirí na poblachta go fonnmhar leis an iomann réabhlóideach agus aithníodh go hoifigiúil é mar amhrán náisiúnta na Fraince sa bhliain 1795 – cé gur bhain an tImpire Napoléon an stádas sin de nuair a tháinig sé i gcumhacht. B’éigean fanúint go dtí an bhliain 1879 sular athdhearbhaíodh stádas an amhráin mar iomann náisiúnta na tíre.  Tá an t-aistriúchán Gaeilge le fáil anseo.

Allons enfants de la patrie,
Le jour de gloire est arrivé !
Contre nous de la tyrannie
L’étendard sanglant est levé,
L’étendard sanglant est levé.
Entendez-vous dans les campagnes
Mugir ces féroces soldats ?
Ils viennent jusque dans vos bras
Égorger vos fils, vos compagnes !

Aux armes, citoyens,
Formez vos bataillons,
Marchons, marchons !
Qu’un sang impur
Abreuve nos sillons !

Éirígí ’chlanna na tíre,
tá lá na glóire buailte linn!
agus brat fuilteach na daoirse
á bhagairt ag tíoráin orainn,
á bhagairt ag tíoráin orainn!
Éistigí ’mhuintir na tuaithe
béicíl na n-amhas gan daonnacht,
táid ag marú óige ’s bantracht
is ag réabadh trí bhur ndúiche!

Chun arm a shaorfheara,
déanaigí bhur ranga,
ar aghaidh, ar aghaidh!
go ndoirtfear fuil
shalach ar ár gcriaidh!

Tá an t-amhrán stairiúil is fearr le cloisint anseo.

     An comhtharlú é gur scannán a bhain le réabhlóid na Fraince a bhí ag barr an liosta dhá bliain ó shin, gur bheathaisnéis fir a  ghlac páirt i réabhlóid na Fraince a bhí ag barr an liosta an bhliain seo caite, agus gur amhrán a cumadh i rith réabhlóid na Fraince atá ag barr an liosta i mbliana? Beag an seans, déarfainn.

Réabhlóid na faisnéise?

An ann do réabhlóid na faisnéise?

Cloistear mórán cainte faoi ‘réabhlóid na faisnéise’ ar na saolta seo agus bíonn fonn orm uaireanta a cheapadh nach bhfuil sa nathán ach coincheap a chruthaigh na comhlachtaí móra teicneolaíochta – leithéidí Google, IBM, Microsoft agus Apple – chun poiblíocht shaor a fháil dóibh féin. Ach bhí taighde ar siúl agam le déanaí a chuir ar mo shúile dom cé chomh mór agus a d’athraigh soláthar na faisnéise le cúpla bliain anuas.

     Mar chuid den leabhar atá á scríobh agam faoi láthair, theastaigh uaim a léiriú go raibh mioneolas ag an bpobal in Éirinn ar chogaí na hEorpa i rith an 18ú céad. Chuige sin, scrúdaíos roinnt amhrán polaitiúil a cumadh san aois sin le féachaint an raibh na tagairtí iontu cruinn nó a mhalairt. Seo ceann de na samplaí a bhí agam – is véarsa é as amhrán a chum Éadbhard de Nógla (c.1710-c.1792), táilliúir a raibh cónaí air i gcathair Chorcaí, nuair a bhí Cogadh na Seacht mBliain (1756-63) ag tosnú:

Tá Galissonière ina chliath ar lánmhuir—
      mo shíogaí taoisigh tábhachtach beo,
is Mac Conmara ’na sciath de thriathaibh Dhál gCais,
      is ní díth linn Byng mar atá fá bhrón;
an chathair gur rianadh ’s a cliabh gur bearnadh,
gur smachtadh go dian an gliaire Blácaigh,
      is fearrde mé go bráth anois ’s is fíorchaoin fáilteach
      dom Chraoibhín Aoibhinn Álainn Óg.

D’aithníos beirt atá luaite sa véarsa thuas ar an toirt. Thuigeas go maith gurbh é an Prionsa Séarlas an ‘Craoibhín Aoibhinn Álainn Óg’; bhí a fhios agam, leis, gurbh aimiréal i gcabhlach na Breataine é John Byng (1704-57). Cuireadh cúirt mhíleata ar Byng agus daoradh chun báis é nuair a bhuaigh na Francaigh air i gcath mara a troideadh amach ó chósta Menorca. Chinntigh an méid a scríobh Voltaire i dtaobh an cháis san úrsceál leis dar teideal Candide go mairfeadh cuimhne ar an eachtra go ceann i bhfad: ‘il est bon de tuer de temps en temps un amiral pour encourager les autres’ (‘is fiú aimiréal a mharú ó am go chéile chun an chuid eile acu a spreagadh’). Bhí tagairtí eile sa véarsa mínithe ag na scoláirí maithe a chuir eagráin den amhrán i gcló: mar atá, ag Risteárd Ó Foghludha in Mil na hÉigse (Baile Átha Cliath, 1945) agus ag Úna Nic Éinrí in Canfar an Dán (An Daingean, 2003). Tuigeadh dom, más ea, gurbh é an Leifteanant-Ghinearál William Blakeney (c.1672-1761), ceannasaí an gharastúin ar Menorca, an ‘Blácach’ a bhfuil tagairt dó sa séú líne. Ach cérbh iad ‘Galissonière’ agus ‘Mac Conmara’? Bhí Úna Nic Éinrí den tuairim gur thagairt don Marquis de La Galaizière (1697-1783), seansailéir Lorraine, a bhí sa chéad líne, cé gur chreid Ó Foghludha gur cheannasaí cabhlaigh de chuid na Fraince an té a bhí i gceist. Shíl Ó Foghludha chomh maith gurbh é Claude Mac Conmara, oifigeach i gcabhlach na Fraince, an té a luaitear i líne a trí agus ní raibh an dara tuairim ag Úna Nic Éinrí. D’éirigh liom an dá fhadhb a réiteach gan mórán stró: bhí an Marquis de la Galissonière (1693-1756) ina cheannasaí ar chabhlach na Fraince sa Mheánmhuir agus ba eisean a chloígh an tAimiréal Byng sa chath a troideadh i mí na Bealtaine 1756; bhí an Leas-aimiréal Jean-Baptiste Mac Nemara (c.1688-1756) – fear arbh Éireannach é a athair – i gceannas ar an gcabhlach ag Brest na Briotáine. Ba chóir a rá, áfach, go raibh deartháir leis darbh ainm Claude Mathieu Mac Nemara (c.1693-1774) ina chaptaen i gcabhlach na Fraince chomh maith.

Foinsí na n-amhrán

     Scríobh Aindrias Mac Craith (c.1709-c.1794), máistir scoile agus duine d’fhilí na Máighe, amhrán eile ar an gcogadh an bhliain dár gcionn. Seo véarsa amháin as:

Tá Ferdinand fann is an Francach taobh ris,
      is Hanraí traochta ag Daun, dar ndóigh;
tá scaipeadh ar na hamhais, cá ngabhaid ní léir dhom,
      is Prussia dealbh ar ndáil don ghleo;
tá Saunders gan bhail is a chuallacht réabtha,
is Rodney i gcúil gan chúnamh ó éinne,
tá Cumberland dubhach is a ghúta á chéasadh
      is ‘hold thief’ déanta de Hawke ó ló.

Cuireadh an t-amhrán seo in eagar faoi dhó: ag Risteárd Ó Foghludha in Éigse na Máighe (Baile Átha Cliath, 1952) agus ag Máire Comer Bruen is Dáithí Ó hÓgáin in An Mangaire Súgach (Baile Átha Cliath, 1996). Níor thuigeas cérbh iad ‘Ferdinand’ ná ‘Hanraí’ in aon chor; bhí tuairim agam gur mharascal de chuid na hOstaire é Daun; agus thuigeas gurbh aimiréil de chuid na Breataine iad Saunders, Rodney is Hawke, cé nach raibh tuairim dá laghad agam cad a bhí déanta acu chun aird an fhile a tharraingt orthu. Ba léir dom gurbh é búistéir Chùil-Lodair, an Duke of Cumberland (1721-65), an té a bhfuil tagairt dó i líne a seacht. Shíl na heagarthóirí go léir gurbh é Ferdinand VI, rí na Spáinne, an ‘Ferdinand’ atá luaite sa chéad líne – ach níor aontaíos féin leis an tuairim sin toisc go raibh na Spáinnigh ag troid ar an ‘taobh cheart’ mar ba dhual dóibh san 18ú céad (is é sin le rá, i gcoinne na Sasanach). Shíl na heagarthóirí chomh maith gur leasainm ar Friedrich II na Prúise – ‘der Alte Fritz’ – an ‘Hanraí’ atá luaite sa dara líne, cé nár chuireadar aon fhianaise i láthair a thacódh lena dtuairim. Bhraitheas nach raibh aon dealramh leis an teoiric seo. Agus i gcás amhrán an Mhangaire chomh maith, d’éirigh liom na deacrachtaí go léir a bhain leis an téacs a réiteach. Is amhlaidh gur ceapadh Ferdinand von Braunschweig-Wolfenbüttel (1721-92) ina cheannasaí ar arm Hannover nuair a bhris na Francaigh cath ar an té a bhí sa chúram sin roimhe – .i. an Duke of Cumberland – ag Hastenbeck i mí Iúil na bliana 1757. Bhris an Marascal Leopold Joseph von Daun (1705-66) cath ar Friedrich II ag Kolín sa Bhóiheim i mí an Mheithimh 1757, rud a chuir iallach ar dheartháir an rí, an Prionsa Heinrich (1726–1802) – nó ‘Hanraí’ más fearr leat – éirí as an léigear a bhí curtha aige ar chathair Phrág. I mí Aibreáin 1757, theip ar an Aimiréal Charles Saunders (c.1715-75), a bhí i gceannas ar chabhlach na Breataine sa Mheánmhuir, cosc as chur ar loingeas de chuid na Fraince a sheol trí chaolas Ghiobráltar. I mí Mheán Fómhair na bliana céanna, bhí an tAimiréal Edward Hawke (1705–81) i gceannas ar fhórsa a dhein iarracht Rochefort, calafort atá suite gar do chathair La Rochelle, a ghabháil. Bhí an tAimiréal George Brydges Rodney (1718-92) i láthair chomh maith ach theip go tubaisteach ar an iarracht: chosain an t-ionsaí ar Rochefort tuairim is milliún punt in airgead na linne sin ar státchiste na Breataine agus is ar éigean a chuir sé isteach ar na Francaigh. Henry Fox, polaiteoir mór-le-rá a bhí sa bhfreasúra ag an am, dhein sé cáineadh géar ar an gcomhaireacht: dar le Fox, is ag caitheamh boinn óir le fuinneoga a bhí na hairí (‘breaking windows with guineas’).

Roinnt de na háiteanna inar dheineas taighde i gcaitheamh na mblianta

     Nuair a bhí an taighde go léir déanta agam, bhí gach tagairt sna hamhráin a bhí doiléir nó dothuigthe ag an tús mínithe – chun mo shástachta féin cibé ar bith.  An amhlaidh go bhfuilim níos éirimiúla, níos léannta nó níos treallúsaí ná na scoláirí a chaith sealanna ag streachailt leis na téacsaí seo romham? Nílim go deimhin, ná baol air. Ach d’éirigh liomsa agus theip orthusan. Thairis sin, d’éirigh liom gach fadhb sna téacsaí a bhí faoi chaibidil agam a fhuascailt gan chorraí ó mo dheasc sa bhaile. Bhí sé ar mo chumas é sin a dhéanamh toisc go bhfuil an t-idirlíon níos cumhachtaí anois ná mar a bhí sé riamh cheana. Níor ghá dom an baile a fhágaint chun na tuairiscí comhaimseartha a foilsíodh i nuachtáin agus in irisí na linne sa Bhreatain, sa bhFrainc, agus i dtíortha eile nach iad a léamh – agus é sin go hiomlán saor in aisce. Ba leor na cuntais a foilsíodh sa London Gazette, san Annual Register, sa Gazette de France, sa Mercure de France, sa Gazette de Berne, a cheadú chun na ceisteanna a bhí agam a fhreagairt. Níos minice ná a mhalairt, níor ghá dom na tuairiscí a léamh ó thús go deireadh mar dhein an ríomhaire na foilseacháin a chuardach dom. Deich mbliana ó shin, bheadh orm cuairt a thabhairt ar Londain, ar Pháras, nó ar an dá áit chun teacht ar na foinsí príomha atá le fáil agam ar scáileán mo ríomhaire sa bhaile anois. Caithfidh mé a admháil gur bhaineas sult as na cuairteanna taighde a thugas ar phríomhchathracha na sean-impireachtaí nuair a bhí tráchtais ollscoile idir lámha agam fadó, ach is fearr liom go mór an tsaoráid agus an ghastacht a bhaineann le ‘information superhighway’ an lae inniu.

Mar a mbím ag déanamh taighde na laethanta seo

     Ar eagla nach gcreidfí mé, nó ar eagla go léifeadh aon duine é seo ar mhaith leis tuairisceoireacht an 18ú céad a bhlaiseadh, seo iad na foinsí is mó a bhí in úsáid agam le déanaí:

Google Books Liosta de na leabhair go léir atá le fáil ar Google agus iad rangaithe de réir dáta.
Le gazetier universel Príomhnuachtáin na Fraincise – agus ba í an Fhraincis lingua franca na hEorpa san 18ú céad.
London Gazette Iris oifigiúil rialtas na Breataine – agus bhíodh tuairisci nuachta inti san 18ú céad.
The Annual Register Bliainiris thábhachtach a raibh Edmund Burke ina eagarthóir uirthi.
Gallica Ollchnuasach leabhar, irisí agus nuachtán atá curtha ar fáil ag leabharlann náisiúnta na Fraince.

An cóir ‘réabhlóid faisnéise’ a thabhairt ar an dul chun cinn seo?  Is cóir, leoga.

Cath Chluain Tarbh

Cothrom an lae seo míle bliain ó shin, an 23 Aibreán 1014, a troideadh Cath Chluain Tarbh, más fíor.

      Bhaineas sásamh as an abairt thuas a scríobh: theastaigh uaim na focail ‘cothrom an lae seo míle bliain ó shin’ a úsáid uair amháin i mo shaol agus ní móide go mbeidh an dara seans agam! Tá na hócáidí cuimhneacháin faoi lánseol i láthair na huaire: gheofar liosta de na himeachtaí éagsúla ar an suíomh gréasáin ‘oifigiúil’ anseo. D’fhreastalaíos féin ar dhá sheisiún den chomhdháil acadúil a tionóladh i gColáiste na Tríonóide, Dé hAoine agus Dé Sathairn an 11-12 Aibreán, agus ba chúis díomá dom é nárbh fhéidir liom bheith i láthair ag gach seisiún.

Ní hea, ach sliocht as Annála Inis Faithleann Bhaile Átha Cliath!

      Chraol TG4 dhá chlár ar an gcath, an 16 Aibreán agus an 19 Aibreán, agus is fiú breathnú orthu. Bhí caighdeán an dearaidh sásúil, bhí níos mó aisteoirí páirteach iontu ná mar a bhí sa tsraith a dhein an BBC ar stair na hAlban, agus bhí an tráchtaireacht stuama tuisceanach ó thús deireadh. Labhair roinnt de na scoláirí is aitheanta ar an tréimhse: ina measc bhí Dáibhí Ó Cróinín, Donnchadh Ó Corráin, Colmán Etchingham agus Máire Ní Mhaonaigh. Ní raibh an tsraith gan locht mar sin féin: cé gur labhair an ceathrar atá luaite agam as Gaeilge (agus ba dheacair cainteoir níos blasta ná Máire Ní Mhaonaigh a shamhlú), labhair staraithe eile as Béarla. Tuigim go mbíonn sé deacair do chomhlachtaí teilifíse teacht ar shaineolaithe a bhfuil Gaeilge acu go minic, ach ní hamhlaidh atá sa chás seo. Go deimhin, bheadh léamh na Gaeilge riachtanach d’aon duine ar mhaith leis staidéar a dhéanamh ar Éirinn an 11ú céad – cé nach ngabhann cumas tuisceana agus cumas urlabhra le chéile i gcónaí. Is é an rud is mó a chuir alltacht orm, áfach, gur aistríodh sleachta as litríocht na Gaeilge go Béarla arís agus arís eile. Caithfear an cur chuige seo a cháineadh: cuireann sé in iúl do lucht féachana TG4 gur chanúint fhánach gan tábhacht í an Ghaeilge riamh anall agus ceileann sé an fhíric gur teanga ardchultúir í a bhfuil litríocht fhairsing le fáil inti. Is fíor gur ghá teanga na bhfoinsí bunaidh a leasú lena cur in oiriúint do lucht féachana an lae inniu, ach ní bhainfeadh mórán dua leis an obair sin. Anseo thíos, mar shampla, tá an t-aitheasc a thug Brian dá lucht leanúna ag Cath Chluain Tarbh de réir an chuntais in Annála Inis Faithleann Bhaile Átha Cliath, agus faoina bhun tá leagan úr a dheineas féin. Theastaigh uaim a bheith sothuigthe agus stíl an bhunleagain a thabhairt liom ag an am céanna:

An bunleagan agus leagan nua-aimseartha den aitheasc a thug Brian

      Tá ré Bhriain Bhóramha beagáinín lasmuigh den tréimhse is mó a bhfuil suim agam inti agus níl sé i gceist agam tuairim a nochtadh anseo i dtaobh thábhacht an chatha san 11ú céad. Ach bhí áit lárnach ag Brian Bóramha agus ag Cath Chluain Tarbh sa leagan canónach de stair na hÉireann a cumadh sa 17ú céad, a shaothraigh aos liteartha na Gaeilge san 18ú céad, agus a bhuanaigh bolscairí náisiúnaíocha sa 19ú céad. Tá an t-ábhar seo pléite agam cheana in Ó Chéitinn go Raiftearaí, ach b’fhéidir gurbh fhiú cuid den fhianaise a chur i láthair anseo thíos ar mhaithe leis an líon beag daoine nár léigh an leabhar fuaimintiúil sin go fóill.

Mar a samhlaíodh Brian Bóramha le trí chéad bliain anuas

      Níl sé deacair an t‑ionad lárnach a bhain Brian mac Cinnéide amach sa seanchas a thuiscint: bhí páirt shuntasach ag Brian in Foras Feasa ar Éirinn, stair a scríobh Seathrún Céitinn (c.1580–c.1644) timpeall na bliana 1634. Thairis sin, is é an phríomhphearsa é in Cath Cluana Tarbh agus sa Leabhar Oiris, saothair staire a bhfuil mórán cóipeanna díobh ar fáil i lámhscríbhinní na Mumhan ón 18ú agus ón 19ú céad. D’áirigh Meidhbhín Ní Úrdail, scoláire a dhein staidéar ar an dá théacs seo, go bhfuil ar a laghad naoi gcóip is ochtó den chéad cheann agus dhá chóip fichead den dara ceann tagtha anuas chugainn. Ach dá thábhachtaí iad na saothair phróis seo – agus ní shéanaim a dtábhacht – caithfidh gur mhó fós an tionchar a bhí ag dánta agus ag amhráin ar mheon an phobail i gcoitinne. Más féidir brath ar fhianaise na lámhscríbhinní, is é an saothar staire is tábhachtaí ar fad an dán fada dar teideal ‘Tuireamh na hÉireann’ a chum Seán Ó Conaill, Ciarraíoch, timpeall na bliana 1657. Tá cóipeanna den dán seo níos coitianta sna lámhscríbhinní Gaeilge ná téacs ar bith eile – breis agus 250 cóip atá ar fáil. Seo giota beag as dán an Chonallaigh:

Do shaor Brian Bóramha Banba ó dhaorbhroid
i gcath Chluana Tarbh, Aoine an Chéasta;
is ann do mharbh, cé cailleadh é féin leis,
laochra Lochlann is clann Turgéisius.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 76

Bhí an insint chéanna ar an íobairt a dhein Brian ar son an chreidimh agus na tíre ag mórán filí a tháinig i ndiaidh an Chonallaigh. Má dhein ríthe eile a gcion chun ceannas na Lochlannach a shrianadh – Ceallachán Chaisil, mar shampla, nó Maoilsheachlainn mac Maolruanaidh a chuir Turgéisius chun báis – is é Brian a fuair an chreidiúint as cumhacht na nDanar a chloí sa deireadh thiar thall. Ba mhó de laoch é toisc gur thit sé féin agus Murchadh, mac leis agus rídhamhna na hÉireann, ar láthair a mbua. I lár an 17ú céad, nuair a bhí Éire in ísle brí tar éis choncas Cromwell, smaoinigh ‘Ciarraíoch cráite áirithe éigin’ ar na laethanta glórmhara nuair a bhí Brian i mbarr a réime agus an tír saor ó ansmacht Gall [‘ní bhfuil’ = ‘níl’, ‘laoi’ = ‘lá’, ‘an Tálfhuil’ = ‘na Brianaigh’]:

D’imigh Brian na dtriath ón Bhóirmhe
do bhí tréimhse ag Éirinn pósta;
ní bhfuil Murchadh cumasach cróga,
i gcath Chluain Tarbh ba taca re comhlann.
An tráth ba láidir na treóin sin,
Clann Chárthaigh ’s an Tálfhuil treórach,
níor shaoileadar Gaill dá bhfógra
tar toinn nó gach laoi thar teórainn.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 173

Músclaíodh dóchas na nGael arís nuair a tháinig Séamas II i gcoróin sa bhliain 1685, agus go háirithe nuair a ceapadh Richard Talbot, Éireannach agus Caitliceach, ina cheannasaí ar arm na hÉireann an bhliain dár gcionn. Chum Diarmaid mac Sheáin Bhuí Mac Cárthaigh (c.1632–1705) dán comórtha inar chuir sé an Talbóideach i gcomórtas leis na laochra míleata ba thábhachtaí i stair na tíre. Dhéanfadh an Talbóideach Éire a shábháil ó dhaorbhroid mar a dhein Tuathal Teachtmhar (rí miotaseolaíoch a chuir éirí amach na ndaorchlann, faoi chois), Ceallachán Chaisil agus Brian Bóramha anallód:

Fóirfidh Éire féach ó dheacairbhroid
mar do rinn Tuathal Teachtmhar ceannasach
mar do rinn Ceallachán leanbh breá Chaisil Choirc
is mar do rinn Brian i ngliaidh Chluain Tarbh thoir.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 173

Ach ba ghearr gur athraigh gaoth na staire in athuair agus chum Dáibhí Ó Bruadair (1625–1698) dán i rith Chogadh an Dá Rí inar mhol sé diongbháilteacht Bhriain mar eiseamláir do lucht stiúrtha na tíre [‘d’fhiannaibh einge Fhéilim’ = ‘do shaighdiuirí na hÉireann’, ‘nach fiadaid’ = ‘nach bhféadaid’]:

Ós anfa i mbliana d’fhiannaibh einge Fhéilim
is bagar na scian gach dia ar a muinéalaibh
is mairg nach fiadaid triatha chlainne Éibhir
aithris ar riaghail Bhriain mhic Cinnéide.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 174

Ba théamaí coitianta iad gaisce Bhriain agus an bua éachtach a fuair sé ar na Danair ag filí an 18ú céad agus deineadh tagairt dóibh i réimse leathan aistí. Seo, mar shampla, véarsa as dán inar mhol an tAthair Conchúr Ó Briain (1650-1720) duine uasal de Bhrianach i mblianta tosaigh an chéid [‘cian’ = ‘fadó’]:

Scaoil an ghasra bheannacht so ar ghlan-chlainn Bhriain
síolrach sleachta na n-athrach do ghabh ríocht cian,
do dhíbir Danair ó sheasamh na machaí gcriadh
i mbruín Maighe Tarbh ’nar marbhadh mac rí is Brian.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 174

Agus seo mar a scríobh Aodh Buí Mac Cruitín (c.1680-1755) i ndán fada a chum sé ar stair na hÉireann uair éigin i dtosach an 18ú céad [‘tíocht’ = ‘teacht’, ‘léannaigh’ = ‘lucht léinn’]:

Tíocht Danar ag argain Éireann
do chuir daoirse cíosa ar Ghaelaibh—
an capall, an bhó is an tsrón fá éiric,
an losad, an bhró is go sórt na méise,
gur scaoil Brian an ciach is an t-éigean—
do rinne íobairt Aoine an Chéasta
ag Cluain Tarbh mar dhearbhaid léannaigh,
do mharbh a maoir ’s a dtaoisigh thréana;

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 141

Timpeall lár an chéid, chum Seán Ó Tuama (1707/8-1775) amhrán ar an bhfonn Seacaibíteach ‘An Cnota Bán’ ina raibh an tagairt seo a leanas do Bhrian agus don ruaig a chuir sé ar Ghaill a linne [‘a hiathaibh Eoghain’ = ‘as Éirinn’]:

An caithbhile Brian den fhian-fhuil mhóir
ba dathamhail diaga a mhian ’s a chló,
le fearta ó Dhia tug riaghla is nós
chuir Danair fá chiach a hiathaibh Eoghain.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 174

An rud a tharla uair amháin cheana, d’fhéadfadh sé tarlú arís!

‘The Brian Boru’, ceann de na tábhairní is gaire do mo thigh

      Ba théama coitianta i litríocht an 19ú céad é an íomhá seo de Bhrian mar laoch náisiúnta a chart meirligh choimhthíocha as Éirinn. Is cosúil gur i mblianta tosaigh an chéid a chum Diarmuid na Bolgaí Ó Sé (c.1755-1846) an t‑amhrán ceannairceach ar an bhfonn ‘Síle Ní Ghadhra’ ar tógadh na línte seo a leanas as:

Cabhraigí le chéile mar dhein treibh Éibhir le Brian
do dhíbir Turgéisius is a thréada chun fiaigh,
deineadh orthu éirleach is níor fágadh a dtrian
ag scoth na bhfear gcalma leanadar a léadar
ag síor-choimheascar na nDanar gur glanadh ó Éire iad.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 175

Nuair a d’iompaigh an bád ina raibh leabhair Thomáis Rua Uí Shúilleabháin (1785-1848) á n-iompar béal faoi, bhí cóipeanna de stair an Chéitinnigh agus de Cath Cluana Tarbh ar na lámhscríbhinní a chaill an file:

Bhí Comerford is Ó hAllúráin,
is Céitinn, leabhar an tseanchais,
is Saltair mhilis Chaisil
      ar a dtráchtadh sé.
Bhí sceimhle Chath Chluain Tarbh ann
inar dhíbir Brian na Danair uainn,
is an tslí gur bhuaigh Maoilsheachlainn
      ar an námhaid i bplé.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 175

Mar is léir ó na samplaí thuas, níor phearsa stairiúil amháin é Brian Bóramha ach pearsa litríochta chomh maith. Fágfaidh mé an focal scoir ag Watty Cox (c.1770-1837), iarbhall de na hÉireannaigh Aontaithe agus eagarthóir an Irish Magazine, an tréimhseachán ba mhó díol in Éirinn i dtosach an 19ú céad. Foilsíodh an tuairisc seo a leanas in eagrán mhí Aibreáin na bliana 1814 – ocht gcéad bliain go díreach tar éis Chath Chluain Tarbh:

I set out on foot, and passed through Clontarf. This ancient village so renowned in our History, for the defeat and expulsion of the Danes, and the death of the illustrious Brian Boirhome, who distinguished himself on that remarkable event, excited the most lively sentiments in my bosom, of gratitude and affection for the heroes, who taught us to detest the government of a stranger, and whose impatience at the weight of his yoke, gave existence to an event which forms one of the greatest features in Irish History, for the valour which the Irish displayed and the glorious and decisive victory which crowned it ... I repeated the word victory! victory! and was about stripping a superb helmet from the head of a stern Dane, who lay amongst the fallen multitude, when the thunder of a piece of cannon, fired from one of the English batteries on the opposite shore, dissipated the Chimeras of glory, victory and independence.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 248-9

Ní gá a rá gur ag iarraidh léitheoirí na hirise a ghríosadh – agus ní in aghaidh na nDanar! – a bhí an Coxach.

      Más leis an stair amháin a bhaineann Brian Bóramha agus Cath Chluain Tarbh anois, níorbh amhlaidh a bhí i gcónaí. Cúis bhróid agus tuar dóchais do na Gaeil ba ea iad ar feadh i bhfad.

Guthanna ón stair

I leabhar liom a foilsíodh anuraidh, chaitheas cúpla leathanach den chéad chaibidil ag cur i gcoinne teoirice a chum Jürgen Habermas, fealsúnaí polaitiúil ón nGearmáin. Is í an teoiric atá i gceist agam an teoiric gur chruthaigh forbairt  na hiriseoireachta i Sasana ag dtús an 18ú céad ‘spás poiblí’ nua inar pléadh ceisteanna a bhain le cúrsaí polaitíochta go hoscailte, rud a chruthaigh ‘tuairim phoiblí’ don chéad uair i stair an domhain. Seo sliocht gairid as an leabhar:

Ní fhéadfadh tuairim phoiblí a bheith ann in éagmais an spáis phoiblí toisc gurbh í an iomarbhá a tharla sa spás poiblí a chruthaigh an tuairim phoiblí. Ní fhéadfaí tuairim phoiblí a chruthú i dtír neamhfhorbartha, i gceantar ‘iargúlta’, i measc daoine nach raibh léamh ná scríobh ag a bhformhór, i dteanga nár cuireadh i gcló ach ar éigean ... Más fíor do theoiric Habermas, ba dheacair a áiteamh go bhfuil tábhacht le litríocht na Gaeilge ó thaobh na staireagrafaíochta de (b’fhéidir go bhfuil tábhacht léi ó thaobh na litríochta de, ach ní bhaineann sé sin le hábhar an leabhair seo).  

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 14.

Ní ghlacaim le teoiric Habermas, olc, maith ná dona, agus scríobhas ‘nárbh é an briathar clóbhuailte ach an briathar béil a chruthaigh agus a mhúnlaigh dearcadh an phobail ar cheisteanna poiblí i dtús báire’. Ós rud é gur dhírigh Habermas a aird ar imeachtaí  i Sasana, an chéad tír inar cruthaíodh spás poiblí dar leis, dheineas amhlaidh chomh maith agus chuireas sleachta i láthair inar áitigh saineolaithe ar stair Shasana – leithéidí Steve Pincus agus Adam Fox – gur mheáin chumarsáide thábhachtacha iad an reacaireacht, an amhránaíocht agus téacsanna lámhscríofa sa tír sin agus go raibh spás poiblí le fáil ann i bhfad roimh an 18ú céad.

Meáin chumarsáide na Fraince san 18ú céad de réir Robert Darnton

      Tá mórán staraithe a bhíonn ag plé le tíortha eile a bhfuil an bharúil chéanna acu ach níor thagraíos dóibh toisc gurbh é Sasana an tír inar tháinig an spás poiblí ar an saol de réir na teoirice: dá bhféadfainn an bonn a bhaint den teoiric i gcás Shasana féin, ní bheadh dealramh dá laghad léi in aon áit eile. Dá mbeadh an Fhrainc faoi chaibidil agam, áfach, is cinnte go luafainn The Forbidden Best-Sellers of Pre-Revolutionary France le Robert Darnton. Leabhar den scoth is ea é seo – cé go bhfuil roinnt de na léaráidí ann a tógadh ó shaothair thoirmiscthe an 18ú céad chomh graosta sin go molfainn do lucht léite na staire an t-imleabhar a choinneáil ar an tseilf uachtarach, as amharc na leanaí. Ach is iad na gnéithe den saothar ar mhaith liom díriú orthu anseo ná an tuiscint a léirigh an t-údar ar mhodhanna cumarsáide an 18ú céad agus ar an tábhacht a bhain leis an mbriathar béil san aois sin:

In principle, politics was the king’s business ... In practice, however, many power conflicts took place outside the confines of the court, and the public, as participant observers, became increasingly politicized. Politics of this sort took the form of contestation – petitions, protests, graffiti, songs, prints, and talk, much of it witty (bons mots), disaffected (mauvais propos) and seditious (bruits publics – “public noise” or rumors) leading to collective violence (émotions populaires – “popular emotions” or riots).

Forbidden Best-Sellers, 188.

Tá castacht agus ilghnéitheacht seo na meán le feiscint sa léaráid thuas ar dheis, mar a bhfuil na meáin labhartha (ráflaí, amhráin) agus na meáin lámhscríofa (dánta, nuachtlitreacha) curtha san áireamh in éineacht leis na meáin chlóbhuailte (priontaí, paimfléid, leabhair) a mbíonn formhór na staraithe taobh leo.

Mar a scaipeadh dánta agus amhráin ó dhuine go duine i bPáras

      Is é an fáth a bhfuil an t-ábhar seo faoi chaibidil agam anois go bhfuil leabhar eile le Robert Darnton léite agam le seachtain anuas. Poetry and the Police: Communication Networks in Eighteenth-Century Paris an teideal atá air. Bheadh drogall orm a mhaíomh go bhfuil an leabhar is déanaí leis níos fearr ná The Forbidden Best-Sellers mar is saothar gairid é (níos lú ná dhá chéad leathanach má fhágtar na nótaí agus an t-innéacs as an áireamh) atá dírithe ar eachtra amháin a thit amach i bPáras sa bhliain 1749 nuair a gabhadh scata fear toisc baint a bheith acu le craobhscaoileadh dánta nó amhrán (bhí an dá rud i gceist) inar cáineadh réimeas Louis XV. Tá an bealach casta inar malartaíodh aistí éagsúla idir na fir a gabhadh léirithe sa bhfíor thuas ar dheis. Tugadh bileoga lámhscríofa a raibh aistí polaitiúla breactha uirthi do roinnt de na fir seo, ach chuir roinnt eile acu aistí de ghlanmheabhair nuair a chualadar iad á n-aithris nó á gcanadh. Seo mar a scríobh Darnton:

Oral communication has almost always escaped historical analysis, but in this case the documentation is rich enough for one to pick up echoes of it. In the eighteenth century, Parisians sometimes collected the scraps of paper on which songs were written while being dictated or sung. The scraps were then transcribed, along with other ephemera – epigrams, énigmes (word games), pièces de circonstances – in journals or commonplace books. Journals that consisted mainly of songs were known as chansonniers ...

Poetry and the Police, 76.

Níor mhiste blas den saghas ábhair a bhí le fáil sna hamhráin pholaitiúla a thabhairt ag an bpointe seo:

Qu’une bâtarde de catin
À la cour se voit avancée,
Que dans l’amour et dans le vin
Louis cherche une gloire aisée,
Ah! le voilà, ah! le voici,
Celui qui n’en a nul souci.

Que Monseigneur le gros Dauphin
Ait l’esprit comme la figure,
Que l’État craigne le destin
D’un second monarque en peinture,
Ah! le voilà, ah! le voici,
Celui qui n’en a nul souci.

[Go bhfuil bastard de striapach [Mme de Pompadour]
ag dul chun cinn sa chúirt,
gur sa ghrá agus sa bhfíon
a chuardaíonn Louis [XV] glóir gan stró,
ara! sin thall é, ara! seo chugainn é,
an té ar cuma leis faoi gach rud.

Go bhfuil an Dauphin beathaithe
ramhar sa cheann mar atá sa chorp,
go bhfuil eagla ar an stát roimh a bhfuil i ndán
don ath-rí mar dhea,
ara! sin thall é, ara! seo chugainn é,
an té ar cuma leis faoi gach rud.]

B’fhiú d’aon duine a bhfuil tuiscint na Fraincise aige cúpla nóiméad a chaitheamh ag éisteacht leis na hamhráin á gcanadh (an ceann thuas ina measc) ar an suíomh dar teideal An Electric Cabaret of Paris Street Songs, 1748-50, atá curtha ar fáil ag Harvard University Press, an dream a d’fhoilsigh leabhar Robert Darnton. Ar an drochuair, braithim go bhfuil guth an amhránaí, Hélène Delavault, ró-oilte agus ró-fhíneálta don ábhar: samhlaím cur chuige i bhfad níos gairge le sráidéigse an 18ú céad.

Guthanna stairiúla ó Éirinn

      Má bhí an oiread sin tionchair ag an litríocht bhéil agus ag an litríocht lámhscríofa i bpríomhchathair na Fraince – an tír ba shaibhre agus ba chumhachtaí san Eoraip ag an am – luíonn sé le réasún gur mó fós an tionchar a bhí ag na meáin chéanna in Éirinn, tír ina raibh formhór an phobail gan léamh ná scríobh, agus tír ina raibh tromlach an phobail aineolach ar theanga an stáit. Is leasc le staraithe na hÉireann an fhíric seo a ligean lena n-ais agus is baolach gur fada uainn an lá a bhfoilseoidh aon duine acu taifeadadh d’amhráin pholaitiúla na linne. Ar ámharaí an tsaoil, tá scoláirí Gaeilge ann atá níos tuisceanaí agus níos tionscantaí ná na staraithe. Nuair a d’fhoilsigh Úna Nic Éinrí a heagrán críochnúil d’fhilíocht Uilliam English (c.1695-1778) sa bhliain 2003, chuidigh Micheál Ó Súilleabháin léi mar chomhairleoir ceoil agus chan Pádraig Ó Cearbhaill fiche amhrán ón gcnuasach ar an ndlúthdhiosca a ghabh leis an leabhar. Ní bheadh na téamaí iontu as áit ar shráideanna Phárais:

An eol díbhse ’dhaoine i bhFonn Fáil
Seoirse [II] go cloíte ’s i lomghá?
   Aiteas mo chroí ’stigh
   mar theagmhaigh a bhríste,
’s ná glanfadh an taoide a thiompán.

Dá fheabhas é guth Phádraig Uí Chearbhaill – agus táim cinnte go bhfuil a stíl amhránaíochta i bhfad Éireann níos gaire do stíl an 18ú céad ná mar atá stíl Hélène Delavault – caithfear a admháil mar sin féin gur aithriseoireacht a bhí ar siúl aige: nascadh na focail leis na foinn a luadh leo sna lámhscríbhinní agus deineadh é sin le cáiréis, ach ní dóigh liom gur mhair oiread is ceann amháin de na hamhráin atá le fáil ar an dlúthdhiosca beo sa traidisiún.

      Ní hamhlaidh atá i gcás leabhair agus dlúthdhiosca eile a seoladh i nGuagán Barra an 29 Meitheamh i mbliana. Is é atá in Bláth ’s Craobh na nÚdar, cnuasach d’amhráin Mháire Bhuí Ní Laoire (1774-c.1848) a bhfuil réamhrá fada tathagach curtha leis ag an eagarthóir, Tríona Ní Shíocháin. Ba mhór an pléisiúr dom a bheith i láthair ag an seoladh mar tá amhráin Mháire Bhuí fós ar bhéalaibh na ndaoine agus bhí amhránaithe áitiúla den scoth ann chun roinnt acu a rá nuair a bhí an óráidíocht thart. Murab ionann agus cathair Phárais nó cathair Chorcaí (mar a raibh cónaí ar Uilliam English), níor imigh an litríocht bhéil in éag i gceantar Mhúscraí go fóill. Bhí Áine Uí Chuíll ar dhuine de na hamhránaithe a chan ag an seoladh agus tá a leagan breá de ‘Maidin Álainn Gréine’ le fáil ar an dlúthdhiosca. Seo véarsa amháin as:

‘’S a óigfhir chlúmhail léannta, ní héinne mé dá ndúraís
is bean de mhaithibh Gael mé léanaithe i gcruatain—
m’ainm ceart-sa Éire is mac Shéarlais dhá lua liom,
mo bhailte poirt ag béaraibh an éithigh is an fhuadaigh’—
   is gheobham arís an crúiscín is bíodh sé lán.

Tá guthanna ón stair le cloisint i gcónaí ach éisteacht leo.