Conradh na Gaeilge agus an pholaitíocht, cuid II

[Ar leanúint ón mí seo caite.]

Foilsíodh an aiste seo ar  an iris Comhar i mi Lúnasa na bliana 1993

An Conradh agus na hÓglaigh

Mar is eol don saol, ba i leathanaigh An Claidheamh Soluis a foilsíodh an t-alt le hEoin Mac Néill dar theideal ‘The North Began’ inar mhol sé go mbunófaí Óglaigh na hÉireann. Ba mhinic é ráite ag eagarthóirí an pháipéir nach raibh in ailt shínithe ach tuairimí a n-údar agus nár ghá go mbeidís ag teacht le polasaithe an Chonartha. Ní dúradh a leithéid faoi ailt neamhshínithe, áfach, agus ba i gceann díobhsan a foilsíodh an giota seo a leanas:

Níl aon iongnadh ach an chiall a tháinig do Ghaedhealaibh le goirid agus an misneach atá ionta. Cuireadh Óglaigh na hÉireann ar bun i mBaile Átha Cliath oidhche Dia Máirt.

An Claidheamh Solais, 29 Samhain 1913.

Ní cúnamh bolscaireachta amháin a thug an Conradh don ghluaiseacht nua, mar is léir ón sliocht seo:

Bhí trí chéad óigfhear leigthe luthmhar i láthair i Halla Chonnradh na Gaedhilge i gCearnóig Pharnell oidhche Diardaoin a cleachtadh gluaiseachta catha.

An Claidheamh Solais, 13 Nollaig 1913.

Faoi Mheitheamh 1914, chuir coiste oideachais an Chonartha an teachtaireacht seo a leanas chuig coiste stiúrtha na nÓglach:

the members of the Gaelic League have seen with great pleasure the growth and spread of the movement, believing that the two movements are complementary. Indeed, the majority of Gaelic Leaguers are actively engaged in the Volunteer movement ...

An Claidheamh Solais, 13 Meitheamh 1914.

Nuair a d'éirigh leis na hÓglaigh lasta gunnaí agus armlóin a thabhairt i dtír ag Binn Éadair, ní fhéadfadh tuairisc an Chlaidheamh bheith níos caithréimí:

Mo ghrádh sibh a Fhianna. Tá Éire ina náisiún arís os comhair súl na hEorpa.

An Claidheamh Solais, 1 Lúnasa 1914.

Tharla an eachtra le linn don Oireachtas agus Ard-Fheis an Chonartha bheith ar siúl i gCill Airne. Scaip an lúcháir chéanna i measc an tslua agus ghlac lucht na féile le rún a d’iarr ar,

the Volunteers and on the people of Ireland generally to take immediate and determined action and not to desist until every Volunteer is armed and Ireland’s freedom achieved.

An Claidheamh Solais, 1 Lúnasa 1914.

Bhí Dubhghlas de hÍde chomh corraithe le haon Chonraitheoir eile de réir dealraimh. Ba bheag nár éiligh sé ina óráid uachtaránachta gurbh é an Conradh a bhunaigh na hÓglaigh:

Who started the Volunteers on Irish ground out of Irish seed? Who but the Gaelic League (applause). Who cleared the road before the Volunteers? Was it not the Gaelic League? And who gave them their first president, who but the Gaelic League? And who showed the country that outside the revival of its native tongue there is one essential thing more for true nationality to aim at?

An Claidheamh Solais, 1 Lúnasa 1914.

Níor mhínigh de hÍde cad é go díreach a bhí i gceist aige leis an abairt dheireanach sin, ach is léir ón gcomhthéacs gur thagairt do rialtas dúchasach de shaghas éigin a bhí ann. Faoi Lúnasa 1914, bhí an Conradh ag tacú go hoscailte le harm príobháideach náisiúnaíoch, fiontar ar dheacair a rá faoi go raibh baint dá laghad aige le cur chun cinn na Gaeilge. Bhíothas in ann é sin a dhéanamh toisc go raibh gach aicme náisiúnaithe, ó lucht leanúna an Réamonnaigh ar thaobh amháin go dtí an I.R.B. ar an taobh eile, páirteach sna hÓglaigh, rud a d’fhág go raibh an eagraíocht úd chomh ‘neamhpholaitiúil’ leis an gConradh féin. Ach d’athraigh saol polaitiúil na hÉireann agus na hEorpa ó bhonn i dtús na míosa céanna.

Póstaer a d’fhoilsigh Conradh na Gaeilge timpeall na bliana 1913

     Thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda seachtain i ndiaidh an Oireachtais. Bhí éagsúlacht tuairimí le léamh ar An Claidheamh chomh luath leis an 15 Lúnasa. Mhol Tadhg Ó Donnchadha (‘Torna’) seasamh cróga na mBeilgeach ag Liège agus d’aontaigh sé le polasaí Redmond i leith an chogaidh:

Do gheall Seán Réamonn go ndéanfaidís Fianna Éireann cosaint na tíre. Féachaimis chuige go gcoimhlíonfar ár dtaobhna den gheall gan teip.

An Claidheamh Solais, 15 Lúnasa 1914.

Dearcadh eile ar fad a bhí ag ‘M.S.’ (Micheál Smithwick, níos dóichí ná a mhalairt):

We have gained the favour of the Saxon, the applause of the English party leaders, the exultation of the Maffiker. But we have also forgotten in one five minutes 700 years of Irish history.

An Claidheamh Solais, 15 Lúnasa 1914.

Bhí aontas an Chonartha i mbaol ó thús an chogaidh amach, ach mhéadaigh an chontúirt nuair a tharla scoilt sna hÓglaigh i ndeireadh mhí Mheán Fómhair, go háirithe toisc go raibh Eoin Mac Néill ina cheann foirne ar an mionlach i measc na nÓglach a chuaigh i gcoinne Redmond (‘Óglaigh Shinn Féin’ mar a tugadh orthu go coitianta) agus ina leas-uachtarán ar an gConradh ag an am céanna. Nuair a thug sé léacht ag cruinniú den Ard-Chraobh faoin teideal ‘The Irish Volunteers and their relationship to the language movement and Irish nationality’ níorbh fhéidir an fhadhb a chur ar an méar fhada a thuilleadh. [Tá tuairisc ar léacht Mhic Néill sa Freeman’s Journal, 2 Deireadh Fómhair 1914]. Mhol de hÍde an rún seo a leanas ag an gcéad chruinniú eile den Choiste Gnó:

That the Coiste Gnó reminds branches of the Gaelic League that it is more important now than ever at any time since the establishment of the organisation that the Gaelic League and its branches should stand firmly by the decision which has guided it at all times; that is to rigorously abstain from all connection with politics or any discussions thereon, except in so far as such questions relate directly to the Irish language.

Freeman’s Journal, 12 Deireadh Fómhair 1914.

Glacadh leis an rún d’aon ghuth, ach is léir ó thuairisc chomhaimseartha ar an gcruinniú gur mhair an tsean-éiginnteacht i dtaobh bhrí an fhocail ‘polaitíocht’:

Mr O’Kelly said they all agreed that politics should be excluded from Gaelic League meetings, but there were a great many other questions that might arise and that they should be free to deal with.
The President — The war for instance (laughter).

Freeman’s Journal, 12 Deireadh Fómhair 194.

Tá gach dealramh gur tháinig rún an Chraoibhín aniar aduaidh ar na poblachtaigh mar, an mhí dár gcionn, mhol Diarmuid Ó Loingsigh, ball sinsearach den I.R.B., a rún féin i bhfabhar neamhspleáchas na hÉireann. Cé gur rialaigh de hÍde go raibh sé as ord, ba léir nach raibh deireadh ráite.

     Rinne an t-uachtarán tréaniarracht chun a dhearcadh féin a chur ina luí ar bhaill an Chonartha nuair a thug sé óráid phoiblí i gCorcaigh, an 15 Nollaig 1914. B’annamh a labhair sé chomh neamhbhalbh faoi chúrsaí polaitiúla:

When all is said and done, and in the last analysis, it is (in my opinion) in the hands of the rank and file of the tenant farmers and shopkeepers of Ireland who elect the present County Councils (and who will, please God, if all goes well, soon be electing the members of the first Irish Parliament since the Union) that the government of this country will lie. And unless I am utterly wrong, I foresee that these men will be of a moderate and possibly even a conservative type, rather than an extremist or a revolutionary one.

Douglas Hyde, The Gaelic League and Politics (BÁC, gan dáta), 3.

Dar le de hÍde, bheadh rath ar an nGaeilge faoin rialtas dúchasach a bhí le bunú go luath dá bhfanfadh gluaiseacht na teanga neodrach sa choimhlint pholaitiúil, ach dá rachadh an mionlach réabhlóideach i gcumhacht sa Chonradh,

The language, which would then be looked upon as the appanage of a single political sect, and not the inheritance of a nation, would go down in contumely and dishonour ...

Douglas Hyde, The Gaelic League and Politics (BÁC, gan dáta), 7.

Chun éifeacht na hóráide a mhéadú, cuireadh i gcló í i bhfoirm leabhráin faoin teideal The Gaelic League and Politics.

Ard-Fheis Dhún Dealgan

An Coirnéal Maurice Moore agus an rún a mhol sé

Ní dheachaigh argóintí an uachtaráin i bhfeidhm ar lucht an I.R.B., áfach. Chuir Craobh Mhic Éil, craobh a raibh tionchar nár bheag ag na poblachtaigh uirthi, an rún seo a leanas ar aghaidh chuig Ard-Fheis na bliana 1915, a tionóladh i nDún Dealgan:

Connradh na Gaedhilge shall be strictly non-political and non-sectarian and shall devote itself solely to realising the ideal of a Gaelic-speaking and independent Irish nation, free from all subjection to foreign influences.

An Claidheamh Solais, 4 Lúnasa 1915.

Chuaigh an t-achrann idir na baill in olcas sna seachtainí roimh an Ard-Fheis. Nuair a d’fhógair Seoirse Ó Muanáin agus Úna Ní Fhaircheallaigh nach mbeidís ag seasamh don Choiste Gnó in athuair, thagraíodar don uisce faoi thalamh a bhí ar siúl ag dream nár ainmníodh:

voting at Ard-Fheis has become irregularly distributed by the wholesale creation of branches in some districts ...

Irish Independent, 16 Iúil 1915.

Ach in ainneoin an réamh-ullmhúcháin seo, tá an chuma ar an scéal nach raibh tromlach na dteachtaí sásta glacadh le rún an I.R.B., lá na hArd-Fheise. Labhair an Dr Seán Mac Énrí go láidir ina choinne agus mhol an Coirnéal Maurice Moore, a bhí ina chigire-ginearálta ar na hÓglaigh Náisiúnta (an dream a thaobhaigh le Redmond, aimsir na scoilte) an rún comhréitigh seo a leanas:

Connradh na Gaedhilge shall be strictly non-political and non-sectarian and shall devote itself to realising the ideal of a free Gaelic-speaking Ireland.

An Claidheamh Solais, 24 Lúnasa 1915.

Ba rún náisiúnaíoch é seo i gcónaí, ar ndóigh, ach fágadh an tagairt don neamhspleáchas náisiúnta ar lár sa leagan leasaithe agus bheadh lucht leanúna Redmond in ann a rá gurbh ionann an tsaoirse a luadh agus Home Rule. Dar le Dubhghlas de hÍde, a bhí ina chathaoirleach ar an díospóireacht, chiallaigh an focal ‘saor’,

saor mar táid Sasanaigh agus Breatnaigh agus Albanaigh mar adubhairt an Cornal.

An Claidheamh Solais, 24 Lúnasa 1915.

Ghlac na teachtaí leis an leasú d’aon ghuth agus bhí gach cosúlacht ar an scéal go raibh baol na scoilte thart go ceann bliana eile ar a laghad. B’shin a thug an Irish Independent le fios dá léitheoirí:

The question of the introduction of politics into the work of the Gaelic League was, it may be hoped, finally disposed of at the Ard-Fheis yesterday ...

Irish Independent, 29 Iúil 1915.

Ach d’éirigh de hÍde as an uachtaránacht laistigh de cheithre uaire is fiche. Níorbh é an rún faoi deara é sin — bhí sé sásta glacadh leis nuair a baineadh an urchóid as — ach bua an I.R.B. sna toghcháin don Choiste Gnó nua. Ba léir dó go raibh méadú mór tagtha ar líon na bpoblachtach ar an gCoiste (Seán Mac Diarmada, Piaras Béaslaí, Liam Ó Briain, Seán T. Ó Ceallaigh, Tomás Ághas, Seán Ó hÉigeartaigh agus Traolach Mac Suibhne ina measc) agus tuigeadh dó nach bhféadfaí srian a chur leo feasta. Seo sliocht as tuairisc an Irish Independent:

Mr John Hegarty, who was elected for Munster, is as ex-Post Office employee who had been acquitted by a Dublín jury of charges brought against him under the Defence of the Realm Act. Mr John McDermott, who was also elected, is serving a term of imprisonment under the same Act.

Irish Independent, 30 Iúil 1915.

Fágadh an Conradh faoi smacht mionghrúpa rúnda pholaitiúil; nuair a bhí rúnaí nua le ceapadh tamall gairid tar éis na hArd-Fheise, ba ag cruinniú den I.R.B. a socraíodh go dtabharfaí an post do Sheán T. Ó Ceallaigh [féach Leon Ó Broin, Revolutionary Underground (BÁC, 1976), 167]. Níorbh fhada go raibh lucht Home Rule ag cáineadh an Chonartha, eagraíocht a raibh a bpríomh-namhaid phoiblí, Eoin Mac Néill, anois ina uachtarán uirthi:

a Nationalist cannot join the Gaelic League in order to study his native tongue without having to stomach the objectionable propaganda of Sinn Féin organisers. If the super-patriots were really anxious to save the language of the Gael they would not damage the language organisation by prostituting it to political purposes.

National Volunteer, 15 Eanáir 1916.

B’shin díreach an toradh a theastaigh ó Dhubhghlas de hÍde a sheachaint: in ainneoin a chuid iarrachtaí thar na blianta. bhí an Conradh nasctha faoi deireadh thiar le náisiúnachas den saghas ba radacaí.

Achoimre

Sin é deireadh na haiste a foilsíodh ar Comhar sa bhliain 1993, ach braithim nár mhiste achoimre a thabhairt ar na príomhphointí mar tá roinnt de na finscéalta a bhréagnaíos fiche bliain ó shin á n-aithris i gcónaí. Seo iad más ea:

     Finscéal 1: B’eagraíocht neamhpholaitiúil é Conradh na Gaeilge go dtí an bhliain 1915.
     An fhírinne: B’eagraíocht náisiúnaíoch é Conradh na Gaeilge a thacaigh leis an bhfeachtas ar son Home Rule agus le bunú Óglaigh na hÉireann, ach ní raibh ceangal ar leith aige le grúpa náisiúnaíoch amháin thar ghrúpa náisiúnaíoch eile sna blianta roimh 1915.

     Finscéal 2: Bhí Dubhghlas de hÍde tugtha go hiomlán do ghluaiseacht na Gaeilge agus ba chuma leis faoi chúrsaí polaitíochta.
     An fhírinne: Thacaigh Dubhghlas de hÍde le John Redmond agus leis an bhfeachtas ar son Home Rule, cé gur theastaigh uaidh achrainn a sheachaint le náisiúnaithe a bhí níos radacaí ná lucht leanúna an Réamonnaigh.

     Finscéal 3: D’éirigh Dubhghlas de hÍde as uachtaránacht an Chonartha nuair a ghlac Ard-Fheis na bliana 1915 le rún polaitiúil.
     An fhírinne: Bhí Dubhghlas de hÍde sásta leis an rún a mhol Maurice Moore ach d’éirigh sé as an uachtaránacht de bharr líon mór na bpoblachtach a toghadh don Chiste Gnó ag an Ard-Fheis.

An póstaer sa stair

Cuaillí ag an gcrosbhóthar is gaire do mo thigh

Tá biaiste na bpóstaer buailte linn arís! Fearacht na lócaistí san Afraic, ní nochtann na póstaeir ag am áirithe. Is minic a sciorrann cúpla bliain thart gan ach corrcheann a fheiscint thall is abhus. Ach tiocfaidh an lá, luath nó mall, nuair a phéacfaidh siad ar na cuaillí ó Mhálainn go Carn Uí Néid agus ó Inis Bó Finne go Binn Éadair. Nílim i gcoinne rabharta seo na bpóstaer ar bhonn prionsabail. A mhalairt atá fíor: aithním gur ceann de na mionealaíona físíula é an dearadh póstaer. Tuigim chomh maith gur mheán bolscaireachta áisiúil é an póstaer tráth dá raibh agus gur fiú do staraithe taighde a dhéanamh ar phóstaeir na tréimhse is ábhar staidéir dóibh. Go deimhin, is iomaí póstaer polaitiúil a bhí chomh héifeachtach le hóráid, le hamhrán nó le paimfléad ar bith. Ní hamhlaidh atá anois, áfach. Ní fheictear ar phóstaeir an lae inniu ach gnúis dhéadgheal, sloinne iarrthóra, agus an focal ‘Independent’ i litreacha móra – é sin nó ainm páirtí i litreacha beaga bídeacha. ‘Táim ag seasamh sa toghchán – tabhair vóta dom’ an t-aon teachtaireacht a chuirtear in iúl agus ní bhíonn an dearadh thar moladh beirte. Más aon teist é caighdeán na bpóstaer atá ag maisiú cuaillí na hÉireann faoi láthair, tá lá an phóstaeir istigh mar mheán cumarsáide agus mar mheán ealaíne ar aon. Is mithid, mar sin, spléachadh siar a thabhairt ar an tábhacht a bhain leis an bpóstaer cúpla glúin ó shin.

Úsáid na Gaeilge san 18ú céad agus sa 19ú céad

      D’fhág cúinsí polaitiúla na hÉireann gur bheag úsáid a baineadh as an nGaeilge ar phóstaeir roimh aimsir na hathbheochana, ach tá corrshampla luath ar fáil sna cartlanna. Nuair a bhí taighde ar siúl agam sna National Archives in Kew don leabhar dar teideal Irish Opinion and the American Revolution 1760-1783, tháinig mé ar chóip de phóstaer earcaíochta a d’eisigh an Royal Navy sa bhliain 1782. Cé gur i mBéarla atá an chuid is mó den téacs, tá trí léaráid air a thaispeánann mairnéalaigh ag tabhairt léasadh do Fhrancach, do Spáinneach agus d’Ollannach, a bhfuil na teidil seo a leanas curtha leo: ‘lámh nár sáraiḋe’, ‘dar Dia do gheoaḋ muid orrḋa lé maidiġe glasaḋ’ agus ‘lámh láidir ar uachdar’. Tá easpa slachta le brath ar na litreacha agus is cosúil gur gearradh na léaráidí ar bhloic adhmaid d’aon ghnó chun an póstaer a mhaisiú. Níor mheall na manaí Gaeilge mórán fear, de réir dealraimh, mar níor éirigh go maith le feachtas earcaíochta an chabhlaigh (féach lgh 302-8 i mo leabhar). Bíodh sin mar atá, baineadh úsáid as an nGaeilge arís nuair a d’fhoilsigh ‘Oifig an Chogaidh’ póstaer a mhínigh na ‘Riaghlacha agus orduighthe le arm an Riogh chur an Ordughadh nios fearr’ - rialacha agus orduithe is ea iad a fógraíodh i mí Dheireadh Fómhair na bliana 1806. Téacs ar fad a bhí ar an bpóstaer seo; go deimhin, níor baineadh mórán úsáide as léaráidí ar phóstaeir i dtír ar bith roimh an gceathrú dheireanach den 19ú céad.

Póstaeir a léiríonn trí stíl ealaíne: art nouveau, art déco agus Bauhaus

      D’fhág forbairt na liteagrafaíochta go bhféadfaí póstaeir mhóra dhaite a tháirgeadh go saor don chéad uair riamh. Is de bharr na teicneolaíochta nua seo a tháinig an póstaer chun cinn mar mheán úr ealaíne ó sheachtóidí an 19ú céad amach. Thar aon duine eile, b’fhéidir, samhlaítear Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901) le stíl an art nouveau (mar a tugadh uirthi sa bhFrainc, nó an Jugendstil mar a tugadh uirthi sa Ghearmáin), stíl a bhí i mbarr a réime i rith an belle époque. Níorbh eisean a dhear an sampla ar chlé sa léaráid thuas, áfach, ach comhthíreach leis darbh ainm Jules Cheret (1836-1932). Francach eile, fear a raibh Jean-Marie Moreau (1901-68) air ach a d’úsáid an t-ainm gairmiúil ‘Cassandre’, a dhear an dara póstaer thuas i stíl a bhí coitianta idir an dá chogadh mhóra agus a dtugtar art déco uirthi anois (ní téarma comhaimseartha é). Herbert Bayer (1900-85) ón Ostair a dhear an tríú póstaer thuas agus is sampla é de stíl eile fós – an ‘Конструктивизм’ / ‘Konstruktivizm’. Stíl nua-aoiseach ba ea an ‘tógachas’ seo a d’eascair sa Rúis tar éis réabhlóid na bliana 1917 agus a bhí ina inspioráid ag lucht an ‘Bauhaus’, grúpa ailtirí agus dearthóirí a bhí gníomhach sa Ghearmáin le linn phoblacht Weimar. Is fógraí tráchtála iad na samplaí thuas go léir ach níorbh fhada gur thuig rialtais na dtíortha éagsúla go raibh uirlis bolscaireachta den scoth cruthaithe dóibh.

Póstaeir ón gCéad Chogadh Domhanda

      ‘On les aura!’ (‘beidh siad againn!’), rosc catha a luaitear leis an Marascal Pétain ag cath Verdun, a bhéiceann an saighdiúir Francach ar an gcéad phóstaer thuas – póstaer a eisíodh chun airgead a bhailiú le haghaidh iasachta stáit i rith an chogaidh. ‘Dein Vaterland ist in Gefahr – Melde Dich!’ (‘tá d’athartha i mbaol – liostáil!’) a fhógraíonn saighdiúir Gearmánach ar an bpóstaer i lár baill. ‘Nach gcloiseann sibh an ghairm slógaidh, a Éireannacha?’ a fhiafraíonn lucht an War Office go dóchasach sa tríú sampla. Is fiú a lua go raibh bréag á hinsint sa phóstaer seo mar níor tugadh cead do na reisimintí a earcaíodh in Éirinn an bhratach uaine a úsáid: féach G.A. Hayes-McCoy, A History of Irish Flags (BÁC, 1979), lgh 192-3.

Úsáid na Gaeilge sa 20ú céad

      Ní raibh leisce ar lucht na Gaeilge úsáid a bhaint as an meán nua ach an oiread.  D’eisigh Conradh na Gaeilge an sampla breá ar chlé le haghaidh seachtain na Gaeilge sa bhliain 1913. Tá an ghal gréine le feiscint air, mar atá ar an bpóstaer earcaíochta a luadh cheana, ach sin a bhfuil de chosúlacht eatarthu; is amhlaidh go léiríonn an dá phóstaer seo dhá choincheap de stádas na hÉireann a bhí contrártha ar fad. Fiche bliain dár gcionn, bhí póstaeir earcaíochta á n-eisiúint sa dá theanga oifigiúla ag rialtas Shaorstát Éireann. Seán Keating a dhear an sampla thuas ar dheis ach níl a fhios agam cé dhear an ceann thíos ar chlé: má tá an t-eolas agat, cuir teachtaireacht ríomhphoist chugam le do thoil.

Ré órga an phóstaeir in Éirinn?

      Tá tuairim agam gurb í an tréimhse idir an dá chogadh mhóra ré órga an phóstaeir, in Éirinn agus ar fud na cruinne. Bhí gléasanna raidió fós neamhchoitianta agus ní raibh trácht ar an teilifís; daoine gustalacha amháin a cheannaigh nuachtán gach lá; agus bhí an scannánaíocht faoi smacht na stiúideonna móra. Ach bhí sé ar chumas gach grúpa polaitiúil póstaeir dhaite a chlóbhualadh agus a chrochadh ar fhallaí agus ar chrainn. Admhaím nach bhfuil báidh mhór agam le Cumann na nGaedheal, ná leis an bpáirtí a tháinig i gcomharbacht ar an bpáirtí sin ach an oiread, ach is breá liom na póstaeir thuas a thugann le fios go raibh luí ag Fianna Fáil leis an gcumannachas agus leis an IRA. Dá ainneoin sin, bhí an bua ag Fianna Fáil in olltoghchán na bliana 1932; ghnóthaigh an páirtí móramh iomlán an bhliain dár gcionn; agus bhí ainm nua ar Chumann na nGaedheal faoin am a glaodh an chéad olltoghchán eile. An amhlaidh nach raibh na póstaeir thuas chomh héifeachtach is a cheapfá? Nó an amhlaidh go raibh tromlach na vótóirí ag súil le ruainne beag cumannachais agus smeadar den easurraim phoblachtach ó Dev tar éis deich mbliana de pholasaithe saorthrádála agus de mhionnaí dílseachta do choróin na Breataine?

Stíl agus idé-eolaíocht

      Léiríonn na trí phóstaer thuas an gaol a bhí idir stíleanna ealaíne agus idé-eolaíochtaí polaitiúla. Ba chuid lárnach d’íomhá an réimis Fhaisistigh é an nua-aoiseachas; ach tugadh le fios freisin go raibh impireacht na Róimhe á hathbhunú ag Mussolini. Tá an dá ghné sin den idé-eolaíocht – an tsúil siar agus an tsúil chun cinn – le brath ar an bpóstaer ar chlé thuas a dhear Mario Sironi (1885-1961) le haghaidh ‘Taispeántas na Réabhlóide Faisistí’ sa bhliain 1932. Ag an gceann eile den speictream polaitiúil, chuir an réimeas Sóivéadach béim mhór ar an nua-aoiseachas chomh maith, ach ba nua-aoiseachas radacach é a stoith préamhacha an tseanreachta. D’fheil stíl thurgnamhach an tógachais go seoigh d’uaillmhianta sóisialta an stáit chumannaigh i dtús a ré: ‘Уничтожив капитализм пролетариат уничтожит проституцию’ (‘agus an caipitleachas scriosta, scriosfaidh an phrólatáireacht an striapachas’) mar a d’fhógair an póstaer ar dheis sa bhliain 1923. Aisteach go leor, cé gur thuig Sóisialaithe Náisiúnta na Gearmáine an leas a bhí le baint as an ealaíon, an ailtireacht agus an scannánaíocht – is leor ainmneacha Arno Breker, Albert Speer agus Leni Riefenstahl a lua – níor chruthaigh siad stíl shainiúil sa chlódhearadh riamh. B’fhéidir go raibh foinsí na hidé-eolaíochta ró-éagsúil: ba dheacair an meánaoiseachas págánach a shásódh Heinrich Himmler, an Gemütlichkeit meánaicmeach a thaitneodh leis an Führer, agus an nua-aoiseachas Faisisteach a réiteodh le Joseph Goebbels (aire na bolscaireachta) a chuimsiú in aon stíl amháin. Mar shampla, cé gur úsáideadh Fraktur (cló dubh) ar an bpóstaer thuas (‘Tá Hitler ag tógáil. Tabhair cuidiú. Ceannaigh earraí Gearmánacha’), cuireadh cosc oifigiúil ar an gcló dubh (nó ‘Schwabacher Judenlettern’ mar a tugadh air) sa bhliain 1941.

Cogadh na bpóstaer i dtír amháin

      Taispeánann na póstaeir thuas úsáid an mheáin chun intinn an phobail a mhúnlú sa bhFrainc. Braithim go bhfuil cosúlachtaí idir an chéad sampla agus na póstaeir de chuid Chumann na nGaedheal a pléadh cheana. Póstaer is ea é a d’eisigh na húdaráis in Vichy chun cumannachas agus sceimhlitheoireacht a chur i leith trodairí an Résistance: ‘Maraíonn siad! agus iad folaithe i bhfillteacha ár mbrataí’. Teachtaireacht eile ar fad atá le léamh ar an dara sampla. Póstaer is ea é a d’eisigh na Gaullistes agus taispeánann sé an aontacht a shamhlaíodar idir saighdiúirí na Fraince Saoire a bhí ar deoraíocht agus an pobal sibhialtach a d’fhan sa bhFrainc: ‘aon troid amháin ar son aon tír amháin’. Tá méar an tsaighdiúra leagtha ar an bhfocal ‘bráithreachas’ i mana na poblachta (‘saoirse, cothroime, bráithreachas’) agus bhain tábhacht ar leith le húsáid an mhana réabhlóidigh sin i rith an chogaidh mar bhí mana nua coimeádach (‘saothar, muintir, athartha’) curtha ina áit ag réimeas Pétain. Is é an tríú sampla an affiche rouge cáiliúil a d’eisigh póilíní Vichy nuair a cuireadh beirt résistants is fiche ó cheantar Phárais chun báis. Deichniúr acu atá léirithe ar an bpostaer: cúigear Giúdach ón bPolainn, beirt Giúdach ón Ungáir, cumannach ón Iodáil, cumannach ón Spáinn, agus Airméanach amháin – Missak Manouchian a bhí i gceannas ar an mbuíon. Is é teachtaireacht an phóstaeir nárbh iad na Francaigh dhílse a bhí ag ionsaí na nGearmánach in aon chor, ach Giúdaigh, cumannaigh agus coirpigh ó thíortha eile ar chuma leo faoi dhán na Fraince: ‘Fuascailteoirí? fuascailte ag arm na coiriúlachta!’.

An Dara Cogadh Domhanda – deireadh ré don phóstaer?

      D’úsáid na tíortha go léir a bhí páirteach sa Dara Cogadh Domhanda póstaeir chun saighdiúirí agus sibhialtaigh a ghríosú chun troda nó chun oibre. Braithim go raibh caighdeán grafach na bpóstaer san Iodáil ard go leor i rith an chogaidh. Sa cheann leis an dearthóir Faisisteach Gino Boccasile (1901-52) ar chlé, chímid saighdiúirí buacha ón Iodáil, ón nGearmáin agus ón tSeapáin ag satailt ar bhratacha a namhad: tá dealbh chlasaiceach Nike, bandia an bhua, le feiscint sa chúlra. Tháinig deireadh grod leis an tógachas sa Rúis nuair a bhain Stalin cumhacht iomlán amach agus cleachtadh stíl réalaíoch ar na póstaeir a eisíodh i rith an chogaidh. Mar an gcéanna, tugadh tús áite do chosaint na dúiche i gcoinne na n-ionróirí agus cuireadh an réabhlóid idirnáisiúnta ar an méar fhada: ‘Отстоим Москву!’ (‘cosnóimid Moscó!’) a scairteann an saighdiúir ar an bpóstaer thuas. Ar chúis éigin nach dtuigim i gceart, ní raibh an póstaer chomh tábhachtach riamh i measc na mBéarlóirí agus a bhí i dtíortha eile. B’iarrachtaí laga iad formhór na bpóstaer a cuireadh amach sa Bhreatain, i gCeanada agus sna Stáit Aontaithe i rith an chogaidh, ach ní fhéadfainn clabhsúr a chur ar an aiste seo gan eisceacht amháin a lua. Póstaer is ea é a d’eisigh an comhlacht Westinghouse sna Stáit Aontaithe: ‘tig linn é a dhéanamh!’ arsa an ógbhean go teanntásach, agus í ag spreagadh a siúracha chun spriocanna táirgiúlachta an chomhlachta a bhaint amach. Ní nach ionadh, thaitin an íomhá go mór le feiminigh agus chinntigh gluaiseacht na mban nach ligfí an póstaer áirithe seo i ndearmad nuair a bhí an cogadh thart.

      ‘Mór idir na haimsearaibh’, ach an dtiocfaidh lá nuair a bheidh an póstaer chomh tábhachtach agus a bhí sa chéad leath den 20ú céad? Ní dóigh liom é. Tá an áit a bhíodh ag an bpóstaer i gcultúr na dtíortha forbartha glactha le fada ag fógraíocht ar an dteilifís agus – níos tábhachtaí fós b’fhéidir – ar an ngréasán domhanda le blianta beaga anuas. Ach tá bua mór amháin ag an bpóstaer nach bhfuil ag meán cumarsáide ar bith eile: ní féidir é a sheachaint! Tuigeann gach vótóir um an dtaca seo, dá dheoin nó dá ainneoin, cé hiad na hiarrthóirí ina thoghlach féin. Beidh na cuaillí ag bláthú gach cúpla bliain go ceann i bhfad.

Céad taismeach an chogaidh

An 11 Eanáir i mbliana d’fhoilsigh an Irish Times tuairisc ar chartlann nua idirlín a seoladh an lá roimhe sin. Is é atá sa chartlann liosta de na hÉireannaigh a maraíodh agus iad ag troid ar son Impireacht na Breataine sa Chéad Chogadh Domhanda. I measc na maithe is na mór-uaisle a bhí i láthair nuair a seoladh an chartlann ag ceanncheathrú Google i mBaile Átha Cliath bhí an tánaiste, Éamon Gilmore; céad-aire Thuaisceart Éireann, Peter Robinson; agus an leas-chéad-aire, Martin McGuinness. Ní fhéadfainn gan suntas a thabhairt don abairt seo a leanas san óráid a thug Robinson (is liomsa an bhéim):

‘This work will allow the stories of the fallen to be recorded for the benefit of future generations and will allow us to express our thanks and acknowledge the sacrifice of men who died helping to preserve our freedom.’

Chuireas suim ar leith sa ráiteas seo toisc go raibh leabhar ar thionscnamh an Chéad Chogaidh Dhomhanda á léamh agam ag an am. Thairis sin, rith sé liom go mbeidh ráitis den saghas céanna le cloisteáil go minic agus go rialta idir seo agus deireadh na bliana 2018. Is mithid an cheist a chur más ea: an bhfuil aon bhunús le tuairim seo an chéad-aire? An fíor é go raibh Impireacht na Breataine ag troid chun ár saoirse a chosaint sa ‘chogadh mór’ (mar a ghlaoití air sular thosaigh cogadh eile a bhí níos mó fós)? Nó an amhlaidh nach bhfuil sa tuairim sin ach bolscaireacht smolchaite a chum polaiteoirí Briotanacha chun fir óga a sheoladh i dtreo na dtrinsí agus an bháis céad bliain ó shin?

Christopher Clark agus dhá leabhar ar an gCéad Chogadh Domhanda

      Is é an leabhar a bhí á léamh agam The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 le Christopher Clark. Is Astrálach é an t-údar atá ina ollamh le stair in ollscoil Cambridge. Níor mhiste a lua go bhfuil sé pósta le Gearmánach, óir ní féidir cúlra pearsanta an údair a fhágaint as an áireamh nuair a bhíonn leabhar staire le meas. Go deimhin, is saineolaí é Clark ar stair na Gearmáine. Tá beathaisnéis ar an Impire Wilhelm II agus leabhar ar fhás is ar thitim na Prúise scríofa aige cheana; moladh an dá shaothar sin go mór ach níl ceachtar acu léite agam go fóill. Maidir le The Sleepwalkers, is eiseamláir é de cheird an staraí: na buanna go léir a shamhlaím le stair den scoth – máistreacht ar na foinsí, anailís ghrinn, eagar loighciúil, breithiúnais mheáite, prós soléite – tá gach ceann díobh léirithe ag Clark.

      Is amhlaidh gur léire dom feabhas The Sleepwalkers toisc gur léas stair acadúil eile ar an ábhar céanna cúpla bliain ó shin, stair nár shásaigh mé in aon chor. Is iad Richard F. Hamilton agus Holger H. Herwig, staraithe Meiriceánacha, a scríobh Decisions for War, 1914-1917, leabhar a d’fhoilsigh Cambridge University Press sa bhliain 2004. Is leithne scóip an leabhair sin ná scóip The Sleepwalkers mar scrúdaigh Hamilton agus Herwig na bealaí inar tháinig na tíortha éagsúla isteach sa chogadh – na cinn a bhí neodrach ag tús an chogaidh san áireamh. Tá caibidlí leo ar na tíortha seo a leanas: an Ostair-Ungáir; an Ghearmáin; an Rúis; an Fhrainc; an Bhreatain; an tSeapáin; an Tuirc; an Bhulgáir, an Rómáin is an Ghréig; an Iodáil; agus na Stáit Aontaithe. Ach thugas easnamh aisteach faoi deara ar an toirt: níl aon chaibidil sa stair ar an tSeirbia! Tá an leabhar breac le tagairtí don tír úd, ar ndóigh, ach is amhlaidh nár thuig Hamilton agus Herwig – nó nach rabhadar sásta a admháil – gur dhein lucht ceannais na Seirbia cinneadh comhfhiosach dul chun cogaidh nuair a dhiúltaíodar glacadh le foláireamh deiridh na hOstair-Ungáire. Is áirithe gur chinneadh é sin óir bhí an dara rogha ag na Seirbiaigh: d’fhéadfaidís glacadh le héilimh na nOstarach. In ainneoin sin, leag Hamilton agus Herwig an chuid is mó ar fad de mhilleán an chogaidh ar na hOstra-Ungáraigh. Seo mar a scríobhadar:

Many commentators have focused on the murders of the archduke and his wife, declaring them, in a familiar image, to have been “the spark” that set off “the conflagration”. But unlike the spark in the tinderbox, the killings, by themselves, caused nothing. It was the use made of this event, initially by Austria-Hungary, that brought the nations to war. The key event, one recognised by the decision-makers of all the major powers, was the delivery of the Austro-Hungarian note to Serbia on 23 July. It was this note with its formidable demands that brought the involvement of the other powers.

Richard F. Hamilton agus Holger H. Herwig, Decisions for War, 1914-1917

(Cambridge University Press, 2004), 46.

An t-ionsaí marfach in Sarajevo, 28 Meitheamh 1914

      Gavrilo Princip, an fear a mharaigh an tArd-Diúc Franz Ferdinand, oidhre na hOstaire, ba Sheirbiach é a rugadh i mBoisnia – cúige a bhí faoi riail na hOstaire ag an am – ach ba bhall é den ‘Црна рука’ (‘Crna ruka’ nó ‘Lámh Dhubh’), rúnchumann armáilte a bhunaigh seirbhís rúnda na Seirbia. Is é an cuspóir a bhí ag baill an rúnchumainn na críocha go léir inar mhair Slavaigh an deiscirt (Seirbiaigh, Crótaigh, Slóivéanaigh, Boisniaigh, Montainéagróigh agus Macadónaigh) a aontú in aon stát amháin faoi cheannas na Seirbia. Dáileadh gunnaí is ábhar pléascach ó stórais mhíleata na Seirbia orthu agus pleanáladh an t-ionsaí ar an ard-diúc i mBéalgrád. Ní féidir a rá gur eisigh rialtas na Seirbia ordú chun oidhre na hOstaire a mharú, ach thuig baill an rialtais go maith cén saghas oibre a bhí ar siúl ag an Crna ruka agus níor dheineadar aon iarracht bac a chur leo. Go deimhin, áitíonn Christopher Clark go bhfuil sé ‘virtually certain’ go raibh príomh-aire na Seirbia, Nikola Pašić, ar an eolas i dtaobh na comhcheilge chun Franz Ferdinand a mharú (Sleepwalkers, 56). Thuig údaráis na hOstaire go luath tar éis mharú Franz Ferdinand go raibh dlúthbhaint ag Princip le seirbhís rúnda na Seirbia. Sa nóta a luadh thuas, d’éiligh na hOstaraigh go ligfí a gcuid póilíní féin isteach sa tSeirbia chun cúlra na comhcheilge a fhiosrú; ní nach ionadh, ní raibh aon mhuinín ag na hOstaraigh as córas dlí na Seirbia. Seo an cur síos a dhein Hamilton agus Herwig ar fhreagra na Seirbiach:

By any measure, the Serbian government’s response was remarkably conciliatory. Pashich [.i. Pašić] agreed to most of the demands, albeit with the proviso, pending production of appropriate evidence. But Pashich refused the demand for Austro-Hungarian investigators empowered to act within Serbia, a point that, if accepted, would amount to a humiliating sacrifice of national sovereignty, one that would risk a backlash from the Serbian military and unpredictable actions from the Black Hand.

Hamilton agus Herwig, Decisions for War, 45.

Is fiú an bhreith sin a chur i gcomórtas leis an léamh atá ag Clark ar an bhfreagra céanna:

This was a document fashioned for Serbia’s friends, not for its enemy. It offered the Austrians amazingly little. Above all, it placed the onus on Vienna to drive ahead the process of opening up the investigation into the Serbian background of the conspiracy, without, on the other hand, conceding the kind of collaboration that would have enabled an effective pursuit of the relevant leads ... In reality, then, this was a highly perfumed rejection on most points.

Clark, The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 (Penguin Books, 2013), 465-6

Is deacair a chreidiúint go raibh Clark agus an bheirt staraithe eile ag trácht ar an gcáipéis chéanna sna sleachta thuas, ach táim sásta go bhfuil an ceart ag Clark. Bhí éileamh na nOstarach go ligfí dá gcuid póilíní fiosruithe a dhéanamh ar láthair na comhcheilge thar a bheith réasúnta. Ní dóigh liom go nglacfadh ceann ar bith de chumhachtaí móra na hEorpa le heiteach dá mbeidís sa chás céanna ag an am. Ach dá ligfí póilíní na hOstaire isteach sa tSeirbia, bheadh baol nár bheag ann go dtiocfaidís ar fhianaise a chruthódh go raibh údaráis na Seirbia agus comrádaithe Gavrilo Princip ag obair as ‘lámh dhubh’ a chéile. Bheadh an lasair sa bharrach i gceart ansin. Níorbh fhéidir le Pašić dul sa seans: thuig sé gurbh fhearr an cogadh a throid nuair a bheadh an rud úd a dtugann na Meiriceánaigh ‘plausible deniability’ air ag na Seirbiaigh.

Fógairt cogaidh na hOstair-Ungáire ar an tSeirbia, 28 Iúil 1914

      Ach más míniú iomlán é sin ar an gcogadh a thosaigh idir an Ostair-Ungáir agus an tSeirbia, an 28 Iúil 1914, ní mhíníonn sé conas a leathnaigh cogadh logánta sna Balcáin amach nó go raibh cumhachtaí uile na hEorpa páirteach ann. Ní féidir an tubaiste sin a thuiscint gan na conarthaí foirmiúla agus na comhthuiscintí neamhoifigiúla idir cumhachtaí móra na hEorpa a chur san áireamh. Tógadh an chéim ba thábhachtaí i dtreo an chogaidh mhóir nuair a thosaigh an Rúis ag slógadh a cuid fórsaí lá amháin tar éis don Ostair-Ungáir cogadh a fhógairt ar an tSeirbia. Bhí an slógadh sin teoranta do réigiúin áirithe i dtús báire ach d’fhógair na Rúisigh slógadh ginearálta dhá lá ina dhiaidh sin. De bharr achar ollmhór na tíre, droch-chaoi na mbóithre inti agus laghad a cuid iarnród, thógfadh sé roinnt seachtainí sula mbeadh an t-arm go léir réidh chun troda, ach ba léir do chách go raibh sé beartaithe ag na Rúisigh tacaíocht mhíleata a thabhairt dá gcomhbhráithre Slavacha Ceartchreidmheacha.

Slógadh na Rúise, 29 Iúil 1914

      Má bhí na Rúisigh meáite ar chabhair mhíleata a thabhairt don tSeirbia – cé nach raibh aon chomhaontas idir an dá thír – chinn na Gearmánaigh nár chóir dóibh loiceadh ar an Ostair-Ungáir, an t-aon chomhghuaillí amháin a bhí acu a d’fhéadfaí brath air. A luaithe agus a tuigeadh i mBeirlín go raibh slógadh ginearálta ar siúl ag na Rúisigh, d’fhógair an tImpire Wilhelm go raibh ‘Kriegsgefahrzustand’ (‘staid bagartha cogaidh’) ann. B’shin an chéim dheireanach roimh chogadh: de réir chóras na Gearmáine, ba phróiseas comhtháite amháin iad slógadh an airm agus dul chun cogaidh. Bhí an chuma ar chúrsaí anois go mbeadh sé ina chogadh idir ceithre stát ar a laghad: an Ostair-Ungáir agus an Ghearmáin ar thaobh amháin i gcoinne na Seirbia agus na Rúise ar an taobh eile.

‘Staid bagartha cogaidh’ na Gearmáine, 31 Iúil 1914

      Bheadh sé sin tubaisteach go leor, ach bhí comhaontas míleata ann idir an Fhrainc agus an Rúis ón mbliain 1894 i leith. De réir théarmaí rúnda an chomhaontais sin, bheadh dualgas ar an dá thír a gcuid fórsaí a shlógadh ar an toirt dá slógfaí arm na Gearmáine. Sheas na Francaigh leis an gceangal sin agus thosaigh siad ag slógadh an 1 Lúnasa ag a ceathair a chlog um thráthnóna – uair a chloig sular fhógair an Ghearmáin cogadh ar an Rúis toisc nach raibh an tImpire Nikolaj toilteanach slógadh a chuid fórsaí a chur ar ceal.

Slógadh na Fraince agus cogadh san oirthear, 1 Lúnasa 1914

      Dhá cheist a bhí fágtha faoin tráth seo: an mbeadh sé ina chogadh idir an Ghearmáin agus an Fhrainc, agus cad a dhéanfadh an Bhreatain dá dtosódh cogadh in iarthar na hEorpa? Chreid ceannairí míleata na Gearmáine nach bhféadfaidís cogadh a bhuachan dá mbeadh orthu troid san iarthar agus san oirthear ag an am céanna. Ach shíleadar go bhféadfaí éalú as an ngaiste straitéiseach sin trí ionsaí tobann a dhéanamh ar an bhFrainc: thabharfadh ruathar mar sin seans dóibh an Fhrainc a chloí sula mbeadh arm na Rúise cruinnithe le chéile. Faoin am a mbeadh na Rúisigh réidh chun troda san oirthear, bheadh an cogadh san iarthar buaite ag an Deutsches Heer.

Ionradh na Gearmáine ar an mBeilg agus fógairt cogaidh na Breataine, 4 Lúnasa 1914

      Ní raibh comhaontas míleata sínithe ag an mBreatain le stát ar bith eile, rud a d’fhág go raibh níos mó saoirse aici sna seachtainí roimh an gcogadh ná ag ceann ar bith eile de na cumhachtaí móra – le heisceacht na Rúise b’fhéidir. Ach in ainneoin sin, tháinig an Bhreatain ar chomhthuiscint straitéiseach (an ‘entente cordiale’) leis an bhFrainc sna blianta tar éis 1904. Faoin mbliain 1914, mar shampla, bhí cabhlach na Fraince aistrithe ó Mhuir nIocht go dtí an Mheánmhuir toisc gur ghlac na Francaigh leis go ndéanfadh an Royal Navy cósta thuaidh na Fraince a chosaint. Bhí roinnt de na hairí i rialtas Liobrálach an phríomh-aire Herbert Asquith i gcoinne páirt a ghlacadh sa chogadh a bhí ag bagairt, ach chreid feidhmeannaigh an Foreign Office nárbh acmhainn don Bhreatain bheith neodrach dá mba mhian léi a stádas sa chóras idirnáisiúnta a choinneáil. Seo mar a scríobh duine acu, Sir Eyre Crowe, i meamram dar dháta an 25 Iúil 1914:

Should the war come, and England [sic] stand aside, one of two things must happen. (a) Either Germany and Austria win, crush France, and humiliate Russia. What will be the position of a friendless England? (b) Or France and Russia win. What would be their attitude towards England? What about India and the Mediterranean?

Clark, The Sleepwalkers, 547.

Is é sin le rá, bheadh an lámh in uachtar ag an Rúis san Áis agus ag an bhFrainc sa Mheánmhuir dá mbuafaidís an cogadh. Mar an gcéanna, chuir na Tóraithe brú ar Asquith seasamh leis an bhFrainc. An 2 Lúnasa 1914, thug ceannaire an fhreasúra, Andrew Bonar Law, thug sé litir don phríomh-aire á rá go mbeadh sé ‘fatal to the honour and security of the United Kingdom to hesitate in supporting France and Russia at this juncture; and we offer our unconditional support to the Government in any measures they may consider necessary to this object’. Nuair a fuarthas scéala i Londain go raibh neodracht na Beilge sáraithe ag an nGearmáin, chinntigh sé sin go mbeadh móramh mór sa chomhaireacht ar son an chogaidh. Murach sin – dá bhfanfadh na Gearmánaigh amach as an mBeilg – is dóichí ná a mhalairt go dtitfeadh an rialtas Liobrálach as a chéile agus go mbunófaí comhrialtas idir eite impiriúil na Liobrálach (leithéidí Asquith, Haldane, Churchill, Grey) agus na Tóraithe chun an cogadh a throid. Ach is cinnte go rachadh an Bhreatain isteach sa chogadh, bealach amháin nó bealach eile.

      Níl ach na céimeanna ba thábhachtaí ar an gconair i dtreo na tubaiste luaite agam sa chuntas thuas, cheal spáis, ach mholfainn d’aon duine a bhfuil tuilleadh eolais ar an ábhar ag teastáil uaidh spléachadh a thabhairt ar an suíomh idirlín dar teideal Who Started WW One? Ní féidir a rá go dtugann Christopher Clark freagra soiléir ar cheist seo na ciontachta. Mar a scríobh sé i réamhrá The Sleepwalkers, tá an leabhar ‘concerned less with why the war happened than with how it came about’ . Sin é an cur chuige atá aige ó thús deireadh an tsaothair. Dar le Clark, ní féidir milleán an chogaidh a chur ar aon phearsa ná ar aon stát ar leith. Tá an bhreith thomhaiste seo a leanas le léamh i dtreo dheireadh an leabhair:

The outbreak of war in 1915 is not an Agatha Christie drama at the end of which we will discover the culprit standing over a corpse in the conservatory with a smoking pistol. There is no smoking gun in this story; or, rather, there is one in the hands of every major character. Viewed in this light, the outbreak of war was a tragedy, not a crime.

Clark, The Sleepwalkers, 561.

An n-aontaím leis sin? Aontaím ar an mórgóir. Ach dá mbeadh orm an chuid is mó den mhilleán a leagan ar thír amháin, is ar an Rúis a chuirfinn é. Ba é cinneadh na Rúiseach troid ar thaobh na Seirbia i gcoinne na hOstaire – cé nach raibh dualgas dá laghad orthu a ladar a chur isteach sa scéal – a dhein cogadh mór domhanda de chogadh beag áitiúil. Murach an cinneadh tubaisteach úd, ní móide go mbeadh mórán tráchta inniu ar chogadh na bliana 1914 idir an tSeirbia agus an Ostair-Ungáir; ní bheadh ann ach fonóta eile sa stair ar aon dul leis an gCéad Chogadh (Deireadh Fómhair 1912-Bealtaine 1913) agus an Dara Cogadh (Meitheamh-Lúnasa 1913) sna Balcáin.

      Tá súil agam go mbeidh freagra na ceiste lenar thosaíos soiléir faoin am seo. An amhlaidh go raibh Impireacht na Breataine ag troid ar son ár saoirse sa Chéad Chogadh Domhanda? Bí cinnte de nach raibh!

      Is í an fhírinne céad taismeach an chogaidh i gcónaí.

Meon impiriúil na linne