Alt dearmadta

An cófra mar a bhí agus mar atá.

Bhí na hinsí ag fiaradh ar chófra sa bhaile le tamall anuas agus bhí sé ag éirí níos deacra na doirse a oscailt le himeacht aimsire. Theip ar an iarracht a dheineas iad a dheisiú. Cúpla seachtain ó shin, chinneas gur mhithid fáil réidh leis na doirse ar fad agus comhlaí nua sleamhnáin a chur isteach ina n-ionad. Tá toradh na hoibre le feiscint sa phictiúr thuas. Ní ‘Cúrsaí Siúinéireachta’ atá ar an suíomh seo, ar ndóigh, agus ní luafainn an cófra mura mbeadh baint indíreach aige leis an stair.

     B’éigean dom an cófra a fholmhú sular cuireadh na comhlaí nua isteach agus tháinig mé ar bhosca cairtchláir ann nár osclaíodh le cúig bliana fichead. Bhí an bosca lán go béal le páipéir: ba shaghas ‘capsúl ama’ é. Fuaireas nótaí istigh ann a bhreacas nuair a bhíos i mo mhac léinn staire in UCD; bhí bileoga eolais ann a dháil léachtóirí staire ar na mic léinn; bhí páipéir scrúdaithe ann; bhí aistí liom féin ann a raibh ceartúcháin agus gráid breactha orthu ag teagascóirí nó ag léachtóirí. Is le mo stair phearsanta féin a bhain na cáipéisí sin go léir agus ní chuirfidh mé bhur gcuid ama amú á bplé anseo. Ach bhí ábhar níos suimiúla romham sa bhosca: mar atá, comhad tiubh a bhí lán le gearrthóga a tógadh as nuachtáin agus irisí na linne. Bhí blúirí áirithe ina measc a raibh cuimhne mhaith agam orthu cé nár leagas súil orthu le glúin anuas, agus bhí blúirí eile ann nach raibh cuimhne dá laghad agam orthu. I gcuid mhaith cásanna, níorbh fhéidir liom a dhéanamh amach cén fáth ar chuireas mír ar leith i dtaisce; i gcás nó dhó, níor léir dom cén taobh den bhlúire páipéir a bhí coinnithe agam. Bhí sé taitneamhach spléachadh gan choinne a fháil ar na hábhair a raibh suim agam iontu sna 1980aí, ach ní raibh drogall orm fáil réidh le 80 % de na cáipéisí a bhí curtha i dtaisce agam tríocha bliain ó shin. Is cinnte nach mbeadh an céatadán chomh hard sin murach an t‑idirlíon: cad is fiú forlíonadh an Irish Times ar thorthaí olltoghchán na bliana 1987 a choinneáil, mar shampla, nuair is leor dreas beag Googlála chun teacht ar an eolas céanna? Ar an láimh eile, d’aimsíos seoid nó dhó i dtóin an bhosca a bhí ligthe i ndearmad agam. Is é an mhír is suimiúla ar fad ná colún le Liam de Paor, staraí agus seandálaí, a foilsíodh ar an Irish Times agus a chuir ag machnamh mé ar an mbealach inar tháinig mé ar an tuiscint atá agam ar stair na hÉireann nuair a léas é.

Alt le Liam de Paor ar thugas suntas dó sa bhliain 1984.

     Cé nach bhfuil dáta ar cholún an Phaoraigh, tá sé le tuiscint ón tagairt inmheánach don Fhóram Nua-Éireann, agus ón gcartún d’Indira Gandhi le Martyn Turner a foilsíodh in éineacht leis, gur ag deireadh mhí na Bealtaine nó ag tús mhí an Mheithimh sa bhliain 1984 a scríobhadh é. Ní raibh cuimhne dá laghad agam ar an alt sular aimsíos é i measc na ngearrthóg, ach nocht Liam de Paor tuairimí ar stair na hÉireann atá go hiomlán cruinn, dar liom, cé gur annamh a fheictear iad i gcló. Féach an sliocht seo a leanas:

If the central nationalist tradition is not republican, what is it? Its roots go far back into Irish history, but we needn’t pursue them beyond, say, the 17th century. At that time serious attempts were made to re-formulate mediaeval political ideas. Two ideas in particular were formulated and emphasised. One was that Ireland was an old, civilised, Christian nation. The other was that the kingdom of Ireland was a distinct entity which should be autonomous. 

     The first formulation was given expression by the ‘Four Masters’ and Geoffrey Keating, among others, it opposed the view that the Irish had been brought to civility and, as it were, into European history, by Henry II, and his successors, from a state of benighted barbarism. 

     The second formulation was given expression in documents prepared for the Catholic Confederation of Kilkenny; and again by the ‘patriot parliament’ of James II. It was to re-surface within the 18th century Protestant ascendancy when they began to cast about for a formula of political autonomy. But it was difficult for them to handle. In its original, Catholic, form it carried the implication that the established Church of Ireland should be the Roman Catholic Church.

Leag de Paor a mhéar ar fhadhb a scrúdaíos sa leabhar liom dar teideal Irish Opinion and the American Revolution, 1760-83 (2002):

Had the great mass of the Irish people of the 18th century shared the fate of the American Indians, the colonial ascendancy might have been able to emulate the American colonists and sustain a formula of autonomy, perhaps even independence. But the ascendancy could not break with England without accommodating the Irish Catholics, and could not accommodate the Irish Catholics without losing its position of privilege.

Agus — an rud is annamh is iontach — d’aithin an staraí éirimiúil seo an leanúnachas idir cultúr polaitiúil an 18ú céad agus cultúr polaitiúil an 19ú céad:

Nationalist movements of the 19th century for the most part continued to draw, directly or indirectly, on the old concept of the ancient and autonomous kingdom of Ireland. That the old monarch should continue to wear the crowns of England (or Great Britain) and Ireland was acceptable. But the Irish crown should be seen to be a distinct one ... The idea is embodied in much of the imagery of the romantic nationalism of the last century. Tom Moore, for example, drew his model of Irish history from 18th century writers like Sylvester O’Halloran, whose own models can be traced back (through popularisations like [Aodh Buí] Mac Cruitín’s at the beginning of that century) to Keating. The sentimental laments of the ‘Irish ballads’ passed on the message to the English-speaking Ireland of the later 19th century.

Is leagan gonta é sin den téis atá curtha i láthair agam in Ó Chéitinn go Raiftearaí: mar a Scríobhadh Stair na hÉireann (2011) agus in The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland (2017).

Leabhair le Liam de Paor

     Níor ghabhas le stair i gceart go dtí an bhliain 1986 nuair a leagas cos ar an runga is ísle den dréimire acadúil: rang na chéad bhliana in UCD. Ar an drochuair, ní raibh aon teagmháil agam le Liam de Paor mar chuaigh sé amach ar pinsean an bhliain chéanna. Tháinig mé faoi thionchar ollaimh eile a bhí san ollscoil ag an am, áfach, cé nár bhain seisean le Roinn na Staire. Theastaigh uaim ón tús céim aon-ábhair sa stair a dhéanamh ach bhí trí ábhar éigeantach don chéad bhliain. Roghnaíos an Ghaeilge agus an Fhraincis mar cheapas gur lú an stró a bhainfeadh leis na hábhair sin ná le hábhar ar bith eile: léinn Comhar agus Le Monde go rialta, bhí rialacha gramadaí na dteangacha ar eolas agam ón meánscoil, agus ní bheadh le déanamh agam ach cúpla úrscéal agus dornán dánta a léamh. B’shin an plean a bhí agam agus b’shin mar a thit cúrsaí amach. D’fhágas na teangacha i mo dhiaidh ag deireadh na chéad bhliana, Tonn Tuile agus L’Étranger léite agam, agus chuas leis an stair go lán-aimseartha sa dara agus sa tríú bliain. Ach tharla rud nach raibh coinne agam leis: ba leor bliain amháin a chaitheamh ag plé leis an nGaeilge in UCD, agus Breandán Ó Buachalla ina ollamh le Nua-Ghaeilge ann, chun tábhacht na litríochta mar fhoinse staire a chur ar mo shúile dom. Ní cuimhin liom anois an rabhas sa chéad bhliain nuair a léas na haistí leis dar teideal ‘Na Stíobhartaigh agus an t-aos léinn: Cing Séamas’ (1983), ‘An mheisiasacht agus an aisling’ (1983), agus ‘Annála Ríoghachta Éireann is Foras Feasa ar Éirinn: an comhthéacs comhaimseartha’ (1985), ach is cinnte gur léas iad sular bronnadh céim an B.A. orm (le céad onóracha, bíodh a fhios agat!) sa bhliain 1989. Ligeas mo scíth go ceann bliana sular chláraíos le haghaidh céim mháistreachta sa bhliain 1990. Roghnaíos M.Phil. sa léann Éireannach seachas M.A. sa stair toisc gur theastaigh uaim luí isteach ar na lámhscríbhinní Gaeilge agus ba léir dom nach bhfaighinn an oiliúint a bheadh riachtanach i Roinn na Staire. Chuas i dtaithí ar na foinsí Gaeilge de réir a chéile nuair a bhí an tráchtas máistreachta á scríobh agam. Dá gcuirfí ceist orm coicís ó shin, déarfainn gurbh í an taithí sin, maille le scríbhinní an Bhuachallaigh, a mhúnlaigh an tuiscint atá agam ar stair na hÉireann.

     Ach nílim cinnte go réitíonn colún Liam de Paor leis an insint thuas. Ní bheadh sé iomarcach a rá go bhfuil cur síos achomair san alt sin ar an léamh atá agam ar stair na hÉireann anois. Is áirithe gur léas an t-alt nuair a foilsíodh é sa bhliain 1984. Caithfidh gur imigh téis an údair i bhfeidhm orm nó ní bheadh an ghearrthóg curtha i dtaisce agam. An rabhas ar aon fhocal leis an bPaorach an tráth úd? An tuiscint atá agam ar stair na hÉireann anois, an amhlaidh go raibh sí agam chomh luath leis an mbliain 1984 — is é sin le rá, dhá bhliain sular thosaíos ar chúrsa an B.A. agus sé bliana sular thosaíos ag plé le foinsí príomha na Gaeilge? Nó an amhlaidh go rabhas idir dhá comhairle maidir leis an alt ach gur mhúscail sé fiosracht éigin ionam? Níl a fhios agam, mar ní cuimhin liom é a léamh, ach tá leide amháin ann: tá tagairt san alt d’Aodh Buí Mac Cruitín — an fear ceannann céanna a bhí mar ábhar do mo thráchtas máistreachta agus don chéad leabhar liom, An Crann os Coill (1995). Ní mise a roghnaigh é mar ábhar taighde, áfach. Seo mar a tharla. Bhí ábhar tráchtais á lorg agam a mbeadh baint aige leis an stair agus leis an nGaeilge ar aon, ach bhí sé ag dul díom ábhar oiriúnach a aimsiú. Chuas i gcomhairle leis an Dr Alan Harrison a bhí ina stiúrthóir ar chúrsa an Léinn Éireannaigh ag an am agus b’eisean a mhol dom taighde a dhéanamh ar Aodh Buí Mac Cruitín. A luaithe is a bhí an moladh sin cloiste agam, bhraitheas go raibh solas tar éis lasadh i m’intinn. D’aithníos ar an toirt nach bhféadfainn ábhar taighde níos feiliúnaí a fháil. Shiúlas caol díreach ó Roinn na Gaeilge go dtí rannóg na mbailiúchán speisialta sa leabharlann, d’iarras cóip de leabhar staire an Chruitínigh (A Brief Discourse in Vindication of the Antiquity of Ireland, 1717), agus chromas ar an taighde. Ach cén fáth ar ghlacas chomh réidh sin leis an moladh a dhein Alan? Cé gur údar tábhachtach é an Cruitíneach, caithfear a rá gur údar gan iomrá é chomh maith. Déarfainn gur fíor é sin fós, cé go bhfuil leabhar ar a shaothar scríofa agam agus díolaim roghnaithe dá chuid dánta curtha in eagar agam idir an dá linn. Is beag trácht a bhí déanta ar Aodh Buí Mac Cruitín nuair a bhí ábhar tráchtais á lorg agam sa bhliain 1990; dá ainneoin sin, bhí a fhios agam go maith cérbh é nuair a chualas a ainm. Is fíor go bhfuil tagairtí dó sa leabhar suimiúil le Alan Harrison dar teideal Ag Cruinniú Meala, leabhar a foilsíodh sa bhliain 1988, ach ní raibh an saothar sin léite agam sular thosaigh mé ag obair ar an tráchtas.

     Níl sa mhéid seo ach teoiric, ach sílim anois go mb’fhéidir go raibh ainm Aodha Bhuí neadaithe i mo cheann go fo-chomhfhiosach ón uair a léas an tagairt dó in alt Liam de Paor. Más fíor é sin, cá bhfios nár cuireadh síolta eile an tráth céanna a phéacfadh ar ball?

Liam de Paor: staraí, seandálaí agus colúnaí cumasach.

Iarscríbhinn:

Tá téacs an leabhair is déanaí liom i lámha foilsitheora anois. Beidh tuilleadh eolais le léamh anseo go luath.

Léirmheas agus athmheas

Joe Lee agus a mhórshaothar

Nuair a bhíos ag scríobh anseo cúpla mí ó shin thugas sliocht gairid nach n-aontaím leis as an leabhar a scríobh Joe Lee ar stair na hÉireann sa 20ú céad:

That the history of mentalité made such little impression on the IHS [Irish Historical Studies] school may have owed something to its revulsion at the work of Daniel Corkery, Professor of English in UCC, and particularly at his Hidden Ireland (1927) [recte: 1924].

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 594.

Níor thuigeas conas a d’fhéadfadh an leabhar sin le Corkery balbháin a dhéanamh de staraithe na hÉireann go ceann daichead éigin bliain. Más fíor gur chuir The Hidden Ireland olc orthu, cén fáth nár spreag an leabhar iad le tuairimí Uí Chorcora a bhréagnú? Ach ina ionad sin, is amhlaidh gur sheachain staraithe na hÉireann cultúr na coitiantachta mar ábhar taighde ar feadh i bhfad. Sílim féin go raibh (agus go bhfuil) cúiseanna eile le patuaire na staraithe: cúiseanna a bhain (agus a bhaineann) lena n-oiliúint acadúil, lena gcúlra sóisialta, le struchtúr na gairme, le faisin intleachtúla, agus leis an bhfeiniméan a dtugann na síceolaithe groupthink air.

Domhnall Ó Corcora agus eagráin éassúla de The Hidden Ireland

      San aiste seo, ba mhaith liom díriú ar fhocal amháin a d’úsáid Joe Lee sa sliocht thuas - mar atá, ‘revulsion’. An fíor a rá go bhfuil leabhar Uí Chorcora chomh dona sin go gcuirfeadh sé déistin ar an staraí leochaileach a chaithfeadh súil air? Is le déanaí a léas The Hidden Ireland don chéad uair le cúig bliana fichead anuas agus bhí an cheist sin i gcúl mo chinn i rith an ama. Caithfear a admháil i dtús báire nach féidir seasamh leis an gcur síos a dhein Ó Corcora ar chúinsí eacnamaíocha is sóisialta an 18ú céad:

And between high and low there was, all authorities agree, no middle class; and consequently a dearth of the virtues for which that class stands.

Daniel Corkery, The Hidden Ireland (BÁC, 1956), 10.

One thinks of Seán Clárach Mac Domhnaill as a sort of gentleman farmer; but then he lived in the first half of the eighteenth century … before the Gaels had become utterly destitute.

Corkery, The Hidden Ireland, 257.

Ní aon bhunús leis an ráiteas nach raibh meánaicme ar bith ann san 18ú céad (cé go raibh sí scáinte go leor in iarthar na tíre) ná leis an ráiteas go raibh an pobal dúchais go léir sáite i bportach na haimléise faoin dara leath den chéad. Cheartaigh an tOllamh Louis Cullen tuairimí den saghas seo san aiste leis dar teideal ‘The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept’, aiste a foilsíodh san iris Studia Hibernica sa bhliain 1969 agus a eisíodh i bhfoirm leabhráin sa bhliain 1988.

      Níl sa mhéid seo ach ceist imeallach, áfach: níor staraí eacnamaíoch ná staraí sóisialta é an Corcorach agus ba shaonta an mhaise é d’aon duine – ní áirím staraí gairmiúil – eolas cruinn ar dhála socheacnamaíocha na hÉireann a lorg i leathanaigh The Hidden Ireland. Staidéar ar shaol liteartha na Mumhan san 18ú céad is ea an leabhar agus is ar an mbonn sin is cóir é a mheas. Arís, is fíor gur dhein Ó Corcora botúin - cinn mhóra ina measc - nuair a bhí cúrsaí litríochta faoi chaibidil aige:

... as time went on and the strength of the Gaels declined, one change overtook another, and gradually the bardic school became a Court of Poetry.

Corkery, The Hidden Ireland, 107-8.

After the terror of 1798 the aisling poem is heard no more; though the genre may still survive, it is used now to comfort some lover’s heart, and not the heart of the nation.

Corkery, The Hidden Ireland, 144.

… everything Irish in that stricken land was decaying; the language itself was, of course, decaying, declining everywhere almost into a patois, and the learning that it enshrined was shrinking, until, in the end, a true peasant’s brain could easily comprehend it.

Corkery, The Hidden Ireland, 157-8.

Má tá fianaise ann a thacódh leis an teoiric gur eascair cúirteanna éigse an 18ú céad ó scoileanna filíochta an tseanreachta, níl sí feicthe agamsa; beidh mé sásta an fhianaise a scrúdú más ann di, ach gheibhim blas an rómánsachais anacrónaigh ar theoiric Uí Chorcora. Mar an gcéanna, níl aon amhras ach gur mhair an aisling pholaitiúil isteach sa 19ú céad – rud a thaispeánfar thíos. Agus níl aon bhunús leis an tuairim gur tháinig deireadh le léann na Gaeilge uair éigin i rith an 18ú céad: bhí scríobhaithe na lámhscríbhinní Gaeilge chomh hoilte céanna, agus i bhfad níos líonmhaire, sa céad leath den 19ú céad – rud atá léirithe agam cheana in Ó Chéitinn go Raiftearaí.

An tOllamh Louis Cullen agus trí leabhar leis

      Níl The Hidden Ireland gan locht, ach is beag locht a fuair na staraithe acadúla air agus is beag tagairt a deineadh dó sna leabhair staire go ceann i bhfad. Tuigeadh dóibh, de réir dealraimh, gur bhain saothar Uí Chorcora le léann na Gaeilge – ábhar nár bhain leosan toisc gur i mBéarla a scríobhadh páipéir stáit an 18ú céad. Agus nuair a thug staraí mór le rá faoin leabhar sa deireadh thiar, níorbh iad tuairimí eacnamaíocha, sóisialta ná liteartha Uí Chorcora ba chás leis go príomha, ach an tuiscint a nocht sé ar dhearcadh polaitiúil an phobail san 18ú céad. Sílim go bhfuil éirim na haiste a scríobh Louis Cullen le fáil san abairt seo a leanas:

The rise of the Gaelic League and later of Sinn Féin led to a heightened national consciousness. Identifying certain elements in the poetry of the eighteenth century, it quickly read into those elements its own preoccupations.

Louis Cullen, The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept (An Muileann gCearr, 1988), 7.

Dar leis an staraí, bhain Ó Corcora míthuiscint as na tuairimí polaitiúla atá le léamh i litríocht Ghaeilge an 18ú céad. San áit a bhfaca sé naimhdeas na coitiantachta le bunaíocht pholaitiúil agus shóisialta na linne, ní raibh ann i ndáiríre ach gangaid a bhain le haicme chúng a raibh stádas ard caillte aici i rith an 17ú céad:

The Munster poetry, it is argued here, reflects the outlook of a far from insubstantial though still restricted class. The sense of oppression that it has suggested to many should be attributed rightly to identification by the group with the landed class uprooted in the social and political upheavals of the seventeenth century.

Cullen, The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept, 27-8.

Scríobh Cullen ‘the aisling was a literary form; not a message for the people’ - ráiteas míloighciúil a ndéanfadh Breandán Ó Buachalla spior spear de ar ball. Ach ghlac staraithe eile leis an léamh úr seo. Níor chóir údar a cháineadh mar gheall ar sheafóid a bhreac an foilsitheoir ar chlúdach a leabhair ach ba dheacair postúlacht na bolscaireachta atá le léamh ar chúl leabhrán an Chuileánaigh a shárú:

In 1969 Professor Louis Cullen exposed Corkery’s uncomplicated view of the period, coloured by the early twentieth-century national revival, in this classic of revisionism (the name whereby historians interpret Ireland’s mythologies).

Cullen, The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept, clúdach cúil

Ar ndóigh, d’oir breith an Chuileánaigh go seoigh dóibhsean a raibh drogall orthu dul i ngleic le fianaise na bhfoinsí Gaeilge. An fuath sin don stát, don eaglais bhunaithe agus don aicme cheannais a léiríodh i litríocht an 18ú céad, ba chóir neamhshuim a dhéanamh de mar ní raibh de bhunús leis i ndáiríre ach searbhas na bhfilí:

What Corkery had taken as the voice of a whole people Cullen was able to present instead as the jaundiced outlook of a particular interest group, the Gaelic poets, lamenting the overthrow of a social order in which their profession had enjoyed privileged status.

S.J. Connolly, ‘Eighteenth-century Ireland’ in Boyce agus O’Day (éag.),

Modern Irish History: Revisionism and the Revisionist Controversy (Londain, 1996), 21.

Ní raibh filí an 18ú céad ag cleachtadh gairme, ar ndóigh, ach ná tagadh fíric fhánach idir sinn agus an teoiric atá caoithiúil.

      Táim sásta gur fearr an léargas a thug Ó Corcora, tráchtaire cultúir, ar litríocht an 18ú céad sa bhliain 1924 ná an léargas a thug Cullen, staraí sóisialta, ar an litríocht chéanna sa bhliain 1969. Ní shin le rá nach bhfuil anáil na ré inar scríobhadh é le brath ar The Hidden Ireland: dhein an Corcorach beag is fiú den Seacaibíteachas, mar shampla, agus sheachain sé an t-ábhar seicteach atá le fáil go flúirseach i bhfilíocht an 18ú céad. Ach is minic a bhuail sé a mhéar go cruinn ar ghné thábhachtach de chultúr na tréimhse a bhí faoi chaibidil aige:

The place that the Stuarts themselves occupy in the Scottish poems is occupied in the Irish poems by Ireland herself.

Corkery, The Hidden Ireland, 134.

Chuir an abairt thuas an méid a scríobh Wilson McLeod, scoláire Albanach, i gcuimhne dom:

In profound contrast to Ireland, Scotland (or its various parts) is never given any kind of human personality—never, for example, addressed as a living being in the manner so commonly used for Ireland.

Wilson McLeod, Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland c.1200-c.1650 (Oxford, 2004), 136.

Nó cuir an sliocht seo a leanas:

The Aisling is lyric poetry at its most lyrical … they were the popular songs of the period: they passed quickly from mouth to mouth, were hankered after, were stored in the brain, were given down from father to son.

Corkery, The Hidden Ireland, 136.

i gcomórtas leis an gcur síos seo a scríobh saineolaí ar bhéaloideas na hÉireann:

Aon áit a dtagadh daoine le chéile ann, d’fhéadfaí tuairimí a scaipeadh. Bhí genres faoi leith níos tábhachtaí ná a chéile chuige sin. Scaip aislingí an 18ú haois machnamh seacaibíteach ó bhéal go béal i bhfoirm amhráin Ghaeilge, agus i scríbhinn freisin.

Diarmuid Ó Giolláin, An Dúchas agus an Domhan (Corcaigh, 2005), 96.

Agus nuair a scríobh Ó Corcora an abairt seo thíos:

Some at least of those tutoring years had gone by before the next great Munster poet, Eoghan Ruadh Ó Súilleabháin was born: he was naturally, then, as democratic in feeling as Ó Rathaille was aristocratic.

Corkery, The Hidden Ireland, 168.

bhí sé ag cur smaoineamh in iúl a dtacódh Breandán Ó Buachalla leis ar ball:

Agus mar sin, cé gur mar reitric choimeádach ag cosaint luachanna traidisiúnta an Ancien Régime a nocht an Seacaibíteachas é féin ar dtús, is mar reitric cheannairceach a thug dúshlán an status quo a d’fheidhmigh sí in Éirinn ar deireadh.

Breandán Ó Buachalla, ‘An cúlra ideolaíoch’ in

Gearóid Ó Tuathaigh (eag.), Éirí Amach 1798 in Éirinn (Indreabhán, 1998), 34.

Beirt a bhfuil trácht orthu in aislingí a chuir Diarmaid Ó Muirithe in eagar

      An teoiric sin a bhí ag Louis Cullen – an teoiric nach raibh san aisling ach seánra liteartha agus gur ag breathnú siar i dtreo an 17ú céad a bhí lucht a cumtha, is furasta í a bhréagnú. Ní gá ach ceann a thógaint do theachtaireachtaí polaitiúla na n-aislingí a cumadh sa 19ú céad. Seo mar a labhair Donncha Ó Súilleabháin, file, leis an spéirbhean a casadh air [is ionann ‘go dtí’ sa líne dheireanach agus ‘go dtaga’]:

Dá dtiocfadh trúp go cuan an Daingin
     is súgach mar a léimfinn,
ba radharc sa dúthaigh búir á dtreascairt
     agus póirt dá lasadh in éineacht;
mar go deimhin táid siúd ar a gcúrsa ag teacht
     le cúnamh ceart an Aonmhic,
is domhain do chumha gan fonn, a bhean,
     go dtí Bonaparte lá gréine.

Diarmuid Ó Muirithe (eag.), An tAmhrán Macarónach (BÁC, 1980), 112.

Roinnt blianta ina dhiaidh sin arís, bhí ‘Dónall binn Ó Conaill caoin’ á mholadh go dátheangach ag spéirbhean in aisling nach fios cé a chum ach a cuireadh i gcló ar mhórbhileog:

Do fhreagair sí mise go tapa le meidhir,
“I’m none of those damsels, O’Kelly, you mean,
ach Éire, cé fada mé ag taisteal i gcéin
but now I’ll come over to my own native isle”.

Á insint le mórtas go mbeidh Dónall faoi mheidhir,
exalted, victorious, most glorious in style,
ag rúscadh clann Luther go tapa thar faill,
agus fágaimis siúd mar atá sé.

Ó Muirithe, An tAmhrán Macarónach, 103.

Seánra liteartha ba ea an aisling gan aon agó, ach is iomaí teachtaireacht don phobal a scaipeadh trína meán.

      An léargas ar dhearcadh an phobail a tugadh i leabhar Uí Chorcora, tá sé níos cruinne ná an léargas a thug Louis Cullen breis agus daichead bliain dár gcionn. Ní féidir a shéanadh go bhfuil idir bhotúin agus bhearnaí le brath ar The Hidden Ireland, ach ní saothar é a chuir déistin ar scoláire maith riamh. Saothar ceannródaíoch ba ea é ag am a fhoilsithe agus is cloch mhíle é le fada i stair intleachtúil na hÉireann.

Na leabhair staire is fearr

Tá an chéad lá den fhómhar buailte linn arís agus caithfidh mé géilleadh d’fhoráil atá le léamh i gceann de na Irish Grammatical Tracts – nó i gceann de na Bardic Syntactical Tracts b’fhéidir – níl an fhoinse le m’ais faoi láthair:

Do chuir Colum Cille cáidh
de gheis ar gach aon tseanchaidh,
      léigheamh lán-luath a liosta
      le léigheann fá Lughnasa.

Liosta de na leabhair staire is fearr a bheidh agam i mbliana ach ní dhéanfaidh mé iad a ghrádú ó uimhir a deich go dtí uimhir a haon mar a dheineas i gcás na scannán anuraidh. Sílim nach mbeadh an cur chuige sin oiriúnach de bharr éagsúlacht na leabhar. Conas is féidir cnuasach aistí le húdair éagsúla a chur i gcomórtas le leabhar a scríobh staraí aonair? Nó conas is féidir stair mór-roinne a chur i gcomórtas le beathaisnéis? Níl freagraí na gceisteanna sin agam. Dá bhrí sin, tá sé beartaithe agam na leabhair a rangú i gcúig rannóg: mar atá, monagraif, suirbhéanna, cnuasaigh ilúdar, beathaisnéisí agus leabhair staireolaíochta. Roghnóidh mé dhá leabhar le haghaidh gach ceann de na haicmí sin – ceann amháin a bhainfidh le hÉirinn agus ceann eile a bhainfidh leis an gcuid eile den domhan. Sílim go sásóidh an chomhroinn chothrom sin gach aon duine. Sa deireadh thiar thall, ainmneoidh mé an leabhar staire is fearr ar fad, dar liom.

Monagraif

Bunsaothar taighde is ea monagraf. Bíonn sé bunaithe ar fhoinsí comhaimseartha don chuid is mó agus bíonn a théama réasúnta cúng go hiondúil. Ní léitear a bhformhór lasmuigh den acadamh, ach tugann an pobal léitheoireachta suntas do roinnt de na monagraif is fearr.

Na monagraif is fearr

      Is annamh a léim leabhar faoi dhó agus níor chromas ar leabhar a athléamh a bhí díreach léite agam ach uair amháin i mo shaol. Is é an leabhar atá i gceist The Last European War: September 1939-December 1941 (1976) le John Lukacs. Tá ábhar an mhonagraif seo mínithe sa teideal ach tháinig dhá ghné de shaothar Lukacs aniar aduaidh orm. An chéad cheann, go raibh peirspictíocht an údair chomh leathan is a bhí: mar a bheifí ag súil leis, tá trácht aige ar chumhachtaí móra na hEorpa, ach tá trácht aige ar na tíortha beaga chomh maith: ar ullmhúcháin mhíleata na hEilvéise, ar dhearcadh an phobail sa Phortaingéil, ar chúrsaí eaglasta sa Rómáin, ar an ráta pósta in Éirinn. Níos tábhachtaí fós, d’éirigh leis an údar mo chuid iarthuisceana a chur ar ceal agus an leabhar á léamh agam. Is ionann an leabhar seo a léamh agus tú féin a thumadh i meon na nEorpach a bhí beo ag an am. Seo sliocht as:

It is not the business of the historian to speculate (not much, at any rate) about what may have happened when it did not happen. Yet his business is the mental reconstruction of the past. He must remember and record what people thought and knew at a certain time, even if they were to be proven wrong. He must understand that actuality and potentiality cannot always be separated, no more in the present than in the past.

      Níl aon amhras orm ach gurb é Aisling Ghéar: Na Stíobhartaigh agus an tAos Léinn (1996) le Breandán Ó Buachalla, iar-oide liom nach maireann, an monagraf is fearr ar stair na hÉireann. Ní leasc liom a rá gur mó go mór an tionchar a bhí ag Breandán orm ná ag aon údar eile dár léas riamh. Saothar bunúsach taighde is ea Aisling Ghéar atá níos scóipiúla ná mórán suirbhéanna: ní féidir cultúr polaitiúil na hÉireann sa 17ú nó san 18ú céad a thuiscint gan é a léamh. Thairis sin, is leabhar é atá beagnach do-aistrithe. D’fhéadfaí tráchtaireacht an údair a aistriú, ar ndóigh, ach tá sleachta comhaimseartha liteartha fite fuaite sa téacs agus ní fhéadfaí iadsan a aistriú gan chuid mhaith den chiall agus cuid mhór den bhrí iontu a chailliúint. Seo sliocht as an leabhar:

Níl sna tuairiscí sin den chuid is mó ach ráflaí, gan amhras, ach is eilimint bhailí sa staireagrafaíocht ráflaí freisin; is minic gur mó an éifeacht a bhíonn acusan ná ag na ‘fíricí’. Ar na ‘fíricí’ sin – má tá a leithéid ann – a bhíonn an staireagrafaíocht bunaithe, is é a cheapann daoine a tharla is mó a mhúnlaíonn an stair féin.

Suirbhéanna

Bíonn ábhar an tsuirbhé níos leithne ná ábhar an mhonagraif agus is minic a bhíonn siad dírithe ar an gcuid sin den phobal léitheoireachta a bhfuil suim acu sa stair. Má bhíonn an monagraf staire bunaithe ar fhoinsí príomha, bíonn údair na suirbhéanna ag brath cuid mhaith ar aistí agus ar mhonagraif a scríobh staraithe eile.

Na suirbhéanna is fearr

      Is eiseamláir den suirbhé é The Pursuit of Glory: Europe 1648-1815 (2007) le Tim Blanning. Sintéis chuimsitheach is ea é ina scrúdaítear gach gné nach mór de stair na hEorpa i rith an ‘18ú céad fada’. Gheofar cur síos críochnúil anseo ar an mbonn ábhartha (an t-iompar, an déantúsaíocht, an talmhaíocht), ar an bhfor-struchtúr intleactúil (an creideamh, na healaíona, an smaointeachas) agus ar imeachtaí polaitiúla (córais rialaithe, cogaí idir stáit, réabhlóidí) araon. Thairis sin, cé gur nocht Blanning a chuid tuairimí pearsanta go minic sa leabhar, bhí sé i gcónaí sásta fianaise nach raibh ag teacht lena léamh féin a chur i láthair. Seo sliocht as:

For the mass of the population before the last decade of the eighteenth century, the ecclesiastical authorities came under fire not because they were too conservative but because their enlightened reforms were thought to be ungodly. As we have seen, from Brabant to Tuscany, from Moscow to the Tyrol, trouble only arose when attempts were made to interfere with traditional forms of religious practice. That could cause short-term problems for governments, but in the long term proved to be a great source of strength.

      Níl aon ghanntanas suirbhéanna ann ar thréimhsí éagsúla i stair na hÉireann agus tá roinnt acu ar fheabhas – tapóidh mé an deis seo chun moladh eile a thabhairt don suirbhé a scríobh Ian McBride ar Éirinn san 18ú céad. Braithim, áfach, go bhfuil Ireland 1912-1985 (1989) le Joe Lee i bhfad chun tosaigh ar gach suirbhé eile de bharr úire a mhachnaimh agus fuinneamh a insinte. Thairis sin, tá níos mó foinsí príomha luaite ann ná mar a bhíonn i suirbhéanna go hiondúil: d’fhéadfaí a rá gur leabhar é a bhfuil gnéithe den suirbhé agus den mhonagraf ag baint leis. An bhfuilim claonta toisc go réitíonn insint an údair le mo dhearcadh féin? Táim, gan amhras. Ach más líonmhar iad na tuairimí a nocht Lee sa leabhar seo, is líonmhaire fós iad na fíricí a chuir sé i láthair chun tacú leo. Seo sliocht as:

The most rapidly-growing markets in the postwar world were located in different cultures, requiring command of different languages, familiarity with different consumption habits, different traditions of style and design, different mentalities. If Ireland failed to adjust to changing market opportunities, it was not because she clung to an obscure, petty, peasant patois. Ironically, her world language exerted a peripheralising influence on her perspectives.

Cnuasaigh ilúdar

Is in irisí léannta a fhoilsítear aistí staire don chuid is mó, ach uaireanta tiomsaítear aistí le húdair éagsúla i bhfoirm leabhair; baineann bua ar leith leis an gcnuasach ilúdar nuair a dhéantar scrúdú idirdhisciplíneach ar mhór-théama a bheadh thar acmhainn aon údair amháin.

Na cnuasaigh ilúdar is fearr

      Ós rud é go raibh sé faoi chaibidil agam anseo le déanaí, ní gá dom mórán a scríobh faoin saothar eachtrannach atá roghnaithe agam in aicme na gcnuasach ilúdar. Is é atá ann Les Lieux de Mémoire (1984-92), sraith imleabhar a chuir Pierre Nora in eagar. Ní déarfaidh mé anois ach gur éirigh le heagarthóir na n-aistí seo teacht ar bhealach nua chun tionchar na staire ar chultúr ár linne a thuiscint agus a léiriú. Seo sliocht as an gcéad imleabhar den tsraith, sliocht a tógadh as aiste le Pierre Nora dar teideal ‘Entre mémoire et histoire’ (‘idir cuimhne agus stair’):

Quand la mémoire n’est plus partout, elle ne serait nulle part si ne décidait de la reprendre en charge d’une décision solitaire, une conscience individuelle. Moins la mémoire est vécue collectivement, plus elle a besoin d’hommes particuliers qui se font eux-mêmes des hommes-mémoire. C’est comme une voix intérieure qui dirait aux Corses: «Tu dois être Corse», et aux Bretons: «Il faut être Breton!»

(Nuair nach mbíonn an chuimhne ar fáil go forleathan níos mó, ní bhíonn sí ann in aon chor mura ndeintear cinneadh aonair, in intinn duine, cúram a dhéanamh di. De réir mar a theipeann ar chomhchuimhne an phobail bíonn gá níos mó le daoine aonair a dhéanfaidh lucht cuimhnimh díobh féin. Tá sé amhail is dá ndéarfadh guth inmheánach leis na Corsacaigh ‘Ba chóir duit bheith i do Chorsacach’ agus leis na Briotánaigh ‘Ní foláir a bheith Briotánach!’)

      Fearacht Les Lieux de Mémoire, ní gá dom cur síos a dhéanamh ar an Atlas of the Great Irish Famine (2012) a chuir John Crowley, William J. Smyth agus Mike Murphy in eagar, toisc gur phléas anseo é i mí Dheireadh Fómhair seo caite, go gairid tar éis a fhoilsithe. Is leor aird a tharraingt anois ar chur chuige idirdhisciplíneach na n-eagarthóirí – rud nach bhfeictear minic go leor i leabhair staire na hÉireann: i measc na n-údar a bhfuil aistí leo sa chnuasach seo tá staraithe, tíreolaithe, scoláirí Gaeilge, bitheolaí, seandálaí, eacnamaí, scoláire Fraincise, béaloideasóir agus scoláire Béarla. Seo sliocht as aiste dar teideal ‘The longue durée – imperial Britain and colonial Ireland’ le William J. Smyth:

Joel Mokyr’s conclusion seems entirely valid: ‘most serious of all, when the chips were down in the frightful summer of 1847, the British simply abandoned the Irish and let them perish’. One could never imagine an Irish Government of whatever hue – whether the Confederation Government at Kilkenny in the mid-seventeenth century, or Grattan’s late-eighteenth-century Parliament, or Dáil Éireann and the Northern Ireland Assembly today – turning their backs and ignoring ‘the cry of want’.

Beathaisnéisí

Is fo-aicme den mhonagraf staire í an bheathaisnéis staire ó thaobh na loighce de, ach braithim gur fiú rannóg ar leith a dhéanamh don bheathaisnéis anseo mar ní foláir don bheathaisnéisí scileanna ar leith a bheith aige agus cur chuige ar leith a chleachtadh. Dá chomhartha sin, is mó an t-éileamh a bhíonn ag an léitheoir cothrom ar bheathaisnéisí ná ar mhonagraif staire d’aon saghas eile.

Na beathaisnéisí is fearr

      Dá n-iarrfaí orm an phearsa is suimiúla i stair an domhain a ainmniú, rithfeadh ainm amháin liom ar an toirt: Tom Paine. An bhfuilim claonta? An amhlaidh gur suim liom Citizen Paine toisc go bhfuil báidh agam lena chuid tuairimí? An Caitliceach é an pápa? Ar ndóigh, d’fhéadfaí drochbheathaisnéis a scríobh ar an té is suimiúla amuigh, ach is beathaisnéis den scoth é Tom Paine: A Political Life (1995) le John Keane. Ní cuntas lom ar imeachtaí shaol Tom Paine é seo ach léiriú beoga ar phearsantacht an fhir agus anailís ghéarchúiseach ar an tionchar polaitiúil a bhí aige i Meiriceá, sa bhFrainc, agus i dtíortha eile nach iad. Seo sliocht as:

“The idea of hereditary legislators,” wrote Paine scathingly, is as “inconsistent as that of hereditary judges, or hereditary juries; and as absurd as an hereditary mathematician, or an hereditary wise man; as absurd as an hereditary poet laureate.”

      Ní féidir a rá go raibh iomaíocht ghéar ann don ainmniúchán Éireannach sa rannóg seo. Is fíor go bhfuil beathaisnéisí maithe ann ar mhionphearsana staire – is sampla breá é An Béaslaíoch (2007) le Pádraig Ó Siadhail – ach tá formhór na mbeathaisnéisí a scríobhadh ar phearsana móra ár staire lochtach ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Bhraitheas nach raibh ach dhá iomaitheoir ann i ndáiríre: Wolfe Tone: Prophet of Irish Independence (1989) le Marianne Elliott agus Charles Stewart Parnell (1977) le F.S.L. Lyons. Ba dheacair dom rogha a dhéanamh eatarthu, ach thugas an chraobh do leabhar Lyons sa deireadh. Tá sé sean-fhaiseanta, dírithe ar an ard-pholaitíocht, ach is cumasach an saothar é mar sin féin agus níl focal as alt sa téacs. Seo sliocht as:

But if it was Parnell’s initial obstructionism in the House of Commons which laid the foundation of his reputation and made him the obvious leader for a mass movement at home, then it was his leadership of that movement, combined with his majestic disdain for English political men and English political institutions, that elevated him to the position of commanding power he held between 1880 and 1882.

Leabhair staireolaíochta

Is é atá i gceist agam le leabhar staireolaíochta ná leabhar ar ghné éigin d’obair an staraí; ina measc seo tá treoirleabhair d’fhoinsí príomha, leabhair ar an staireagrafaíocht, leabhair ar mhodhanna taighde, leabhair ar fhealsúnacht na staire, etc. Is beag suim a chuirtear i leabhair staireolaíochta lasmuigh den acadamh – seachas, b’fhéidir, nuair a bhíonn conspóid nó scannal acadúil éigin faoi chaibidil iontu.

Na leabhair staireolaíochta is fearr

      Cé gur scríobh Marc Bloch Apologie pour l’histoire, ou Metier d’historien idir 1941 agus 1943, níor foilsíodh é go dtí an bhliain 1949. Bhí Bloch ina eagarthóir ar nuachtán rúnda, Franc-Tireur, nuair a bhí an leabhar idir lámha aige. Ghabh an Gestapo é i mí an Mhárta 1944, céasadh é agus cuireadh chun báis é i mí Iúil 1944. Is geall le míorúilt é gur éirigh le Bloch an cuntas glinn seo ar chuspóirí agus ar mhodhanna oibre an staraí a scríobh sna cúinsí inar scríobhadh é. Réitigh cara leis, Lucien Febvre, an chéad eagrán don chló agus ba ghearr gur aithníodh é mar shaothar clasaiceach. Seo sliocht as:

Un travailleur que j’ai quelque raison de bien connaître m’a raconté qu’à Dunkerque, comme il attendait, sans marquer trop d’impatience, sur la côte bombardée, un incertain embarquement, un de ses camarades lui dit, avec une mine d’étonnement: «C’est singulier! Vous n’avez pas l’air de détester l’aventure.» Mon ami aurait pu répondre qu’en dépit du préjugé courant l’habitude de la recherche n’est nullement défavorable, en effet, à une acceptation assez aisée du pari avec la destinée. 

(Bhí scoláire ann a raibh aithne mhaith agam air ar chúis áirithe a d’inis dom go raibh sé in Dunkirk, ag feitheamh le tarrtháil nach raibh cinnte ar chladach a bhí á bhuamáil, gan mórán mífhoighne a léiriú, nuair a labhair duine dá chomrádaithe leis agus cuma an iontais air: ‘Tá sé dochreidte! Is cosúil nach bhfuil an eachtra seo ag cur as duit.’ D’fhéadfadh mo chara a fhreagairt, in ainneoin thuairim na coitiantachta, gurb amhlaidh go gcuidíonn taithí ar an taighde linn glacadh go réidh le crannchur na cinniúna.)

      Ní raibh mórán iomaíochta don ainmniúchán Éireannach san aicme seo ach oiread. Ba shaothar den scoth é Early Christian Ireland: Introduction to the Sources (1972) le Kathleen Hughes ag am a scríofa, ach tá cuid mhaith dul chun cinn déanta i luathstair na hÉireann idir an dá linn. Táim chun an t-ainmniúchán don leabhar staireolaíochta is fearr a thabhairt do dhíolaim aistí a thiomsaigh Ciaran Brady: Interpreting Irish History: The Debate on Historical Revisionism (1994). Is foinse úsáideach é seo ina bhfuil aistí le húdair éagsúla a scríobhadh idir na 1930í agus na 1990í. Seo sliocht as an aiste is fearr díobh, dar liom, ‘Irish historical “revisionism”: state of the art or ideological project’ le Gearóid Ó Tuathaigh:

Firstly, we need to apply ourselves more systematically to the study of popular historical consciousness in Ireland over the longue durée, with a view to establishing what constituted this ‘consciousness’ at different times; what factors shaped it, how did it manifest itself at different times, in different forms, to different purposes down through the centuries; what the evidence is for continuities and discontinuities, and what implications will follow from this enquiry for our assessment of the dynamics of popular politics in Ireland in the modern period.

An leabhar is fearr – 11 Lúnasa 2013

Gheallas go mbeadh ainm an leabhair staire is fearr le léamh anseo. Dá fheabhas iad an deich leabhar a luas an tseachtain seo caite, tá lochtanna ar naoi gcinn acu. I gcás na leabhar a scríobh Lukacs agus Lee, tá claonadh chun suibiachtúlachta iontu a chuireann le beocht na hinsinte ach a bhaineann de bharántúlacht na gconclúidí uaireanta. Is cuid de mhodh oibre Uí Bhuachalla é míreanna fianaise a charnadh ar a chéile go dtí go ngéillfidh an té is amhrasaí amuigh dó – rud a chuireann le luach an tsaothair mar fhoinse tagartha ach is baolach go gcuireann sé léitheoirí mífhoighneacha ó dhoras chomh maith. Tá locht ar leabhar Blanning a bhíonn ar leabhair le húdair Shasanacha go minic: tá sé le tuiscint uaidh go raibh stair Shasana níos eisceachtúla ná mar a bhí i ndáiríre. Tá na cnuasaigh ilúdar go léir míchothrom: is é sin le rá go bhfuil aistí laga le fáil i measc na n-aistí atá ar fheabhas. Is saothar gleoite é leabhar Bloch ach d’fhéadfaí a áiteamh gur seod iarsmalainne é faoin am seo. Caithfear a rá gur fearr an tuiscint a léirigh Lyons ar shaol polaitiúil na Breataine ná ar shaol na coitiantachta in Éirinn.

Údar The Rights of Man agus The Age of Reason

      Ní fhágann sé sin ach leabhar John Keane. Admhaím go raibh drogall orm an teideal a bronnadh air mar tá claonadh ionam a rá nach mbíonn beathaisnéisí chomh tábhachtach le leabhair staire eile toisc nach mbíonn ach duine amháin faoi chaibidil iontu. Is fusa iad a scríobh dá réir, agus is lú an t-eolas ar an stair a bheireann siad chugainn. Ach níl aon dul as agam. Ní foláir dom aontú leis an mbreith a thug léirmheastóir an THE:

It is based on real admiration and affection for its subject, and it sometimes echoes him. The narrative is stimulating, indeed stirring; the style is vigorous, even vulgar. But it is a work of true scholarship, involving long and deep research in a vast range of original sources, including many previously unused writings by Paine.

      Bígí liom arís i mí Lúnasa na bliana 2014 nuair a bheidh na leabhair staire is measa á liostáil agam ...

Albain agus Éire

Go luath tar éis do TG4 (nó TnaG mar a bhí air ag an am) teacht ar an aer, craoladh clár dar theideal Éire agus Alba – nó Alba agus Éire b’fhéidir – tá mo chuimhne ag dul in olcas de réir mar a théim in aois. Bhí radhairc bhreátha ar an dá thír le feiscint sa chlár agus labhair roinnt de na scoláire ba mhó le rá – leithéidí Bhreandáin Uí Bhuachalla as Éirinn agus Donald Meek as Albain – ar stair agus ar chultúr an dá thír. Ba é téis an chláir gur daoine deasa iad na hÉireannaigh, gur daoine deasa iad na hAlbanaigh, gur tíortha deasa iad an dá thír, agus gur deas an rud é sin. Ba dheacair a leimhe a shárú. Cúpla seachtain tar éis a chraolta, casadh Breandán Ó Buachalla orm i halla na Leabharlainne Náisiúnta. Bhí an clár chomh lagmheasartha sin go raibh drogall orm é a lua leis, ach bhí tuairim agam go mbeadh léamh suimiúil aige ar an scéal agus ní raibh dul amú orm. ‘An diabhal cláir sin!’ arsa an Buachallach agus d’inis sé an scéilín seo a leanas dom. Ag deireadh an agallaimh a cuireadh air, fiafraíodh de cad iad na cosúlachtaí ba mhó, dar leis, idir Éire agus Albain. D’fhreagair an t-ollamh go raibh na héagsúlachtaí i bhfad níos suntasaí agus níos suimiúla ná na cosúlachtaí: cé go bhféadfaí a rá gur eascair an dá thír ón bpréamh chéanna i bhfad siar, bhíodar ag dul i dtreonna contrártha le fada an lá. B’fhiú do scoláirí ceisteanna bunúsacha a chur mar sin: cén fáth a raibh bua cuimsitheach ag an Reifirméisean in Albain cé go raibh teip iomlán i ndán dó in Éirinn; cén fáth ar éirigh (go dtí seo) leis an aontas idir Albain agus Sasana cé gur dhiúltaigh na hÉireannaigh dó scun scan; cén fáth go bhfuil tromlach na nAlbanach dílis don choróin go fóill cé go bhfuil tromlach na nÉireannach ina bpoblachtaigh, etc. D’éist an t-agallóir leis an bhfreagra agus chuir an cheist in athuair: cad iad na cosúlachtaí is mó idir Éire agus Albain? Mhínigh an Buachallach arís go dtugann cúrsa na staire in Albain léargas úr dúinn ar stair na hÉireann agus go gcuidíonn sé linn na cúinsí cinniúnacha a sheol an dá thír i dtreonna éagsúla a aithint. Bhain an t-agallóir triail eile as: dá mbeadh ort cosúlacht amháin idir na hÉireannaigh agus na hAlbanaigh a lua, cad a roghnófá? ‘Dúil sa bhfuisce!’ arsa an t-ollamh. Ní gá dom a rá nár craoladh an freagra.

      Bíonn an stair casta, aimhréidh, cointinneach; ní bhíonn sí deas agus ba chóir dóibhsean ata ar thóir na deise í a sheachaint.

An dá DVD agus Fergal Keane i lár baill

      Smaoiníos ar an scéilín sin arís le gairid nuair a bhreathnaíos dhá shraith teilifíse de chuid an BBC atá le fáil anois i bhfoirm DVD. A History of Scotland agus The Story of Ireland atá orthu – agus is suimiúil an ní é gur ‘stair’ atá ag na hAlbanaigh cé gur ‘scéal’ atá againne. Is ionann an dá théarma ó thaobh na sanasaíochta de, i nGaeilge agus i mBéarla, ach braithim gur mó an gradam a bhaineann leis an staraí ná leis an scéalaí mar sin féin. (Má tá paranóia orm, ní fhágann sé sin nár roghnaigh an BBC na teidil go cúramach.) Ós rud é go bhfuil siad dírithe ar an bpobal i gcoitinne – nó ar an gcuid sin den phobal a bhfuil dóthain suime acu sa stair chun staonadh ó shíor-bhrú an chnaipire nuair a fheiceann siad clár staire ar an scáileán – ní raibh súil agam go bhfoghlaimeoinn mórán ó cheachtar den dá shraith, ach bhraitheas nár mhiste iad a chur i gcomórtas le féachaint an bhféadfainn aon difríocht a aithint idir na bealaí inar cuireadh an stair i láthair ar an dá bhruach de Shruth na Maoile.

An n-aithníonn tú na hAlbanaigh fhéasógacha thuas? (Tá na freagraí le fail ag bun na haiste seo)

      Is cosúil go raibh níos mó airgid le caitheamh ag BBC na hAlban ná mar a bhí ag a gcomhghleacaithe i dTuaisceart Éireann: deich gclár a mhaireann 580 nóiméad ar fad atá ina sraithsan i gcomórtas le cúig chlár a mhaireann 294 nóiméad i gcás The Story of Ireland. Thairis sin, úsáideadh aisteoirí anuas go dtí tús ré na scannánaíochta. Ní raibh an sparán ró-theann, áfach, mar ní fheictear ach duine nó dhó i bhformhór na radharc, agus níl a fhios agam cé chomh minic a taispeánadh fuil ag sileadh, lanna á mbualadh, nó deochanna á ndoirteadh.

What a bloody awful place!

Glacaim leis gur cleasa saora drámata iad seo chun an scáileán a líonadh, ach baineadh i bhfad an iomarca úsáide astu. Rud beag eile a ghoill orm ná caighdeán na mapaí: chreid duine éigin go gcuirfí le beocht an chláir dá mbeadh scamaill ag snámh trasna na mapaí. Aon duine a bhfuil cur amach aige ar aimsir na hAlban, admhóidh sé gur chuir an tseift seo le réaltacht na radharc; ar an drochuair, níor chuir sí le hinléiteacht na mapaí.

Thug na mapaí léiriú cruinn ar an aimsir in Albain

Ar an láimh eile, deineadh cuid mhaith scannánú ón aer agus bhí roinnt de na radhairc go hálainn ar fad. Mura mbeadh a fhios agam gur measa doineann na hAlban ná doineann na hÉireann chuirfidís fonn orm athchuairt a thabhairt ar an tír sin gan mhoill.

Tìr nam beann agus nan lochan

      Chomh fada agus is féidir liom a dhéanamh amach, ní raibh aon staraí aitheanta bainteach le A History of Scotland. Neil Oliver, craoltóir gairmiúil a bhfuil céim aige sa tseandálaíocht, a chuir an tsraith i láthair. Cé gur chuir Oliver agallamh ar roinnt daoine i rith na sraithe, ba choimeádaithe iarsmalainne nó leabharlannaithe iad a bhformhór. Dearcadh duine aonair nach staraí gairmiúil é a chuirtear i láthair sa tsraith mar sin: mhíneodh an cur chuige seo úsáid an ailt éiginnte (A History) seachas an t-alt cinnte i dteideal na sraithe. Bhí an láithreoir sásta tús áite a thabhairt do théamaí áirithe a raibh suim aige féin iontu agus níor leasc leis báidh ar leith a léiriú le dreamanna áirithe. Bhraitheas go raibh téagar ar leith sa chéad chlár, clár a thosaigh le tús na staire scríofa nuair a bhí na Rómhánaigh ag iarraidh na Cruithnigh a cheansú, agus a chríochnaigh le bunú ríocht na hAlban sa 10ú céad. Fágadh bearna mhór sa stair ina dhiaidh sin, áfach, óir insíodh scéal William Wallace sa dara clár agus scéal Roibeard de Brús sa tríú clár, ach níor míníodh conas a tháinig na Normannaigh go hAlbain idir an dá linn. Bhí suim ar leith agam sa cheathrú clár, clár ar thighearnas nan eilean agus ar linn nan creach. Ba phearsa lárnach í Máire, banríon na nAlbanach, sa chúigiú clár ach is beag aird a tugadh ar an Reifirméisean – athrú ollmhór a luadh ach nár míníodh. B’fhéidir gur shíl Oliver gur chuir sé an neamart sin ina cheart nuair a dhírigh sé a aird ar na Cúnantóirí sa séú clár; ach má dhírigh, léirigh sé iad mar fhanaicigh mhire. Caithfidh gur ghoill tuairimí an láithreora ar sciar maith den phobal in Albain – an dream sin ar coimeádaigh bhunchreidmheacha iad – ach táim sásta a admháil nach bhfuil an bunchreidmheachas tolgtha agam agus go mbeinn ar aon fhocal le Oliver. Ba tharraingtí go mór an phortráid a tharraing sé de na Seumasaich sa seachtú clár agus ní fhéadfainn gan teideal cliste an chláir sin a lua: ‘let’s pretend’! Pléadh Eagnaíocht na hAlban sa chéad chlár eile: má bhí Adam Smith dosheachanta nach mór, tugadh an iomarca airde ar John Witherspoon – fear a shínigh forógra neamhspleáchais na Stát Aontaithe. Sa naoú clár, pléadh Sir Walter Scott agus gluaiseacht an rómánsachais (portráid eile a bhí naimhdeach go leor), radacachas an lucht oibre, agus fuadach nan Gaidheal. Sa chlár deireanach, agus an ceann is fearr ar fad dar liom, deineadh cur síos ar mheath tionsclaíoch na hAlban sa 20ú céad, ar fhás mall an náisiúnachais, agus ar athbhunú pharlaimint na hAlban. D’fhág Oliver slán ag a lucht féachana leis an gceist seo a leanas: ‘Is Scotland’s journey to self-determination now at an end, or is there more to come on the road ahead?’

Cé adeir nach raibh stair na hÉireann dubh agus bán?

      Mar a luadh thuas, is cosúil go raibh na hacmhainní níos teoranta nuair a thug an BBC faoi The Story of Ireland, ach braithim gur mhó an luach a fuaireadar ar a gcuid airgid. Ní raibh aisteoir le feiscint, ach ina ionad sin baineadh úsáid as líníochtaí canta a dhear David Rooney.

Mapaí soléite mar is cóir

Ní raibh aon ghalamaisíocht ag baint leis na mapaí sa tsraith seo agus b’fhearrde iad an tsimplíocht. Ar an láimh eile, ní raibh Muicinis baileach chomh taibhseach le Garbhchríocha na hAlban, de cheal sléibhte arda, ach is breá an tír í mar sin féin. Murach an bháisteach úd ...

Oileáinín iathghlas na hÉireann

      Craoltóir gairmiúil eile is ea Fergal Keane, an té a chuir The Story of Ireland i láthair. Ach an babhta seo is léir go raibh comhairle ghairmiúil faighte aige: luadh Roy Foster mar ‘series consultant’ agus cuireadh agallaimh ar staraithe mór le rá i rith na sraithe. Orthusan a labhair bhí Dáibhí Ó Cróinín (a thug ‘Dáibhi Ó Cróin’ air féin ar chúis éigin nach dtuigim), Donnchadh Ó Corráin (fear nár bhac lena ainm a ghiorrú), Seán Duffy, Ciaran Brady, Micheál Ó Siochrú, Ian McBride, Marianne Elliott, Cormac O’Gráda (nó Cormac Ó Gráda mar is fearr aithne air in Éirinn), Joe Lee – agus Roy Foster. D’fhág an cur chuige seo go raibh níos mó éagsúlachta le brath ar na cláir agus gur meascán de thuairimí éagsúla a cuireadh i láthair iontu. Ach bhí tionchar Foster le brath thall is abhus mar sin féin. Baineadh ró-úsáid as an bhfocal ‘Irishness’, cuirim i gcás, agus chuathas thar fóir ar fad leis seo sa chlár deireanach den tsraith. Téarma teibí gan chruinneas is ea é a chlúdaíonn (nó a léiríonn) easpa machnaimh an chainteora; má chloiseann tú ‘Irishness’ ó bhéal staraí, mholfainn duit a bheith san airdeall. Mar an gcéanna, bhí an iomarca tagairtí sa chlár deireanach do W.B. Yeats. Cuireadh an cheist amaideach úd arís, ‘did that play of mine send out certain men the English shot?’ Gach seans gur ag freagairt na ceiste céanna a bhí Maud Gonne nuair a dúirt sí ‘Willy can be so silly!’ Bheadh sé sin dona go leor, ach chualathas na focail uafásacha ‘a terrible beauty is born’ chomh maith.

Roinnt de na usual suspects a labhair

      Roinneadh an cúig chlár sa tsraith go réasúnta cothrom agus ní féidir a rá gur fágadh mór-théama ar bith ar lár. Sa chéad chlár, pléadh ré órga na luath-Chríostaíochta, Leabhar Gabhála Éireann agus cogaí na Lochlannach. Bhain an dara clár leis an tréimhse idir ionradh na Sasanach agus Imeacht na nIarlaí. An 17ú agus an 18ú céad a bhí faoi chaibidil sa tríú clár, clár ina raibh tagairt aisteach do ‘rebellion against Cromwell’ a bheith ar siúl in Éirinn! Bhí an claonadh i leith na nGall a mbeifí ag súil leis le brath ar an gclár seo: luadh Edmund Burke (fear a d’fhág Éire chomh luath ina shaol agus a d’fhéad sé) agus Jonathan Swift (fear a d’fhill ar Éirinn toisc gur theip air post sásúil a fháil i Sasana), ach níor luadh aon údar Gaeilge. Sílim gurb é an ceathrú clár, an ceann inar pléadh an 19ú céad, an ceann is laige sa tsraith. Ba í an mhoill tríocha bliain a tharla idir Acht an Aontais agus fuascailt na gCaitliceach a chuir borradh faoin náisiúnachas in Éirinn dar le Thomas O’Connor, staraí a mhúineann in Ollscoil na hÉireann, Maigh Nuad – tuairim a léiríonn nach bhfuil cur amach aige ar na foinsí príomha a bhaineann le hábhar. (Mholfainn dó staidéar a dhéanamh ar Ó Chéitinn go Raiftearaí ach tá imní orm go ngoillfeadh a leithéid de product placement mínáireach ar léitheoirí áirithe.) D’áitigh Fergal Keane sa chlár seo go mbeadh Éire ina cuid d’impireacht na Breataine fiú dá bhfaigheadh sí Home Rule. Go deimhin, dúirt sé an rud céanna arís sa chlár deireanach, clár i dtaobh an 20ú céad. Tá an ráiteas seo fíor, ar ndóigh, ach ní féidir a rá go bhfuil iomlán na fírinne ann: chiallódh Home Rule go mbeadh Éire fós ina cuid, ní hamháin d’impireacht na Breataine (amhail Ceanada nó an Astráil), ach ina cuid den Ríocht Aontaithe (amhail Albain nó Tuaisceart Éireann sa lá atá inniu ann). Is mór idir an dá rud anois agus ba mhór idir an dá rud an tráth úd. Chuir Keane clabhsúr ar an tsraith le habairt a bhí i bhfad Éireann níos scaoilte agus níos saoire ó smál na polaitíochta ná an abairt a roghnaigh Neil Oliver: ‘Ireland today is an island of possibility, an open island’. Is ea agus ní hea, nó b’fhéidir é. Cá bhfios?

      An molfainn daoibh airgead a chaitheamh ar cheachtar den dá DVD seo? Is deacair a rá. Bheadh fonn orm aithris a dhéanamh ar an méid a dúirt Samuel Johnson faoi Chlochán na bhFomhórach fadó: gur fiú é a fheiscint ach nach fiú turas a dhéanamh lena fheiscint. Is cinnte gur fiú an dá shraith seo a bhreathnú má tá suim agat sa stair – nó, níos tábhachtaí fós b’fhéidir, i ndearcadh an phobail ar an stair. Ach an fiú iad a cheannach? Táim idir dhá chomhairle. Níl ceachtar acu go dona, agus i gcás A History of Scotland is leis an scannánaíocht seachas an script a bhaineann na lochtanna is mó. D’fhéadfaí a áiteamh gurb é an locht is mó ar The Story of Ireland ná a laghad: sílim féin go mbeadh sraith níos faide ag teastáil chun cuntas sásúil a thabhairt ar stair na hÉireann. Is dóigh liom go bhfuil níos mó ná sin i gceist, áfach, agus go bhfuil lochtanna níos bunúsaí ar chur chuige an BBC.

Eagráin éagsúla de The Course of Irish History

      Ar ámharaí an tsaoil, tá eiseamláir den saghas sraithe a theastaíonn le fáil cheana. Sa bhliain 1966 chraol RTÉ sraith teilifíse ar stair na hÉireann ina raibh aon chlár is fiche. Tríocha nóiméad a mhair gach clár, rud a d’fhág go raibh deich n-uaire go leith sa tsraith go léir. Ach bhí difríocht níos tábhachtaí ná sin idir The Course of Irish History, an teideal a bhí ar shraith na bliana 1966, agus The Story of Ireland: níor chuir an scoláire céanna aon dá chlár i láthair agus ba shaineolaithe iad go léir ar an ábhar a bhí faoi chaibidil acu. Mar shampla, chuir Kathleen Hughes clár ar ‘ré órga’ na Críostaíochta i láthair, chuir Brian Ó Cuív clár ar an tréimhse idir teacht na Lochlannach agus teacht na Sasanach i láthair, chuir Maureen Wall clár ar ré na bPéindlíthe i láthair, etc. Níl cuimhne ró-shoiléir agam ar an tsraith teilifíse – ní raibh ionam ach páiste bunscoile nuair a craoladh é – ach tá cóip den leabhar a ghabh leis an tsraith agam agus sílim gur éacht a bhí ann ag an am. Is mithid do RTÉ (nó do TG4 – ní fiú TV3 a lua sa chomhthéacs seo) iarracht eile den saghas céanna a dhéanamh. Dá dtosófaí ar na hullmhúcháin anois, bheadh an tsraith réidh le craoladh sa bhliain 2016.

AGUISÍN: Cérbh iad na hAlbanaigh fhéasógacha?

1. Naomh Colm Cille
2. Roibeard de Brús
3. John Knox
4. Séamas VI (nó Séamas I mar a bhí air in Éirinn).