Ealaín stairiúil na hÉireann

Tá taispeántas dar teideal ‘Creating history: stories of art in Ireland’ ar siúl i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann faoi láthair. Níl aon táille ar dhul isteach agus leanfaidh sé go dtí an 15 Eanáir. Is é atá sa taispeántas cúig phictiúr is caoga ina léirítear eachtraí éagsúla as stair na hÉireann, idir eachtraí tábhachtacha agus eachtraí fánacha. Cé go bhféadfaí teideal dátheangach a chur ar an taispeántas agus lipéid Ghaeilge a chrochadh taobh leis na cinn Bhéarla gan mórán stró, níor chuir foireann an Ghailearaí Náisiúnta an dua sin orthu féin ar mhaithe leis an sciar den phobal arbh í an Ghaeilge a rogha teanga. Chuir an chúinge chultúir seo leis an gcoimhthíos a bhraitheas nuair a thugas cuairt ar an taispeántas le déanaí, ach bhí cúis níos bunúsaí leis an mothú—cúis a bhain le hábhar seachas le cur i láthair an taispeántais.

Catalóg an taispeántais agus an Gailearaí Náisiúnta

     Ní hé go rabhas iontach tógtha leis an gcur i láthair. Ba chiallmhar an beart é na pictiúir a thaispeáint in ord ama, bíodh sé sin de réir na dtéamaí stairiúla atá léirithe iontu nó de réir na dtréimhsí inar péinteáladh iad. Ós rud é gur staraí mé, níl leisce orm a rá go mbainfinn níos mó sásaimh as an gcéad rogha, cé go réiteodh an dara ceann níos fearr leosan ar mó an tsuim atá acu san ealaín ná sa stair. Ina ionad sin, áfach, is amhlaidh go bhfuil na pictiúir eagraithe i gcúig rannóg a bhfuil teidil theibí orthu: mar atá, ‘fianaise’ (testimony), ‘caismirt’ (conflict), ‘comhthionól’ (assembly), ‘fáthchiall’ (allegory) agus ‘caointeoireacht’ (lamentation). Is fíor go mbaineann na pictiúir go léir sa dara rannóg leis an gcogaíocht ar bhealach amháin nó ar bhealach eile, ach tá téamaí na rannóg eile doiléir go leor. Mar shampla, tá pictiúir le Kathleen Fox agus le Henry Lamb ar Éirí Amach 1916 agus ar an gCéad Chogadh Domhanda faoi seach curtha isteach sa rannóg a bhfuil ‘fianaise’ uirthi; tá pictiúr le Sir John Lavery d’easpag ag coisreacan meirge de chuid arm an tSaorstáit curtha isteach faoin teideal ‘fáthchiall’, cé go bhfuil cuma réalaíoch ar an íomhá féin, dar liom; agus tá pictiúr de Shéamas II agus é ag fágáil na hÉireann tar éis Chath na Bóinne a dhein Andrew Carrick Gow le fáil sa rannóg dar teideal ‘caointeoireacht’. Mar an gcéanna, cé go bhfuil pictiúir de chruinnithe éagsúla curtha le chéile sa rannóg a bhfuil ‘comhthionól’ uirthi—an pictiúr cáiliúil a dhein Francis Wheatley de Henry Grattan agus é ag cur de sa seantigh i bhFaiche an Choláiste ina measc—tá dhá phictiúr de Theach na dTiarnaí in Westminster a phéinteáil Sir John Lavery sa rannóg dar teideal ‘fianaise’. Má tá loighic ag baint leis an rangú a deineadh ar na pictiúir, ní léir domsa é. Tá éidreoir agus easpa leanúnachais dá réir ar an taispeántas: níor tháinig sé le chéile domsa agus bhraitheas nach raibh ann ach cnuasach pictiúr a bhí scaipthe, go randamach nach mór, trí chúig sheomra. Thairis sin, chuir sé as dom nár deineadh dealú soiléir idir na saothair ar léaráidí iad de radharc a chonaic an t-ealaíontóir lena shúile féin, agus saothair eile nach raibh de bhunús leo ach samhlaíocht an ealaíontóra. B’fhéidir nach bhfuil an t-idirdhealú sin tábhachtach san ealaín ach is idirdhealú bunúsach é don staraí: más féidir glacadh le pictiúir ón gcéad aicme mar fhianaise don stair, ní thugann pictiúir den dara aicme eolas ar bith dúinn i dtaobh na n-ábhar atá léirithe iontu—cé go bhféadfaidís léargas a thabhairt dúinn ar mheon na linne inar cruthaíodh iad.

Pictiúir ón taispeántas: Pádraig Naofa, Grattan, Cluain Tarbh, an Bhóinn, Seoirse IV

     Mar a scríobhas thuas, chuir an taispeántas coimhthíos orm. Is áirithe go bhfuil léargas ar stair na hÉireann le fáil ann, ach is léargas é atá éagsúil ar fad le tuiscint na nGael ar stair na tíre. Ní gá gur drochrud é sin, ar ndóigh, ach caithfear ceann a thógáil dó. Nuair a scrúdaíos an dearcadh a bhí ag an gcoitiantacht ar an stair sa leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí, dheineas amach go raibh sé théama lárnach sa leagan den stairsheanchas a raibh glacadh leis i measc lucht labhartha na Gaeilge:

Naomh Pádraig agus an ré órga a lean bunú na Críostaíochta nuair a thuill ‘oileán na naomh’ cáil ar fud na hEorpa; ionradh na Lochlannach, ansmacht Thurgéisius, agus laochas Bhriain Bhóramha a thug a anam chun an tír a fhuascailt; mígheanmnaíocht Dhiarmaid ‘na nGall’, an feall a d’imir sé ar an tír, agus ionradh tubaisteach na Sasanach; mígheanmnaíocht Anraí VIII agus Eilís I agus an scrios a rinneadh ar an eaglais Chaitliceach agus ar Éirinn i rith an Reifirméisin; an troid chalma a rinne na Gaeil faoi cheannas Eoghain Rua Uí Néill ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ár a rinne Oliver Cromwell tar éis bhás Eoghain Rua; an troid chalma a rinne na hÉireannaigh faoi cheannas Phádraig Sháirséal ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ansmacht úr a bhí mar thoradh ar bhua Uilliam Oráiste.

Vincent Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011), 166.

Má chuirimid na téamaí thuas i gcomórtas leis na pictiúir atá ar taispeáint in ‘Creating history: stories of art in Ireland’, chífimid go bhfuil bearnaí suntasacha sa taispeántas. Tá dhá phictiúr de Phádraig istigh: ‘Rí Chaisil á bhaisteadh ag Pádraig Naofa’ le James Barry (c.1801) agus ‘Pádraig Naofa ag dreapadh Cruach Phádraig’ le Margaret Clarke (1932). Bheifí ag súil leis seo ós rud é gur ghlac an eaglais bhunaithe le cultas an éarlaimh náisiúnta. Mar an gcéanna, tá pictiúr dar teideal ‘Cath Chluain Tairbh’ le Samuel Watson (1844) sa taispeántas: níor bhain mórán conspóide riamh le heachtraí stairiúla a thit amach roimh an mbliain 1169. Maidir le teacht na nGall, tá an pictiúr cáiliúil le Daniel Maclise dar teideal ‘Pósadh Aoife le Strongbow’ (1854) istigh, ní nach ionadh ós rud é gur cuid de chnuasach an Ghailearaí Náisiúnta é. Ach is pictiúr é seo a mhórann caithréim na n-ionróirí; go deimhin, bhí sé i gceist i dtús báire é a chrochadh sa pharlaimint in Westminster mar theastaigh ó na feisirí an foirgneamh a mhaisiú le pictiúir a thaispeánfadh ‘the acquisition of the countries, colonies and important places constituting the British Empire’. Níor glacadh le hiarracht Maclise sa deireadh thiar: thiocfadh dó go raibh an iomarca corpán le feiscint ann, rud a chruthaigh ‘a painful and actually unpleasant impression ... which the remainder of the picture is unable to overcome’ dar le criticeoir ealaíne an Morning Chronicle, nuachtán Sasanach a thacaigh le páirtí Liobrálach na linne. Níl aon cheo sa taispéantas ar an Reifirméisin ná ar dhíscaoileadh na mainistreacha; níl radharc ar cheachtar den dá Aodh; agus má tá pictiúir de Chath Chionn tSáile a dhein ealaíontóir neamhaithnid sa 17ú céad istigh, níl ann ach léaráid den bhua a rug an Tiarna Mountjoy ar na Gaeil. Níl tásc ná tuairisc ar chogadh na Comhdhála, ar Eoghan Rua, ná ar an Lord Protector sa taispeántas ach an oiread. Agus maidir le Cogadh an Dá Rí, tá pictiúr dí-ainm ón 17ú céad d’Uilliam III ag teacht i dtír i gCarraig Fhearghusa agus ‘Cath na Bóinne’ le Jan Wyck (1693) ó chnuasach an Ghailearaí Náisiúnta istigh, mar aon leis an bpictiúr de ‘chúlú straitéiseach’ Shéamais II le Gow (1888) a luadh cheana. Ná bígí ag súil le spléachadh ar an Sáirséalach ná ar léigear Luimnigh nó beidh díomá oraibh! Insint na fírinne, anuas go dtí an 19ú céad is é dearcadh na nGall amháin a bhí le fáil sa phéintéireacht a deineadh ar Éirinn—ní bheadh sé ceart ‘péintéireacht na hÉireann’ a scríobh mar is ealaíontóirí ón gcoigríoch a dhein cuid mhór di: is cosúil nár leag Wyck ná Gow cos in Éirinn riamh, mar shampla, agus níor chaith Wheatley ach ceithre bliana dá shaol sa tír seo.

Leathnú na healaíne sa 19ú céad: Ó Conaill, dhá dhíshealbhú, Rockites, dúchan na bprátaí

     Is fíor gur tháinig athrú ar chúrsaí de réir a chéile ach ba mhall an próiseas é: ón dara ceathrú den 19ú céad amach ba léir go raibh ealaíontóirí gairmiúla ag tabhairt níos mó airde ar théamaí a bhain leis an bpobal dúchasach. Mar shampla, léiríodh an fhaicseanaíocht, an bhabhláil, an damhsa tuaithe, díshealbhú tionontaí, agus dúchan na bprátaí i saothar Daniel Macdonald (1820-53). Timpeall an ama chéanna, thaispeáin Daniel Maclise na Rockites, ceann de rúnchumainn na linne, i bpictiúr dá chuid; phéinteáíl Joseph Haverty (1794-1864) an dream a labhair ag ceann de na hollchruinnithe a d’eagraigh Ó Conaill; agus phéinteáil Robert George Kelly (1822-1910) pictiúr eile de theaghlach a bhí curtha as a dtigh. Ach má leathnaigh dearcadh na n-ealaíontóirí agus réimse na n-ábhar a roghnaíodar, ba threise i gcónaí an bhéim a cuireadh a théamaí impiriúla. Seo mar a scríobh Brendan Rooney in aiste leis atá i gcló i gcatalóg an taispeántais:

Nineteenth-century artists’ occasional forays into nationalist territory were invariably counterbalanced or outnumbered on exhibition by conventional canvasses bolstering the political and military status quo, and endorsing union with Britain. Subjects drawn from specifically English and Scottish history adorned Irish exhibition walls as well ... Normans, Plantagenet monarchs, Roundheads and Scottish Covenanters all provided Irish artists with a bountiful supply of dramatic subject matter.

Breandan Rooney (eag.), Creating History: Stories of Ireland in Art (Baile Átha Cliath, 2016), 12-13.

Níl sé deacair an claonadh seo a mhíniú: ‘an té a íocfas an píobaire, is é a ghlaofas an port’ mar adeir an seanfhocal. Nó, lena rá i bhfocail eile, ‘an té a cheannós pictiúr, is é a roghnós ábhar an phictiúir’.

Leabhair faoi ealaín na hÉireann a gcuirfidh an staraí suim iontu

     Ní fhéadfaí bheith ag súil lena mhalairt i gcás téama ar bith a raibh impleachtaí polaitiúla ag baint leis—rud a bhí fíor i gcás mórán eachtraí stairiúla ón mbliain 1169 i leith. Ach is beag aird a thug ealaíontóirí ar ghné ar bith de shaol an phobail roimh an 19ú céad. Bhí taispeántas eile a bhain le cúrsaí staire ar siúl sa Ghailearaí Náisiúnta deich mbliana is an tráth seo: ‘A time and a place: two centuries of Irish social life’ an teideal a bhí air: thaitin sé go mór liom—ó thaobh na haeistéitice agus ó thaobh na staire de—agus cuireadh catalóg galánta amach is fiú a cheannach. Tá caibidlí ann ar ghnéithe éasgúla de shaol an phobail: ceol agus damhsa; spórt; creideamh; caitheamh aimsire; aonaigh, margaí agus féilte; agus tuilleadh nach iad. Ach dá fheabhas é taispeántas na bliana 2006, bhí tréimhse chúng staire faoi chaibidil ann: ní raibh ach dhá chéad bliain i gceist. Ní fhéadfaí dul siar níos faide ná sin mar níorbh fhiú le healaíontóirí an 18ú céad a gcuid ama a chur amú ag péinteáil an daoscair dhaonna nárbh acmhainn dóibh portráidí ola a choimisiúnú. Cuireadh an fhíric sin ar mo shúile dom níos luaithe i mbliana nuair a d’iar Cló Ollscoile Chorcaí orm léaráid a aimsiú a d’oirfeadh do chlúdach leabhair liom atá le foilsiú go luath. The Popular Mind in Eighteenth-Century Ireland is teideal don leabhar, agus theip scun scan orm teacht ar phictiúr daite den choitiantacht i gceantar tuaithe a péinteáladh le linn an 18ú céad. Ar ámharaí an tsaoil, tagann insint an leabhair anuas chomh fada leis an mbliain 1844, rud a lig dom mionghné de pictiúr a dhein Maria Spilsbury Taylor (1776-1820) timpeall na bliana 1816 a úsáid—le caoinchead ó Chnuasach Bhéaloideas Éireann mar a bhfuil an pictiúr de phátrún Chaoimhín i nGleann Dá Loch ar caomhnú anois.

Clúdach an leabhair agus an pictiúr ar baineadh an léaráid as

     Is seanrá é ag an bpointe seo gurb é an friotal seachas an fhíor, an dréacht seachas an dealbh, an chluas seachas an tsúil, atá lárnach i gcultúr na hÉireann. Ní mise an duine a déarfaidh a mhalairt.

Cath Chluain Tarbh

Cothrom an lae seo míle bliain ó shin, an 23 Aibreán 1014, a troideadh Cath Chluain Tarbh, más fíor.

      Bhaineas sásamh as an abairt thuas a scríobh: theastaigh uaim na focail ‘cothrom an lae seo míle bliain ó shin’ a úsáid uair amháin i mo shaol agus ní móide go mbeidh an dara seans agam! Tá na hócáidí cuimhneacháin faoi lánseol i láthair na huaire: gheofar liosta de na himeachtaí éagsúla ar an suíomh gréasáin ‘oifigiúil’ anseo. D’fhreastalaíos féin ar dhá sheisiún den chomhdháil acadúil a tionóladh i gColáiste na Tríonóide, Dé hAoine agus Dé Sathairn an 11-12 Aibreán, agus ba chúis díomá dom é nárbh fhéidir liom bheith i láthair ag gach seisiún.

Ní hea, ach sliocht as Annála Inis Faithleann Bhaile Átha Cliath!

      Chraol TG4 dhá chlár ar an gcath, an 16 Aibreán agus an 19 Aibreán, agus is fiú breathnú orthu. Bhí caighdeán an dearaidh sásúil, bhí níos mó aisteoirí páirteach iontu ná mar a bhí sa tsraith a dhein an BBC ar stair na hAlban, agus bhí an tráchtaireacht stuama tuisceanach ó thús deireadh. Labhair roinnt de na scoláirí is aitheanta ar an tréimhse: ina measc bhí Dáibhí Ó Cróinín, Donnchadh Ó Corráin, Colmán Etchingham agus Máire Ní Mhaonaigh. Ní raibh an tsraith gan locht mar sin féin: cé gur labhair an ceathrar atá luaite agam as Gaeilge (agus ba dheacair cainteoir níos blasta ná Máire Ní Mhaonaigh a shamhlú), labhair staraithe eile as Béarla. Tuigim go mbíonn sé deacair do chomhlachtaí teilifíse teacht ar shaineolaithe a bhfuil Gaeilge acu go minic, ach ní hamhlaidh atá sa chás seo. Go deimhin, bheadh léamh na Gaeilge riachtanach d’aon duine ar mhaith leis staidéar a dhéanamh ar Éirinn an 11ú céad – cé nach ngabhann cumas tuisceana agus cumas urlabhra le chéile i gcónaí. Is é an rud is mó a chuir alltacht orm, áfach, gur aistríodh sleachta as litríocht na Gaeilge go Béarla arís agus arís eile. Caithfear an cur chuige seo a cháineadh: cuireann sé in iúl do lucht féachana TG4 gur chanúint fhánach gan tábhacht í an Ghaeilge riamh anall agus ceileann sé an fhíric gur teanga ardchultúir í a bhfuil litríocht fhairsing le fáil inti. Is fíor gur ghá teanga na bhfoinsí bunaidh a leasú lena cur in oiriúint do lucht féachana an lae inniu, ach ní bhainfeadh mórán dua leis an obair sin. Anseo thíos, mar shampla, tá an t-aitheasc a thug Brian dá lucht leanúna ag Cath Chluain Tarbh de réir an chuntais in Annála Inis Faithleann Bhaile Átha Cliath, agus faoina bhun tá leagan úr a dheineas féin. Theastaigh uaim a bheith sothuigthe agus stíl an bhunleagain a thabhairt liom ag an am céanna:

An bunleagan agus leagan nua-aimseartha den aitheasc a thug Brian

      Tá ré Bhriain Bhóramha beagáinín lasmuigh den tréimhse is mó a bhfuil suim agam inti agus níl sé i gceist agam tuairim a nochtadh anseo i dtaobh thábhacht an chatha san 11ú céad. Ach bhí áit lárnach ag Brian Bóramha agus ag Cath Chluain Tarbh sa leagan canónach de stair na hÉireann a cumadh sa 17ú céad, a shaothraigh aos liteartha na Gaeilge san 18ú céad, agus a bhuanaigh bolscairí náisiúnaíocha sa 19ú céad. Tá an t-ábhar seo pléite agam cheana in Ó Chéitinn go Raiftearaí, ach b’fhéidir gurbh fhiú cuid den fhianaise a chur i láthair anseo thíos ar mhaithe leis an líon beag daoine nár léigh an leabhar fuaimintiúil sin go fóill.

Mar a samhlaíodh Brian Bóramha le trí chéad bliain anuas

      Níl sé deacair an t‑ionad lárnach a bhain Brian mac Cinnéide amach sa seanchas a thuiscint: bhí páirt shuntasach ag Brian in Foras Feasa ar Éirinn, stair a scríobh Seathrún Céitinn (c.1580–c.1644) timpeall na bliana 1634. Thairis sin, is é an phríomhphearsa é in Cath Cluana Tarbh agus sa Leabhar Oiris, saothair staire a bhfuil mórán cóipeanna díobh ar fáil i lámhscríbhinní na Mumhan ón 18ú agus ón 19ú céad. D’áirigh Meidhbhín Ní Úrdail, scoláire a dhein staidéar ar an dá théacs seo, go bhfuil ar a laghad naoi gcóip is ochtó den chéad cheann agus dhá chóip fichead den dara ceann tagtha anuas chugainn. Ach dá thábhachtaí iad na saothair phróis seo – agus ní shéanaim a dtábhacht – caithfidh gur mhó fós an tionchar a bhí ag dánta agus ag amhráin ar mheon an phobail i gcoitinne. Más féidir brath ar fhianaise na lámhscríbhinní, is é an saothar staire is tábhachtaí ar fad an dán fada dar teideal ‘Tuireamh na hÉireann’ a chum Seán Ó Conaill, Ciarraíoch, timpeall na bliana 1657. Tá cóipeanna den dán seo níos coitianta sna lámhscríbhinní Gaeilge ná téacs ar bith eile – breis agus 250 cóip atá ar fáil. Seo giota beag as dán an Chonallaigh:

Do shaor Brian Bóramha Banba ó dhaorbhroid
i gcath Chluana Tarbh, Aoine an Chéasta;
is ann do mharbh, cé cailleadh é féin leis,
laochra Lochlann is clann Turgéisius.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 76

Bhí an insint chéanna ar an íobairt a dhein Brian ar son an chreidimh agus na tíre ag mórán filí a tháinig i ndiaidh an Chonallaigh. Má dhein ríthe eile a gcion chun ceannas na Lochlannach a shrianadh – Ceallachán Chaisil, mar shampla, nó Maoilsheachlainn mac Maolruanaidh a chuir Turgéisius chun báis – is é Brian a fuair an chreidiúint as cumhacht na nDanar a chloí sa deireadh thiar thall. Ba mhó de laoch é toisc gur thit sé féin agus Murchadh, mac leis agus rídhamhna na hÉireann, ar láthair a mbua. I lár an 17ú céad, nuair a bhí Éire in ísle brí tar éis choncas Cromwell, smaoinigh ‘Ciarraíoch cráite áirithe éigin’ ar na laethanta glórmhara nuair a bhí Brian i mbarr a réime agus an tír saor ó ansmacht Gall [‘ní bhfuil’ = ‘níl’, ‘laoi’ = ‘lá’, ‘an Tálfhuil’ = ‘na Brianaigh’]:

D’imigh Brian na dtriath ón Bhóirmhe
do bhí tréimhse ag Éirinn pósta;
ní bhfuil Murchadh cumasach cróga,
i gcath Chluain Tarbh ba taca re comhlann.
An tráth ba láidir na treóin sin,
Clann Chárthaigh ’s an Tálfhuil treórach,
níor shaoileadar Gaill dá bhfógra
tar toinn nó gach laoi thar teórainn.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 173

Músclaíodh dóchas na nGael arís nuair a tháinig Séamas II i gcoróin sa bhliain 1685, agus go háirithe nuair a ceapadh Richard Talbot, Éireannach agus Caitliceach, ina cheannasaí ar arm na hÉireann an bhliain dár gcionn. Chum Diarmaid mac Sheáin Bhuí Mac Cárthaigh (c.1632–1705) dán comórtha inar chuir sé an Talbóideach i gcomórtas leis na laochra míleata ba thábhachtaí i stair na tíre. Dhéanfadh an Talbóideach Éire a shábháil ó dhaorbhroid mar a dhein Tuathal Teachtmhar (rí miotaseolaíoch a chuir éirí amach na ndaorchlann, faoi chois), Ceallachán Chaisil agus Brian Bóramha anallód:

Fóirfidh Éire féach ó dheacairbhroid
mar do rinn Tuathal Teachtmhar ceannasach
mar do rinn Ceallachán leanbh breá Chaisil Choirc
is mar do rinn Brian i ngliaidh Chluain Tarbh thoir.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 173

Ach ba ghearr gur athraigh gaoth na staire in athuair agus chum Dáibhí Ó Bruadair (1625–1698) dán i rith Chogadh an Dá Rí inar mhol sé diongbháilteacht Bhriain mar eiseamláir do lucht stiúrtha na tíre [‘d’fhiannaibh einge Fhéilim’ = ‘do shaighdiuirí na hÉireann’, ‘nach fiadaid’ = ‘nach bhféadaid’]:

Ós anfa i mbliana d’fhiannaibh einge Fhéilim
is bagar na scian gach dia ar a muinéalaibh
is mairg nach fiadaid triatha chlainne Éibhir
aithris ar riaghail Bhriain mhic Cinnéide.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 174

Ba théamaí coitianta iad gaisce Bhriain agus an bua éachtach a fuair sé ar na Danair ag filí an 18ú céad agus deineadh tagairt dóibh i réimse leathan aistí. Seo, mar shampla, véarsa as dán inar mhol an tAthair Conchúr Ó Briain (1650-1720) duine uasal de Bhrianach i mblianta tosaigh an chéid [‘cian’ = ‘fadó’]:

Scaoil an ghasra bheannacht so ar ghlan-chlainn Bhriain
síolrach sleachta na n-athrach do ghabh ríocht cian,
do dhíbir Danair ó sheasamh na machaí gcriadh
i mbruín Maighe Tarbh ’nar marbhadh mac rí is Brian.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 174

Agus seo mar a scríobh Aodh Buí Mac Cruitín (c.1680-1755) i ndán fada a chum sé ar stair na hÉireann uair éigin i dtosach an 18ú céad [‘tíocht’ = ‘teacht’, ‘léannaigh’ = ‘lucht léinn’]:

Tíocht Danar ag argain Éireann
do chuir daoirse cíosa ar Ghaelaibh—
an capall, an bhó is an tsrón fá éiric,
an losad, an bhró is go sórt na méise,
gur scaoil Brian an ciach is an t-éigean—
do rinne íobairt Aoine an Chéasta
ag Cluain Tarbh mar dhearbhaid léannaigh,
do mharbh a maoir ’s a dtaoisigh thréana;

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 141

Timpeall lár an chéid, chum Seán Ó Tuama (1707/8-1775) amhrán ar an bhfonn Seacaibíteach ‘An Cnota Bán’ ina raibh an tagairt seo a leanas do Bhrian agus don ruaig a chuir sé ar Ghaill a linne [‘a hiathaibh Eoghain’ = ‘as Éirinn’]:

An caithbhile Brian den fhian-fhuil mhóir
ba dathamhail diaga a mhian ’s a chló,
le fearta ó Dhia tug riaghla is nós
chuir Danair fá chiach a hiathaibh Eoghain.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 174

An rud a tharla uair amháin cheana, d’fhéadfadh sé tarlú arís!

‘The Brian Boru’, ceann de na tábhairní is gaire do mo thigh

      Ba théama coitianta i litríocht an 19ú céad é an íomhá seo de Bhrian mar laoch náisiúnta a chart meirligh choimhthíocha as Éirinn. Is cosúil gur i mblianta tosaigh an chéid a chum Diarmuid na Bolgaí Ó Sé (c.1755-1846) an t‑amhrán ceannairceach ar an bhfonn ‘Síle Ní Ghadhra’ ar tógadh na línte seo a leanas as:

Cabhraigí le chéile mar dhein treibh Éibhir le Brian
do dhíbir Turgéisius is a thréada chun fiaigh,
deineadh orthu éirleach is níor fágadh a dtrian
ag scoth na bhfear gcalma leanadar a léadar
ag síor-choimheascar na nDanar gur glanadh ó Éire iad.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 175

Nuair a d’iompaigh an bád ina raibh leabhair Thomáis Rua Uí Shúilleabháin (1785-1848) á n-iompar béal faoi, bhí cóipeanna de stair an Chéitinnigh agus de Cath Cluana Tarbh ar na lámhscríbhinní a chaill an file:

Bhí Comerford is Ó hAllúráin,
is Céitinn, leabhar an tseanchais,
is Saltair mhilis Chaisil
      ar a dtráchtadh sé.
Bhí sceimhle Chath Chluain Tarbh ann
inar dhíbir Brian na Danair uainn,
is an tslí gur bhuaigh Maoilsheachlainn
      ar an námhaid i bplé.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 175

Mar is léir ó na samplaí thuas, níor phearsa stairiúil amháin é Brian Bóramha ach pearsa litríochta chomh maith. Fágfaidh mé an focal scoir ag Watty Cox (c.1770-1837), iarbhall de na hÉireannaigh Aontaithe agus eagarthóir an Irish Magazine, an tréimhseachán ba mhó díol in Éirinn i dtosach an 19ú céad. Foilsíodh an tuairisc seo a leanas in eagrán mhí Aibreáin na bliana 1814 – ocht gcéad bliain go díreach tar éis Chath Chluain Tarbh:

I set out on foot, and passed through Clontarf. This ancient village so renowned in our History, for the defeat and expulsion of the Danes, and the death of the illustrious Brian Boirhome, who distinguished himself on that remarkable event, excited the most lively sentiments in my bosom, of gratitude and affection for the heroes, who taught us to detest the government of a stranger, and whose impatience at the weight of his yoke, gave existence to an event which forms one of the greatest features in Irish History, for the valour which the Irish displayed and the glorious and decisive victory which crowned it ... I repeated the word victory! victory! and was about stripping a superb helmet from the head of a stern Dane, who lay amongst the fallen multitude, when the thunder of a piece of cannon, fired from one of the English batteries on the opposite shore, dissipated the Chimeras of glory, victory and independence.

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 248-9

Ní gá a rá gur ag iarraidh léitheoirí na hirise a ghríosadh – agus ní in aghaidh na nDanar! – a bhí an Coxach.

      Más leis an stair amháin a bhaineann Brian Bóramha agus Cath Chluain Tarbh anois, níorbh amhlaidh a bhí i gcónaí. Cúis bhróid agus tuar dóchais do na Gaeil ba ea iad ar feadh i bhfad.