An póstaer sa stair

Cuaillí ag an gcrosbhóthar is gaire do mo thigh

Tá biaiste na bpóstaer buailte linn arís! Fearacht na lócaistí san Afraic, ní nochtann na póstaeir ag am áirithe. Is minic a sciorrann cúpla bliain thart gan ach corrcheann a fheiscint thall is abhus. Ach tiocfaidh an lá, luath nó mall, nuair a phéacfaidh siad ar na cuaillí ó Mhálainn go Carn Uí Néid agus ó Inis Bó Finne go Binn Éadair. Nílim i gcoinne rabharta seo na bpóstaer ar bhonn prionsabail. A mhalairt atá fíor: aithním gur ceann de na mionealaíona físíula é an dearadh póstaer. Tuigim chomh maith gur mheán bolscaireachta áisiúil é an póstaer tráth dá raibh agus gur fiú do staraithe taighde a dhéanamh ar phóstaeir na tréimhse is ábhar staidéir dóibh. Go deimhin, is iomaí póstaer polaitiúil a bhí chomh héifeachtach le hóráid, le hamhrán nó le paimfléad ar bith. Ní hamhlaidh atá anois, áfach. Ní fheictear ar phóstaeir an lae inniu ach gnúis dhéadgheal, sloinne iarrthóra, agus an focal ‘Independent’ i litreacha móra – é sin nó ainm páirtí i litreacha beaga bídeacha. ‘Táim ag seasamh sa toghchán – tabhair vóta dom’ an t-aon teachtaireacht a chuirtear in iúl agus ní bhíonn an dearadh thar moladh beirte. Más aon teist é caighdeán na bpóstaer atá ag maisiú cuaillí na hÉireann faoi láthair, tá lá an phóstaeir istigh mar mheán cumarsáide agus mar mheán ealaíne ar aon. Is mithid, mar sin, spléachadh siar a thabhairt ar an tábhacht a bhain leis an bpóstaer cúpla glúin ó shin.

Úsáid na Gaeilge san 18ú céad agus sa 19ú céad

      D’fhág cúinsí polaitiúla na hÉireann gur bheag úsáid a baineadh as an nGaeilge ar phóstaeir roimh aimsir na hathbheochana, ach tá corrshampla luath ar fáil sna cartlanna. Nuair a bhí taighde ar siúl agam sna National Archives in Kew don leabhar dar teideal Irish Opinion and the American Revolution 1760-1783, tháinig mé ar chóip de phóstaer earcaíochta a d’eisigh an Royal Navy sa bhliain 1782. Cé gur i mBéarla atá an chuid is mó den téacs, tá trí léaráid air a thaispeánann mairnéalaigh ag tabhairt léasadh do Fhrancach, do Spáinneach agus d’Ollannach, a bhfuil na teidil seo a leanas curtha leo: ‘lámh nár sáraiḋe’, ‘dar Dia do gheoaḋ muid orrḋa lé maidiġe glasaḋ’ agus ‘lámh láidir ar uachdar’. Tá easpa slachta le brath ar na litreacha agus is cosúil gur gearradh na léaráidí ar bhloic adhmaid d’aon ghnó chun an póstaer a mhaisiú. Níor mheall na manaí Gaeilge mórán fear, de réir dealraimh, mar níor éirigh go maith le feachtas earcaíochta an chabhlaigh (féach lgh 302-8 i mo leabhar). Bíodh sin mar atá, baineadh úsáid as an nGaeilge arís nuair a d’fhoilsigh ‘Oifig an Chogaidh’ póstaer a mhínigh na ‘Riaghlacha agus orduighthe le arm an Riogh chur an Ordughadh nios fearr’ - rialacha agus orduithe is ea iad a fógraíodh i mí Dheireadh Fómhair na bliana 1806. Téacs ar fad a bhí ar an bpóstaer seo; go deimhin, níor baineadh mórán úsáide as léaráidí ar phóstaeir i dtír ar bith roimh an gceathrú dheireanach den 19ú céad.

Póstaeir a léiríonn trí stíl ealaíne: art nouveau, art déco agus Bauhaus

      D’fhág forbairt na liteagrafaíochta go bhféadfaí póstaeir mhóra dhaite a tháirgeadh go saor don chéad uair riamh. Is de bharr na teicneolaíochta nua seo a tháinig an póstaer chun cinn mar mheán úr ealaíne ó sheachtóidí an 19ú céad amach. Thar aon duine eile, b’fhéidir, samhlaítear Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901) le stíl an art nouveau (mar a tugadh uirthi sa bhFrainc, nó an Jugendstil mar a tugadh uirthi sa Ghearmáin), stíl a bhí i mbarr a réime i rith an belle époque. Níorbh eisean a dhear an sampla ar chlé sa léaráid thuas, áfach, ach comhthíreach leis darbh ainm Jules Cheret (1836-1932). Francach eile, fear a raibh Jean-Marie Moreau (1901-68) air ach a d’úsáid an t-ainm gairmiúil ‘Cassandre’, a dhear an dara póstaer thuas i stíl a bhí coitianta idir an dá chogadh mhóra agus a dtugtar art déco uirthi anois (ní téarma comhaimseartha é). Herbert Bayer (1900-85) ón Ostair a dhear an tríú póstaer thuas agus is sampla é de stíl eile fós – an ‘Конструктивизм’ / ‘Konstruktivizm’. Stíl nua-aoiseach ba ea an ‘tógachas’ seo a d’eascair sa Rúis tar éis réabhlóid na bliana 1917 agus a bhí ina inspioráid ag lucht an ‘Bauhaus’, grúpa ailtirí agus dearthóirí a bhí gníomhach sa Ghearmáin le linn phoblacht Weimar. Is fógraí tráchtála iad na samplaí thuas go léir ach níorbh fhada gur thuig rialtais na dtíortha éagsúla go raibh uirlis bolscaireachta den scoth cruthaithe dóibh.

Póstaeir ón gCéad Chogadh Domhanda

      ‘On les aura!’ (‘beidh siad againn!’), rosc catha a luaitear leis an Marascal Pétain ag cath Verdun, a bhéiceann an saighdiúir Francach ar an gcéad phóstaer thuas – póstaer a eisíodh chun airgead a bhailiú le haghaidh iasachta stáit i rith an chogaidh. ‘Dein Vaterland ist in Gefahr – Melde Dich!’ (‘tá d’athartha i mbaol – liostáil!’) a fhógraíonn saighdiúir Gearmánach ar an bpóstaer i lár baill. ‘Nach gcloiseann sibh an ghairm slógaidh, a Éireannacha?’ a fhiafraíonn lucht an War Office go dóchasach sa tríú sampla. Is fiú a lua go raibh bréag á hinsint sa phóstaer seo mar níor tugadh cead do na reisimintí a earcaíodh in Éirinn an bhratach uaine a úsáid: féach G.A. Hayes-McCoy, A History of Irish Flags (BÁC, 1979), lgh 192-3.

Úsáid na Gaeilge sa 20ú céad

      Ní raibh leisce ar lucht na Gaeilge úsáid a bhaint as an meán nua ach an oiread.  D’eisigh Conradh na Gaeilge an sampla breá ar chlé le haghaidh seachtain na Gaeilge sa bhliain 1913. Tá an ghal gréine le feiscint air, mar atá ar an bpóstaer earcaíochta a luadh cheana, ach sin a bhfuil de chosúlacht eatarthu; is amhlaidh go léiríonn an dá phóstaer seo dhá choincheap de stádas na hÉireann a bhí contrártha ar fad. Fiche bliain dár gcionn, bhí póstaeir earcaíochta á n-eisiúint sa dá theanga oifigiúla ag rialtas Shaorstát Éireann. Seán Keating a dhear an sampla thuas ar dheis ach níl a fhios agam cé dhear an ceann thíos ar chlé: má tá an t-eolas agat, cuir teachtaireacht ríomhphoist chugam le do thoil.

Ré órga an phóstaeir in Éirinn?

      Tá tuairim agam gurb í an tréimhse idir an dá chogadh mhóra ré órga an phóstaeir, in Éirinn agus ar fud na cruinne. Bhí gléasanna raidió fós neamhchoitianta agus ní raibh trácht ar an teilifís; daoine gustalacha amháin a cheannaigh nuachtán gach lá; agus bhí an scannánaíocht faoi smacht na stiúideonna móra. Ach bhí sé ar chumas gach grúpa polaitiúil póstaeir dhaite a chlóbhualadh agus a chrochadh ar fhallaí agus ar chrainn. Admhaím nach bhfuil báidh mhór agam le Cumann na nGaedheal, ná leis an bpáirtí a tháinig i gcomharbacht ar an bpáirtí sin ach an oiread, ach is breá liom na póstaeir thuas a thugann le fios go raibh luí ag Fianna Fáil leis an gcumannachas agus leis an IRA. Dá ainneoin sin, bhí an bua ag Fianna Fáil in olltoghchán na bliana 1932; ghnóthaigh an páirtí móramh iomlán an bhliain dár gcionn; agus bhí ainm nua ar Chumann na nGaedheal faoin am a glaodh an chéad olltoghchán eile. An amhlaidh nach raibh na póstaeir thuas chomh héifeachtach is a cheapfá? Nó an amhlaidh go raibh tromlach na vótóirí ag súil le ruainne beag cumannachais agus smeadar den easurraim phoblachtach ó Dev tar éis deich mbliana de pholasaithe saorthrádála agus de mhionnaí dílseachta do choróin na Breataine?

Stíl agus idé-eolaíocht

      Léiríonn na trí phóstaer thuas an gaol a bhí idir stíleanna ealaíne agus idé-eolaíochtaí polaitiúla. Ba chuid lárnach d’íomhá an réimis Fhaisistigh é an nua-aoiseachas; ach tugadh le fios freisin go raibh impireacht na Róimhe á hathbhunú ag Mussolini. Tá an dá ghné sin den idé-eolaíocht – an tsúil siar agus an tsúil chun cinn – le brath ar an bpóstaer ar chlé thuas a dhear Mario Sironi (1885-1961) le haghaidh ‘Taispeántas na Réabhlóide Faisistí’ sa bhliain 1932. Ag an gceann eile den speictream polaitiúil, chuir an réimeas Sóivéadach béim mhór ar an nua-aoiseachas chomh maith, ach ba nua-aoiseachas radacach é a stoith préamhacha an tseanreachta. D’fheil stíl thurgnamhach an tógachais go seoigh d’uaillmhianta sóisialta an stáit chumannaigh i dtús a ré: ‘Уничтожив капитализм пролетариат уничтожит проституцию’ (‘agus an caipitleachas scriosta, scriosfaidh an phrólatáireacht an striapachas’) mar a d’fhógair an póstaer ar dheis sa bhliain 1923. Aisteach go leor, cé gur thuig Sóisialaithe Náisiúnta na Gearmáine an leas a bhí le baint as an ealaíon, an ailtireacht agus an scannánaíocht – is leor ainmneacha Arno Breker, Albert Speer agus Leni Riefenstahl a lua – níor chruthaigh siad stíl shainiúil sa chlódhearadh riamh. B’fhéidir go raibh foinsí na hidé-eolaíochta ró-éagsúil: ba dheacair an meánaoiseachas págánach a shásódh Heinrich Himmler, an Gemütlichkeit meánaicmeach a thaitneodh leis an Führer, agus an nua-aoiseachas Faisisteach a réiteodh le Joseph Goebbels (aire na bolscaireachta) a chuimsiú in aon stíl amháin. Mar shampla, cé gur úsáideadh Fraktur (cló dubh) ar an bpóstaer thuas (‘Tá Hitler ag tógáil. Tabhair cuidiú. Ceannaigh earraí Gearmánacha’), cuireadh cosc oifigiúil ar an gcló dubh (nó ‘Schwabacher Judenlettern’ mar a tugadh air) sa bhliain 1941.

Cogadh na bpóstaer i dtír amháin

      Taispeánann na póstaeir thuas úsáid an mheáin chun intinn an phobail a mhúnlú sa bhFrainc. Braithim go bhfuil cosúlachtaí idir an chéad sampla agus na póstaeir de chuid Chumann na nGaedheal a pléadh cheana. Póstaer is ea é a d’eisigh na húdaráis in Vichy chun cumannachas agus sceimhlitheoireacht a chur i leith trodairí an Résistance: ‘Maraíonn siad! agus iad folaithe i bhfillteacha ár mbrataí’. Teachtaireacht eile ar fad atá le léamh ar an dara sampla. Póstaer is ea é a d’eisigh na Gaullistes agus taispeánann sé an aontacht a shamhlaíodar idir saighdiúirí na Fraince Saoire a bhí ar deoraíocht agus an pobal sibhialtach a d’fhan sa bhFrainc: ‘aon troid amháin ar son aon tír amháin’. Tá méar an tsaighdiúra leagtha ar an bhfocal ‘bráithreachas’ i mana na poblachta (‘saoirse, cothroime, bráithreachas’) agus bhain tábhacht ar leith le húsáid an mhana réabhlóidigh sin i rith an chogaidh mar bhí mana nua coimeádach (‘saothar, muintir, athartha’) curtha ina áit ag réimeas Pétain. Is é an tríú sampla an affiche rouge cáiliúil a d’eisigh póilíní Vichy nuair a cuireadh beirt résistants is fiche ó cheantar Phárais chun báis. Deichniúr acu atá léirithe ar an bpostaer: cúigear Giúdach ón bPolainn, beirt Giúdach ón Ungáir, cumannach ón Iodáil, cumannach ón Spáinn, agus Airméanach amháin – Missak Manouchian a bhí i gceannas ar an mbuíon. Is é teachtaireacht an phóstaeir nárbh iad na Francaigh dhílse a bhí ag ionsaí na nGearmánach in aon chor, ach Giúdaigh, cumannaigh agus coirpigh ó thíortha eile ar chuma leo faoi dhán na Fraince: ‘Fuascailteoirí? fuascailte ag arm na coiriúlachta!’.

An Dara Cogadh Domhanda – deireadh ré don phóstaer?

      D’úsáid na tíortha go léir a bhí páirteach sa Dara Cogadh Domhanda póstaeir chun saighdiúirí agus sibhialtaigh a ghríosú chun troda nó chun oibre. Braithim go raibh caighdeán grafach na bpóstaer san Iodáil ard go leor i rith an chogaidh. Sa cheann leis an dearthóir Faisisteach Gino Boccasile (1901-52) ar chlé, chímid saighdiúirí buacha ón Iodáil, ón nGearmáin agus ón tSeapáin ag satailt ar bhratacha a namhad: tá dealbh chlasaiceach Nike, bandia an bhua, le feiscint sa chúlra. Tháinig deireadh grod leis an tógachas sa Rúis nuair a bhain Stalin cumhacht iomlán amach agus cleachtadh stíl réalaíoch ar na póstaeir a eisíodh i rith an chogaidh. Mar an gcéanna, tugadh tús áite do chosaint na dúiche i gcoinne na n-ionróirí agus cuireadh an réabhlóid idirnáisiúnta ar an méar fhada: ‘Отстоим Москву!’ (‘cosnóimid Moscó!’) a scairteann an saighdiúir ar an bpóstaer thuas. Ar chúis éigin nach dtuigim i gceart, ní raibh an póstaer chomh tábhachtach riamh i measc na mBéarlóirí agus a bhí i dtíortha eile. B’iarrachtaí laga iad formhór na bpóstaer a cuireadh amach sa Bhreatain, i gCeanada agus sna Stáit Aontaithe i rith an chogaidh, ach ní fhéadfainn clabhsúr a chur ar an aiste seo gan eisceacht amháin a lua. Póstaer is ea é a d’eisigh an comhlacht Westinghouse sna Stáit Aontaithe: ‘tig linn é a dhéanamh!’ arsa an ógbhean go teanntásach, agus í ag spreagadh a siúracha chun spriocanna táirgiúlachta an chomhlachta a bhaint amach. Ní nach ionadh, thaitin an íomhá go mór le feiminigh agus chinntigh gluaiseacht na mban nach ligfí an póstaer áirithe seo i ndearmad nuair a bhí an cogadh thart.

      ‘Mór idir na haimsearaibh’, ach an dtiocfaidh lá nuair a bheidh an póstaer chomh tábhachtach agus a bhí sa chéad leath den 20ú céad? Ní dóigh liom é. Tá an áit a bhíodh ag an bpóstaer i gcultúr na dtíortha forbartha glactha le fada ag fógraíocht ar an dteilifís agus – níos tábhachtaí fós b’fhéidir – ar an ngréasán domhanda le blianta beaga anuas. Ach tá bua mór amháin ag an bpóstaer nach bhfuil ag meán cumarsáide ar bith eile: ní féidir é a sheachaint! Tuigeann gach vótóir um an dtaca seo, dá dheoin nó dá ainneoin, cé hiad na hiarrthóirí ina thoghlach féin. Beidh na cuaillí ag bláthú gach cúpla bliain go ceann i bhfad.

Cultas na clódóireachta

An Músaem Náisiúnta Cló

Chaitheas lá taitneamhach sa Mhúsaem Náisiúnta Cló, an 2 Márta, nuair a d’fhreastalaíos ar chúrsa lae sa bhrúchló. Is é is brúchló ann an modh priontála is sine agus is bunúsaí: brúitear páipéar i gcoinne línte de litreacha miotail inaistrithe a bhfuil dúch leata orthu. Cé gur léas faoin bpróiseas go minic ní raibh aon taithí agam air roimhe seo ach chuir sé ionadh orm cé chomh tapa is a d’fhoghlaimíos conas a bhí na litreacha rangaithe sa chás, agus bhí sé i bhfad níos fusa an téacs (a bhí droim ar ais agus bun os cionn) a eagrú ar an ‘maide’ ná mar a shíleas roimh ré. Rud beag eile nach raibh coinne agam leis ná troime an chló; ní deacair a aithint gur luaidhe is mó atá sa chomh-mhiotal. Iarradh ar an seisear againn a  bhí sa rang cárta gnó a dhearadh agus a phriontáil chun na scileanna a bhí foghlamtha againn a chleachtadh – tá m’iarracht le feiscint sa léaráid thuas. B’údar sásaimh dom é go raibh cló Gaelach le fáil sa Mhúsaem agus d’úsáideas dhá cheannlitir as mar lógó. Ní rún é go bhfuil sraith clónna Gaelacha i bhfoirm dhigiteach deartha agam ón mbliain 1994 i leith: admhaím go bhfuil mo mhaidí mar dhearthóir cló ligthe le sruth le cúpla bliain anuas ach tá sé i gceist agam filleadh ar an gclódhearadh nuair a bheidh an chéad dréacht den leabhar atá á scríobh agam réidh. Thairis sin, tá dúspéis agam i ngach gné den chlóghrafaíocht (ábhar atá i bhfad níos leithne ná an clódhearadh), rud a bheidh soiléir ón bpictiúr thíos de na leabhair ar an ábhar atá i mo leabharlann.

Seilfeanna na clóghrafaíochta i mo leabharlann

      Ach má tá suim ar leith agam sa chlódóireacht, aithním gur féidir an iomarca béime a chur ar an gceird sin sa stair. Insint na fírinne, feictear dom go bhfuil an bhéim mhíchuí a leagann staraithe na hÉireann ar an gclódóireacht ag déanamh aimhleas na staire: baineann an bhéim a chuirtear ar ábhar clóbhuailte ár n-aird ó mhodhanna eile cumarsáide a bhí níos tábhachtaí san am atá imithe – mar atá, an reacaireacht, an amhránaíocht, an litríocht lámhscríofa. Ní raibh dóthain airgid ag an gcoitiantacht sa 17ú céad ná san 18ú céad chun leabhair chlóbhuailte a cheannach; dá dtiocfadh leabhar fánach faoina mbráid ní fhéadfaidís ciall a bhaint as mar ní raibh léamh ag a bhformhór; agus fiú dá léifí an leabhar os ard is ar éigean a thuigfidís é mar bhíodar ar bheagán Béarla. Ar an láimh eile, thuigfeadh bunús an phobail dán nó amhrán Gaeilge, nó téacs lámhscríofa Gaeilge a léifí os ard. Luíonn sé le réasún, mar sin, gur mheán tánaisteach cumarsáide í an chlódóireacht sa tír seo anuas go dtí an dara leath den 19ú céad ar a luaithe. A mhalairt de thuairim atá ag mórán staraithe. Seo mar a scríobh Louis Cullen:

The efforts to explain the decline of Irish as a result of oppression, associations with poverty, or middle class abandonment of the language are all inadequate. The essential problem is that the amount of Irish in printed form had been very limited. Most of the writing in Irish was in the manuscripts written in the countryside, often by people of quite simple social position ... what led to the rapid abandonment of Irish was the prestige of written over oral culture, and the fact that for most Irishmen in the absence of printed texts, English was perforce their introduction to literacy ...

L. M. Cullen, The Emergence of Modern Ireland 1600-1900 (Nua-Eabhrac, 1981), 131-2.

Bhí an chlódóireacht riachtanach don saol nua-aimseartha ach bhí aos liteartha na Gaeilge ró-choimeádach chun leas a bhaint as an teicneolaíocht úr; deineadh imeallú ar an teanga de bharr na siléige seo agus ghlac an choitiantacht teanga an chló chucu go fonnmhar. Teoiric néata shimplí is ea í, ach níl aon dealramh léi. Is iomaí teanga nár clóbhuaileadh ach ar éigean roimh an 19ú céad agus atá in úsáid go forleathan mar theanga náisiúnta anois: féach leithéidí na Fionlainnise, na hEastóinise, na Laitvise, na Slóivéinise, na Máltaise. Dá mbeadh bunús leis an teoiric, bheadh an tSualainnis, an Rúisis, an Ghearmáinis nó – i gcás Mhálta – an Béarla in uachtar sna tíortha sin anois. Is baolach go bhfuil an teoiric bunaithe ar dhearcadh cúng atá anglafónach agus angla-lárnaithe.

Clúdach an leabhair agus an pictiúr bunaidh

      Ar an drochuair, glacann cuid mhaith scoláirí leis an teoiric a nocht an tOllamh Cullen. Mar shampla, bhí an léamh céanna ag James Kelly sa chnuasach aistí dar teideal Irish and English: Essays on the Irish Linguistic and Cultural Frontier, 1600-1900 (Baile Átha Cliath, 2012) a chuir sé in eagar i dteannta Chiaráin Mhic Mhurchaidh. Caithfear a admháil gur tugadh suntas éigin don litríocht lámhscríofa sa chnuasach seo (ní nach ionadh ós rud é go bhfuil aiste liom féin ann), ach is ar an gclódóireacht a leagadh an bhéim. Mar chruthúnas air sin, is leor breathnú ar an gclúdach: is é atá ann pictiúr comhaimseartha de bhearbóir ag léamh nuachtáin os ard i dteach tábhairne. Bhí amhras orm faoin léaráid seo ón tús: bhraitheas go raibh feisteas an chomhluadair ró-ghalánta (féach peiriúic an bhearbóra, nó spéaclaí agus carbhat an fhir atá suite le bord); go raibh an litearthacht ró-fheiceálach (seachas an bearbóir, tá litir á taispeáint ag bean, tá cleite ina láimh ag fear na spéaclaí, agus tá fear eile ag scrúdú féilire atá crochta ar an bhfalla); go raibh an caidreamh idir na saighdiúirí agus na sibhialtaigh ró-éasca; agus gur rud as an ngnáth ar fad é gunnaí a fheiscint i dtigh tábhairne in Éirinn. Spreag an t-amhras seo mé chun beagán taighde a dhéanamh. An t-ealaíontóir a tharraing an pictiúr, John Boyne, is i gContae an Dúin a rugadh é timpeall na bliana 1750 ach bhog sé go Londain nuair a bhí sé ina pháiste agus chaith sé an chuid eile dá shaol ann. Taispeánadh an pictiúr sa Royal Academy, Londain, in 1809, tráth a raibh cónaí ar Boyne i gcomharsanacht Pentonville. Is é teideal an phictiúir (agus teideal an nuachtáin atá á léamh ag an mbearbóir) ná ‘The County Chronicle’. Ba leor cuardach gasta le cabhair Google chun teacht ar an eolas a bhí uaim: foilsíodh The County Chronicle and Weekly Advertiser for Essex, Herts, Kent, Surrey, Middlesex, &c idir 1788 agus 1841. B’fhéidir go léiríonn an pictiúr seo tábhacht na clódóireachta sna home counties i Sasana, ach tá sé as áit ar fad i leabhar faoi dhála na Gaeilge. Agus seo sliocht as an leabhar céanna a tharraing m’aird toisc go bhfuil seanchara liom, Aodh Buí Mac Cruitín, luaite ann:

It is notable that the grammatical and lexicographical undertakings of the energetic Hugh Mac Curtin were not printed in Ireland. Mac Curtin’s Elements of the Irish language, grammatically explained in English was published in Louvain in 1728, and that [sic] the landmark dictionary he compiled with Conor Begley was published in Paris four years later ... the fact that they were not published locally attests to the lack of capacity to generate print in Irish, and, one may assume, since there was no legal prohibition on Irish print per se, to the perception of printers that it must involve a financial outlay that prudence discouraged.

James Kelly agus Ciarán Mac Murchaidh (eag.), Irish and English: Essays on the Irish Linguistic and Cultural Frontier, 1600-1900 (BÁC, 2012), 207

Má tá bunús ar bith leis an argóint seo, ní léir domsa é. Dá laghad é an margadh le haghaidh an ghraiméir agus an fhoclóra in Éirinn, caithfidh go raibh an t-éileamh níos lú fós in Ísiltír na hOstaire agus sa bhFrainc, ach dá ainneoin sin cuireadh an dá shaothar i gcló sna tíortha úd – rud nárbh fhéidir a dhéanamh in Éirinn.

      Is fíor nach raibh sé i gcoinne an dlí foilseacháin Ghaeilge a chur amach in Éirinn, ach an leomhfadh clódóir cúramach – fear a mbeadh a ghnó ag brath ar chead a ghild, ar dhea-thoil an bhardais, ar easpa mioscaise an rialtais – an leomhfadh fear mar sin dul sa seans agus caoinfhulaingt na n-údarás a thástáil sa réimse íogair seo? Mar shampla, is suntasach an ní é nach bhfuil ainm clódóra ná log foilsithe le léamh ar An Teagasg Criosdaidhe a nGoidhleig le James Pulleine, teagasc Críostaí Caitliceach a cuireadh amach (sa chló Rómhánach agus gan síntí fada) sa bhliain 1748. Agus seo mar a scríobh Charles Lucas in alt nuachtáin a foilsíodh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1749:

It is a trite Story of one of our Lord Mayors, that he put a Man in Confinement for saying, May be so, in Irish, and released him, for saying it afterwards in English.

The Censor, 24 Meitheamh 1749

Ba mhór idir ‘b’fhéidir é’ agus ‘maybe so’ san 18ú céad! Nó breathnaímis an méid a scríobh an tUrramach John Richardson sa bhliain 1711. Ministir den eaglais bhunaithe ba ea Richardson agus bhí plean aige leabhair urnaithe agus seanmóirí Anglacánacha a fhoilsiú i nGaeilge chun bundúchasaigh na hÉireann a mhealladh ó phiseogacht na Róimhe. Níor réitigh an scéim le huachtaráin a eaglaise féin, áfach, agus b’éigean dó an cur chuige a bhí aige a chosaint go poiblí:

Preaching in the Irish Language is not an Encouragement of the Irish Interest, any more, than preaching in French in England, is an Encouragement of the French Interest; For the Irish Papists, who can speak English, ever were, and still are as great Enemies to the English Interest, as the Irish Papists who cannot speak English. And I see no Reason why the Welsh Language in England, and the Irish Language in Scotland, should not be as pernicious to the British Interest, as the Irish Language in Ireland: Wherefore it is very evident that it is the Popish Religion, and not the Irish Language, that is repugnant to the English Interest in Ireland.

John Richardson, A Proposal for the Conversion of the Popish Natives of Ireland to the Establish’d Religion (BÁC, 1711), 6.

Ach chreid an dream a chuir i gcoinne Richardson a mhalairt: tuigeadh dóibh go raibh an Ghaeilge ‘repugnant to the English interest in Ireland’. Ní hé ganntanas na bhfoilseachán ba chúis leis an nGaeilge a bheith ar an imeall, ach a mhalairt: is é imeallú na teanga ba chúis le ganntanas na bhfoilseachán.

Is próiseas mall leanúnach í forbairt na meán cumarsáide

      Maidir leis an gclódóireacht, is beag rian a d’fhág sí ar shaol na coitiantachta in Éirinn ar feadh i bhfad. Bhí léamh agus scríobh ag mo sheanathair agus ag mo sheanmháthair, ach deir mo mháthair liom nach léití ach dhá fhoilseachán sa teach feirme inar tógadh í: Old Moore’s Almanack a cheannaítí um Nollaig gach bliain agus a choinnítí ar an matal i rith na bliana dár gcionn, agus nuachtán áitiúil, an Tuam Herald, a cheannaítí gach seachtain. Níor fhág sé sin go raibh an líon tí – ná na comharsana sa cheantar máguaird – scoite amach ón domhan mór. Is amhlaidh go raibh an meán cumarsáide is sine agus éifeachtaí ar fad acu: mar atá, an chaint. Bhuail na comharsana le chéile tar éis Aifrinn, ag cluichí peile, ag aonaigh, ag oícheanta airneáin chun cártaí a imirt, ag damhsaí tuaithe. Phléadar ceisteanna móra na linne: an ‘cogadh eacnamaíoch’, na Blueshirts, ath-armáil na Gearmáine, Mrs Simpson agus rí Shasana, agus tuilleadh nach iad. Tuigeadh go maith cé a bhí ar thaobh Dev agus cé a bhí ina choinne; cé a thuig do Benito Mussolini agus cé a raibh báidh aige le Haile Selassie. Ba chosúla, ar mórán bealaí, an saol a chaitheadh muintir na tuaithe sna 1930í leis an saol a chaitheadh a sinsir san 18ú céad ná le saol an lae inniu. Is fíor gur athraigh cúrsaí go mór idir an dá linn, ach tá tuairim agam gur mó an bhaint a bhí ag an gcraoltóireacht ná ag an gclódóireacht leis an gclaochlú sin. Ní chuirfeadh sé ionadh orm dá mbeadh tionchar níos mó fós ag an idirlíon sna blianta atá romhainn.

      Más mian linn cultúr an phobail a thuiscint i gceart, ní foláir dúinn a aithint cé chomh mall agus a chuaigh an chlódóireacht i bhfeidhm air, agus cé chomh héifeachtach agus a bhí modhanna eile cumarsáide. Fillfidh mé ar an ábhar seo go luath.

AGUISÍN

D’éag Conrad Devlin, an clódóir a mhúin an rang ar ar fhreastail mé i mí an Mhárta seo caite, an 19 Deireadh Fómhair 2014. B’shin an t-aon uair amháin a casadh orm é ach ba leor deich nóiméad a chaitheamh ina theannta le tuiscint go raibh a chroí istigh i gceird nó clódóireachta. Ar dheis Dé go raibh a anam uasal.

Tíortha iasachta

‘The past is a foreign country: they do things differently there.’ B’shin mar a chuir an t-úrscéalaí Sasanach L. P. Hartley tús le The Go-Between, an leabhar is mó cáil leis. Is éifeachtach an meafar é agus sílim gur féidir aguisín beag a chur leis: más tír iasachta é an t-am atá imithe, ní foláir don staraí dhá náisiúntacht a bheith aige. An staraí maith, bíonn sé sa bhaile in dhá aois éagsúla—san aois is ábhar staidéir dó agus san aois ina maireann sé. An staraí nach bhfuil cur amach aige ar chultúr na ndaoine a bhfuil sé ag déanamh staidéir orthu, ní thuigfidh sé a n-iompar; an staraí nach bhfuil cur amach aige ar chultúr a linne féin, ní chuirfidh sé torthaí a chuid taighde i gcion ar a chuid léitheoirí.

      Rith na smaointe thuas liom i rith shaoire na Nollag nuair a léas trí úrscéal stairiúla agus nuair a bhreathnaíos roinnt scannán ar DVD a raibh téamaí stairiúla leo. Ní saothair scolártha iad na saothair atá i gceist agus glacaim leis gur chóir slat tomhais na litríochta nó na scannánaíochta seachas slat tomhais na staire a úsáid lena meas, ach caithfidh mé a rá gur chuir líon na mbotún staire i gceann amháin de na húrscéalta iontas orm.

Leabhar Breac 2, Faber & Faber 0

      Is é an leabhar atá i gceist agam úrscéal nua-fhoilsithe dar teideal Death Comes to Pemberley a scríobh P. D. James, údar a bhain cáil amach le sraith úrscéalta ar an mbleachtaire Adam Dalgliesh. Dúnmharú mistéireach is ábhar don leabhar is déanaí léi, ní nach ionadh, ach an babhta seo tá an scéal suite i Sasana sa bhliain 1803. Príomhphearsana an leabhair, is pearsana iad a tógadh ó leathanaigh Pride and Prejudice. Níl an soilbhreas ná an aoir a shamhlaítear le scríbhinní Jane Austen le brath ar an leabhar seo, áfach, agus níl mórán téagair sa phlota féin. Ní chuige sin atáim ach chuige seo: go bhfuil an leabhar breac le botúin mhí-aimseartha. Is é an sampla is suntasaí de sin na tagairtí iomadúla do ‘police’ sa chiall ‘póilíní’: ‘taken away under police escort’ (lch 95), ‘until the police investigation is finished’ (lch 148), ‘the police have been searching assiduously’ (lch 197), etc. Cé go raibh an focal le fáil sa Bhéarla ag an am, ní fórsa póilíneachta a bhí i gceist leis ach gníomhaíocht. Seo é an t-aon sainmhíniú a bhí ag Samuel Johnson ar an téarma ina fhoclóir: ‘the regulation and government of a city or country, so far as regards the inhabitants’. Maidir le fórsa póilíneachta, ní raibh a leithéid i Sasana go dtí an bhliain 1829 nuair a bunaíodh an Metropolitan Police i Londain. Glacadh leis an bhfocal sa chiall nua de réir mar a bunaíodh fórsaí áitiúla eile ar mhúnla an 'Met' sna blianta dár gcionn.

      Tá botúin mhí-aimseartha eile sa leabhar ar lú a dtábhacht ach a bhaineann dá éifeacht. Lastar coinneal le lasáin (lch 107) cé nach raibh lasáin le fáil roimh na 1830í. Bhraith Elizabeth Bennet gur ‘citizens of the most civilised country in Europe’ (lch 51) iad muintir Shasana cé gur ghéillsinigh iad seachas saoránaigh—coincheap poblachtach a shamhlódh Sasanaigh na linne sin leis na Francaigh a scoith a bplaicide de Louis XVI agus dá bhanríon. Scaoil fear amháin rois piléar le piostal (‘I took his pistol and fired several shots at what I thought was a fleeing figure’, lch 244) cé gurbh éigean piostail na linne a athluchtú sula bhféadfaí an dara piléar a scaoileadh. Chuaigh bean áirithe ar imirce go dtí Williamsburg, Virginia, áit ar chuir sí aithne ar ‘some of the officers and their wives stationed in an army garrison near the city’ (lch 300) cé nach raibh arm seasta ag na Stáit Aontaithe ag an am, fág cór beag airtléire as an áireamh—mór idir na haimsearaibh!

      Chuir sé ionadh orm gur lig eagarthóirí Faber and Faber, ar ceann de na comhlachtaí foilsitheoireachta is gradamaí i saol an Bhéarla é, an oiread sin botún i gcló. Chuir an leabhar le P. D. James nath L. P. Hartley i gcuimhne dom, agus mheabhraigh sé dom go bhfuil mórán daoine ar na saolta seo—daoine éirimiúla a bhfuil caighdeán ard oideachais orthu—ar beag a dtuiscint ar an stair. Daoine is ea iad a chaitheann a saol san aois seo, agus san aois seo amháin.

      Ba é Death Comes to Pemberley an chéad leabhar a léas i rith shaoire na Nollag agus bhí imní áirithe orm go mbeadh tuilleadh mí-aimsearthachta fós le fáil sa dá úrscéal eile a bhí ceannaithe agam: An Litir le Liam Mac Cóil agus Scéal Ghearóid Iarla le Máire Mhac an tSaoi. Níor chall dom bheith buartha. D’éirigh le Liam Mac Cóil saol agus meon an 18ú céad a athchruthú go paiteanta san úrscéal leis dar teideal Fontenoy a foilsíodh sa bhliain 2005 agus tá a chómhaith déanta aige don 17ú céad sa leabhar is déanaí leis—leabhar atá suite sa bhliain 1612 ag tráth cinniúnach i stair na tíre seo nuair a bhí Gaeil agus Sean-Ghaill ag druidim i dtreo aontachta. Léirítear pearsana stairiúla sa leabhar ar bhealach atá inchreidte—an tEaspag Conchúr Ó Duibheannaigh, mar shampla, nó Patrick Darcy, fear óg a bheadh ina fheisire agus ina dhlíodóir mór le rá ar ball (chuirfeadh an sloinne Galldaithe sin Jane Austen i gcuimhne do dhuine ach is é ‘Ó Dorchaí’ a bhí air ó cheart). Ní hamháin sin, ach ní chuirfeadh plota eachtrach an leabhair náire ar leithéidí Alexandre Dumas ná Robert Louis Stevenson. Má tá easnamh ar An Litir, baineann sé le stíl seachas le hábhar: dhein an t-údar seo aithris mhaith ar Ghaeilge an 18ú céad in Fontenoy ach níor dhein sé iarracht teanga an 17ú céad a thabhairt leis san úrscéal seo. Ba chuma san i gcás trácht an reacaire, ach b’fhearr liom é dá mbeadh Gaeilge na linne le cloisint ó phearsana an leabhair. Ní móide go ndéarfaí ‘b’fhearr duit dul go dtí í’ (lch 121) sa 17ú céad, cuirim i gcás, ná ní dóigh liom go n-úsáidfeadh ball den aos dána an leagan déshiollach ‘léannta’ (lch 138) i ndán siollach. Ach is deacair aon rian den mhí-aimsearthacht a aimsiú sa saothar cumasach seo má fhágtar an teanga féin as an áireamh - cé nach gcreidim go dtabharfaí ‘the language of Shakespeare’ (lch 246) ar an mBéarla chomh luath le tús an 17ú céad.

      Ós rud é go bhfuil an 14ú céad ‘lasmuigh de mo thréimhse’ (mar adeir lucht na staire) níor mhaith liom a áiteamh gur éirigh le Máire Mhac an tSaoi saol agus meon an 14ú céad—gan trácht in aon chor ar fhíricí na staire—a thabhairt léi go cruinn in Scéal Ghearóid Iarla, ach sílim gur chruthaigh sí leagan den aois sin atá inchreidte ó thús go deireadh. Is ionar gan uaim é an leabhar beag seo agus cuireann Gaeilge na gcarachtar (‘caint na gcarachtar’ ba chirte a rá mar cloistear corr-abairt Fhraincise, Bhéarla nó Laidine uathu chomh maith) go mór le héifeacht an téacs. Ní hé go mbaineann Máire Mhac an tSaoi úsáid as an nGaeilge chlasaiceach—ba mheán liteartha seachas urlabhra í sin—ach cleachtann sí stíl cainte atá sean-aimseartha go leor chun riachtanais an réalachais a shásamh gan léitheoirí an lae inniu a chur ó dhoras. Ní bhíonn saoi gan locht, áfach, agus táim cinnte nach leomhfadh tiarna ná taoiseach ‘sean gach bídh agus nua gach dí’ (lch 17) a thabhairt do Ghofraidh Fionn Ó Dálaigh ...

      Ní déarfaidh mé mórán faoin dá DVD a bhreathnaíos mar is sean-scannáin iad um an dtaca seo: Jefferson in Paris le James Ivory ón mbliain 1995 agus The Wind that Shakes the Barley a stiúraigh Ken Loach sa bhliain 2006. Níl uaim anois ach aird a tharraingt ar bhotúin mhí-aimseartha a thugas faoi deara iontu.

Bhí Jefferson chun tosaigh leis an gcóras méadrach

      Baineann an chéad scannán leis an seal a chaith Thomas Jefferson ina ambasadóir i bPáras sna blianta 1785-9. Ghlac an scannán leis go raibh caidreamh collaí ag Jefferson le sclábhaí óg dá chuid, Sally Hemings, agus gurbh eisean athair a clainne – fíric a chruthódh an tástáil DNA ar ball ach fíric a bhí fós á séanadh ag mórán staraithe i Meiriceá nuair a deineadh an scannán. (Níor mhiste a lua gur ghlac fear céile Mháire Mhic an tSaoi, Conor Cruise O’Brien, leis go raibh an scéal fíor i leabhar leis dar teideal The Long Affair: Thomas Jefferson and the French Revolution, 1785-1800, saothar a foilsíodh sa bhliain 1996.) Is fiú breathnú ar an scannán: tá simpliú áirithe i gceist mar a bhíonn i gcónaí nuair a mheasctar an stair agus an scannánaíocht ach tá an dearadh ar fheabhas, tá an fuaimrian go hálainn, agus níl caill ar an aisteoireacht. Thugas botún beag faoi deara áfach: nuair a chuaigh Jefferson chun éadach a cheannach do Sally (sa Palais Royale de réir dealraimh) deineadh é a thomhas i méadair—aonad nár tionscnaíodh go dtí an bhliain 1795. Ba é an ‘aune’ (‘eil’ i nGaeilge, ‘ell’ i mBéarla) an t-aonad cuí sa bhFrainc i ré an ancien régime.

Contae na reibiliúnach sa bhliain 1922 ...

      Níl an dara scannán, ‘The Wind that Shakes the Barley’, scannán faoi chogadh na saoirse in Éirinn, chomh maith céanna: tá cuid den aisteoireacht lag go leor agus tá an iomarca scaothaireachta ann. Is cosúil nach dtuigeann Ken Loach gur fearr go mór cúrsaí a léiriú ná a mhíniú agus gur meán físe seachas meán cainte é an scannán go príomha. Bíodh sin mar atá, tá an dearadh go maith tríd is tríd, cé gur eisceacht annamh é an radharc thuas: tá fógra le feiscint ann a clóbhuaileadh leis an gcló Gaelach darb ainm ‘Corcaigh’. Cén dochar, ach is cló é ‘Corcaigh’ nár dhear Michael Everson go dtí an bhliain 1997!

... agus 'Corcaigh' an lae inniu