Conradh na Gaeilge agus an pholaitíocht, cuid II

[Ar leanúint ón mí seo caite.]

Foilsíodh an aiste seo ar  an iris Comhar i mi Lúnasa na bliana 1993

An Conradh agus na hÓglaigh

Mar is eol don saol, ba i leathanaigh An Claidheamh Soluis a foilsíodh an t-alt le hEoin Mac Néill dar theideal ‘The North Began’ inar mhol sé go mbunófaí Óglaigh na hÉireann. Ba mhinic é ráite ag eagarthóirí an pháipéir nach raibh in ailt shínithe ach tuairimí a n-údar agus nár ghá go mbeidís ag teacht le polasaithe an Chonartha. Ní dúradh a leithéid faoi ailt neamhshínithe, áfach, agus ba i gceann díobhsan a foilsíodh an giota seo a leanas:

Níl aon iongnadh ach an chiall a tháinig do Ghaedhealaibh le goirid agus an misneach atá ionta. Cuireadh Óglaigh na hÉireann ar bun i mBaile Átha Cliath oidhche Dia Máirt.

An Claidheamh Solais, 29 Samhain 1913.

Ní cúnamh bolscaireachta amháin a thug an Conradh don ghluaiseacht nua, mar is léir ón sliocht seo:

Bhí trí chéad óigfhear leigthe luthmhar i láthair i Halla Chonnradh na Gaedhilge i gCearnóig Pharnell oidhche Diardaoin a cleachtadh gluaiseachta catha.

An Claidheamh Solais, 13 Nollaig 1913.

Faoi Mheitheamh 1914, chuir coiste oideachais an Chonartha an teachtaireacht seo a leanas chuig coiste stiúrtha na nÓglach:

the members of the Gaelic League have seen with great pleasure the growth and spread of the movement, believing that the two movements are complementary. Indeed, the majority of Gaelic Leaguers are actively engaged in the Volunteer movement ...

An Claidheamh Solais, 13 Meitheamh 1914.

Nuair a d'éirigh leis na hÓglaigh lasta gunnaí agus armlóin a thabhairt i dtír ag Binn Éadair, ní fhéadfadh tuairisc an Chlaidheamh bheith níos caithréimí:

Mo ghrádh sibh a Fhianna. Tá Éire ina náisiún arís os comhair súl na hEorpa.

An Claidheamh Solais, 1 Lúnasa 1914.

Tharla an eachtra le linn don Oireachtas agus Ard-Fheis an Chonartha bheith ar siúl i gCill Airne. Scaip an lúcháir chéanna i measc an tslua agus ghlac lucht na féile le rún a d’iarr ar,

the Volunteers and on the people of Ireland generally to take immediate and determined action and not to desist until every Volunteer is armed and Ireland’s freedom achieved.

An Claidheamh Solais, 1 Lúnasa 1914.

Bhí Dubhghlas de hÍde chomh corraithe le haon Chonraitheoir eile de réir dealraimh. Ba bheag nár éiligh sé ina óráid uachtaránachta gurbh é an Conradh a bhunaigh na hÓglaigh:

Who started the Volunteers on Irish ground out of Irish seed? Who but the Gaelic League (applause). Who cleared the road before the Volunteers? Was it not the Gaelic League? And who gave them their first president, who but the Gaelic League? And who showed the country that outside the revival of its native tongue there is one essential thing more for true nationality to aim at?

An Claidheamh Solais, 1 Lúnasa 1914.

Níor mhínigh de hÍde cad é go díreach a bhí i gceist aige leis an abairt dheireanach sin, ach is léir ón gcomhthéacs gur thagairt do rialtas dúchasach de shaghas éigin a bhí ann. Faoi Lúnasa 1914, bhí an Conradh ag tacú go hoscailte le harm príobháideach náisiúnaíoch, fiontar ar dheacair a rá faoi go raibh baint dá laghad aige le cur chun cinn na Gaeilge. Bhíothas in ann é sin a dhéanamh toisc go raibh gach aicme náisiúnaithe, ó lucht leanúna an Réamonnaigh ar thaobh amháin go dtí an I.R.B. ar an taobh eile, páirteach sna hÓglaigh, rud a d’fhág go raibh an eagraíocht úd chomh ‘neamhpholaitiúil’ leis an gConradh féin. Ach d’athraigh saol polaitiúil na hÉireann agus na hEorpa ó bhonn i dtús na míosa céanna.

Póstaer a d’fhoilsigh Conradh na Gaeilge timpeall na bliana 1913

     Thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda seachtain i ndiaidh an Oireachtais. Bhí éagsúlacht tuairimí le léamh ar An Claidheamh chomh luath leis an 15 Lúnasa. Mhol Tadhg Ó Donnchadha (‘Torna’) seasamh cróga na mBeilgeach ag Liège agus d’aontaigh sé le polasaí Redmond i leith an chogaidh:

Do gheall Seán Réamonn go ndéanfaidís Fianna Éireann cosaint na tíre. Féachaimis chuige go gcoimhlíonfar ár dtaobhna den gheall gan teip.

An Claidheamh Solais, 15 Lúnasa 1914.

Dearcadh eile ar fad a bhí ag ‘M.S.’ (Micheál Smithwick, níos dóichí ná a mhalairt):

We have gained the favour of the Saxon, the applause of the English party leaders, the exultation of the Maffiker. But we have also forgotten in one five minutes 700 years of Irish history.

An Claidheamh Solais, 15 Lúnasa 1914.

Bhí aontas an Chonartha i mbaol ó thús an chogaidh amach, ach mhéadaigh an chontúirt nuair a tharla scoilt sna hÓglaigh i ndeireadh mhí Mheán Fómhair, go háirithe toisc go raibh Eoin Mac Néill ina cheann foirne ar an mionlach i measc na nÓglach a chuaigh i gcoinne Redmond (‘Óglaigh Shinn Féin’ mar a tugadh orthu go coitianta) agus ina leas-uachtarán ar an gConradh ag an am céanna. Nuair a thug sé léacht ag cruinniú den Ard-Chraobh faoin teideal ‘The Irish Volunteers and their relationship to the language movement and Irish nationality’ níorbh fhéidir an fhadhb a chur ar an méar fhada a thuilleadh. [Tá tuairisc ar léacht Mhic Néill sa Freeman’s Journal, 2 Deireadh Fómhair 1914]. Mhol de hÍde an rún seo a leanas ag an gcéad chruinniú eile den Choiste Gnó:

That the Coiste Gnó reminds branches of the Gaelic League that it is more important now than ever at any time since the establishment of the organisation that the Gaelic League and its branches should stand firmly by the decision which has guided it at all times; that is to rigorously abstain from all connection with politics or any discussions thereon, except in so far as such questions relate directly to the Irish language.

Freeman’s Journal, 12 Deireadh Fómhair 1914.

Glacadh leis an rún d’aon ghuth, ach is léir ó thuairisc chomhaimseartha ar an gcruinniú gur mhair an tsean-éiginnteacht i dtaobh bhrí an fhocail ‘polaitíocht’:

Mr O’Kelly said they all agreed that politics should be excluded from Gaelic League meetings, but there were a great many other questions that might arise and that they should be free to deal with.
The President — The war for instance (laughter).

Freeman’s Journal, 12 Deireadh Fómhair 194.

Tá gach dealramh gur tháinig rún an Chraoibhín aniar aduaidh ar na poblachtaigh mar, an mhí dár gcionn, mhol Diarmuid Ó Loingsigh, ball sinsearach den I.R.B., a rún féin i bhfabhar neamhspleáchas na hÉireann. Cé gur rialaigh de hÍde go raibh sé as ord, ba léir nach raibh deireadh ráite.

     Rinne an t-uachtarán tréaniarracht chun a dhearcadh féin a chur ina luí ar bhaill an Chonartha nuair a thug sé óráid phoiblí i gCorcaigh, an 15 Nollaig 1914. B’annamh a labhair sé chomh neamhbhalbh faoi chúrsaí polaitiúla:

When all is said and done, and in the last analysis, it is (in my opinion) in the hands of the rank and file of the tenant farmers and shopkeepers of Ireland who elect the present County Councils (and who will, please God, if all goes well, soon be electing the members of the first Irish Parliament since the Union) that the government of this country will lie. And unless I am utterly wrong, I foresee that these men will be of a moderate and possibly even a conservative type, rather than an extremist or a revolutionary one.

Douglas Hyde, The Gaelic League and Politics (BÁC, gan dáta), 3.

Dar le de hÍde, bheadh rath ar an nGaeilge faoin rialtas dúchasach a bhí le bunú go luath dá bhfanfadh gluaiseacht na teanga neodrach sa choimhlint pholaitiúil, ach dá rachadh an mionlach réabhlóideach i gcumhacht sa Chonradh,

The language, which would then be looked upon as the appanage of a single political sect, and not the inheritance of a nation, would go down in contumely and dishonour ...

Douglas Hyde, The Gaelic League and Politics (BÁC, gan dáta), 7.

Chun éifeacht na hóráide a mhéadú, cuireadh i gcló í i bhfoirm leabhráin faoin teideal The Gaelic League and Politics.

Ard-Fheis Dhún Dealgan

An Coirnéal Maurice Moore agus an rún a mhol sé

Ní dheachaigh argóintí an uachtaráin i bhfeidhm ar lucht an I.R.B., áfach. Chuir Craobh Mhic Éil, craobh a raibh tionchar nár bheag ag na poblachtaigh uirthi, an rún seo a leanas ar aghaidh chuig Ard-Fheis na bliana 1915, a tionóladh i nDún Dealgan:

Connradh na Gaedhilge shall be strictly non-political and non-sectarian and shall devote itself solely to realising the ideal of a Gaelic-speaking and independent Irish nation, free from all subjection to foreign influences.

An Claidheamh Solais, 4 Lúnasa 1915.

Chuaigh an t-achrann idir na baill in olcas sna seachtainí roimh an Ard-Fheis. Nuair a d’fhógair Seoirse Ó Muanáin agus Úna Ní Fhaircheallaigh nach mbeidís ag seasamh don Choiste Gnó in athuair, thagraíodar don uisce faoi thalamh a bhí ar siúl ag dream nár ainmníodh:

voting at Ard-Fheis has become irregularly distributed by the wholesale creation of branches in some districts ...

Irish Independent, 16 Iúil 1915.

Ach in ainneoin an réamh-ullmhúcháin seo, tá an chuma ar an scéal nach raibh tromlach na dteachtaí sásta glacadh le rún an I.R.B., lá na hArd-Fheise. Labhair an Dr Seán Mac Énrí go láidir ina choinne agus mhol an Coirnéal Maurice Moore, a bhí ina chigire-ginearálta ar na hÓglaigh Náisiúnta (an dream a thaobhaigh le Redmond, aimsir na scoilte) an rún comhréitigh seo a leanas:

Connradh na Gaedhilge shall be strictly non-political and non-sectarian and shall devote itself to realising the ideal of a free Gaelic-speaking Ireland.

An Claidheamh Solais, 24 Lúnasa 1915.

Ba rún náisiúnaíoch é seo i gcónaí, ar ndóigh, ach fágadh an tagairt don neamhspleáchas náisiúnta ar lár sa leagan leasaithe agus bheadh lucht leanúna Redmond in ann a rá gurbh ionann an tsaoirse a luadh agus Home Rule. Dar le Dubhghlas de hÍde, a bhí ina chathaoirleach ar an díospóireacht, chiallaigh an focal ‘saor’,

saor mar táid Sasanaigh agus Breatnaigh agus Albanaigh mar adubhairt an Cornal.

An Claidheamh Solais, 24 Lúnasa 1915.

Ghlac na teachtaí leis an leasú d’aon ghuth agus bhí gach cosúlacht ar an scéal go raibh baol na scoilte thart go ceann bliana eile ar a laghad. B’shin a thug an Irish Independent le fios dá léitheoirí:

The question of the introduction of politics into the work of the Gaelic League was, it may be hoped, finally disposed of at the Ard-Fheis yesterday ...

Irish Independent, 29 Iúil 1915.

Ach d’éirigh de hÍde as an uachtaránacht laistigh de cheithre uaire is fiche. Níorbh é an rún faoi deara é sin — bhí sé sásta glacadh leis nuair a baineadh an urchóid as — ach bua an I.R.B. sna toghcháin don Choiste Gnó nua. Ba léir dó go raibh méadú mór tagtha ar líon na bpoblachtach ar an gCoiste (Seán Mac Diarmada, Piaras Béaslaí, Liam Ó Briain, Seán T. Ó Ceallaigh, Tomás Ághas, Seán Ó hÉigeartaigh agus Traolach Mac Suibhne ina measc) agus tuigeadh dó nach bhféadfaí srian a chur leo feasta. Seo sliocht as tuairisc an Irish Independent:

Mr John Hegarty, who was elected for Munster, is as ex-Post Office employee who had been acquitted by a Dublín jury of charges brought against him under the Defence of the Realm Act. Mr John McDermott, who was also elected, is serving a term of imprisonment under the same Act.

Irish Independent, 30 Iúil 1915.

Fágadh an Conradh faoi smacht mionghrúpa rúnda pholaitiúil; nuair a bhí rúnaí nua le ceapadh tamall gairid tar éis na hArd-Fheise, ba ag cruinniú den I.R.B. a socraíodh go dtabharfaí an post do Sheán T. Ó Ceallaigh [féach Leon Ó Broin, Revolutionary Underground (BÁC, 1976), 167]. Níorbh fhada go raibh lucht Home Rule ag cáineadh an Chonartha, eagraíocht a raibh a bpríomh-namhaid phoiblí, Eoin Mac Néill, anois ina uachtarán uirthi:

a Nationalist cannot join the Gaelic League in order to study his native tongue without having to stomach the objectionable propaganda of Sinn Féin organisers. If the super-patriots were really anxious to save the language of the Gael they would not damage the language organisation by prostituting it to political purposes.

National Volunteer, 15 Eanáir 1916.

B’shin díreach an toradh a theastaigh ó Dhubhghlas de hÍde a sheachaint: in ainneoin a chuid iarrachtaí thar na blianta. bhí an Conradh nasctha faoi deireadh thiar le náisiúnachas den saghas ba radacaí.

Achoimre

Sin é deireadh na haiste a foilsíodh ar Comhar sa bhliain 1993, ach braithim nár mhiste achoimre a thabhairt ar na príomhphointí mar tá roinnt de na finscéalta a bhréagnaíos fiche bliain ó shin á n-aithris i gcónaí. Seo iad más ea:

     Finscéal 1: B’eagraíocht neamhpholaitiúil é Conradh na Gaeilge go dtí an bhliain 1915.
     An fhírinne: B’eagraíocht náisiúnaíoch é Conradh na Gaeilge a thacaigh leis an bhfeachtas ar son Home Rule agus le bunú Óglaigh na hÉireann, ach ní raibh ceangal ar leith aige le grúpa náisiúnaíoch amháin thar ghrúpa náisiúnaíoch eile sna blianta roimh 1915.

     Finscéal 2: Bhí Dubhghlas de hÍde tugtha go hiomlán do ghluaiseacht na Gaeilge agus ba chuma leis faoi chúrsaí polaitíochta.
     An fhírinne: Thacaigh Dubhghlas de hÍde le John Redmond agus leis an bhfeachtas ar son Home Rule, cé gur theastaigh uaidh achrainn a sheachaint le náisiúnaithe a bhí níos radacaí ná lucht leanúna an Réamonnaigh.

     Finscéal 3: D’éirigh Dubhghlas de hÍde as uachtaránacht an Chonartha nuair a ghlac Ard-Fheis na bliana 1915 le rún polaitiúil.
     An fhírinne: Bhí Dubhghlas de hÍde sásta leis an rún a mhol Maurice Moore ach d’éirigh sé as an uachtaránacht de bharr líon mór na bpoblachtach a toghadh don Chiste Gnó ag an Ard-Fheis.

Conradh na Gaeilge agus an pholaitíocht, cuid I

Dubhghlas de hÍde i radharc ón gclár.

An 7 Márta 2016, chraol RTÉ1 clár ar Dhubhghlas de hÍde mar chuid den tsraith teilifíse dar teideal ‘Fire in the Blood’. Bhí rudaí maithe sa chlár. Chuir sé buneolas ar shaol agus ar shaothar de hÍde i láthair lucht féachana an phríomhbhealaigh teilifíse ar dhóigh a bhí taitneamhach tarraingteach. Ar an drochuair, bhí teachtaireacht lárnach an chláir bun os cionn ar fad. Tugadh le fios go raibh Conradh na Gaeilge saor ó smál na polaitíochta i dtús a ré ach gur imigh an eagraíocht le polaitíocht ag Ard-Fheis na bliana 1915, tráth a d’éirigh Dubhghlas de hÍde as an uachtaránacht mar agóid. Seo mar a labhair an Dochtúir Máire Nic an Bhaird:

Bhunaigh Dubhghlas de hÍde Conradh na Gaeilge, eagraíocht nach raibh baint aici le polaitíocht, ach ansin sa bhliain 1915, bhog Conradh na Gaeilge i dtreo na polaitíochta. Ní raibh Dubhghlas de hÍde sásta leis sin in aon chor.

Mar an gcéanna, d’áitigh láithreoir an chláir, Fiachna Ó Braonáin, gur éirigh de hÍde as uachtaránacht an Chonartha toisc gur ghlac Ard-Fheis na bliana 1915 le rún polaitiúil a bhí á mholadh ag baill de Bhráithreachas Poblachtach na hÉireann:

He went on to lose the vote and at once resigned from the League.

Caithfear a admháil go bhfuil na tuairimí seo le fáil go forleathan sa staireagrafaíocht. Seo mar a scríobh an staraí F.S.L. Lyons:

When Hyde was elected president he bent all his efforts towards ensuring that the League should be non-political. He remained president from 1893 until 1915 and only resigned then when it become impossible at that tense time to exclude politics any longer.

F.S.L. Lyons, Culture and Anarchy in Ireland 1890-1939 (Oxford, 1979), 43.

Ach níos mó ná fiche bliain ó shin, in eagrán speisialta den iris Comhar a foilsíodh chun an chéad chéad den Chonradh a chomóradh, thaispeáin mé go raibh an eagraíocht sáite go domhain sa pholaitíocht ó thús an fhichiú haois ar a dhéanaí. Tá glúin nua tagtha ar an saol idir an dá linn nár léigh torthaí mo chuid taighde riamh. Ní tógtha orthu é. Sílim gur mithid an sean-aiste úd a athfhoilsiú sa mheán úr digiteach seo nárbh ann dó sa bhliain 1993. Tá cur síos san alt ar sheasamh polaitiúil an Chonartha sna blianta idir 1898, nuair a tosaíodh ar ábhar bolscaireachta a fhoilsiú, agus 1915, nuair a d’éirigh de hÍde as oifig. Ina theannta sin, tá míniú eile le fáil san alt ar an gcinneadh a dhein de hÍde—míniú atá éagsúil leis an gceann atá le léamh sna sleachta thuas.

An t-alt liom a foilsíodh sa bhliain 1993.

Náisiúnachas an Chonartha

Ba é an chéad leabhrán a cuireadh amach i sraith dar theideal Gaelic League Pamphlets ná téacs léachta a thug an tAthair Micheál Ó hÍcí ag cruinniú den Ard-Chraobh sa bhliain 1898. Phléigh Ó hÍcí brí an téarma ‘náisiún’ agus leag sé béim, mar a bheifí ag súil leis, ar thábhacht na teanga dúchais do náisiún ar bith. Ach thug sé le fios freisin go raibh dlúthbhaint riamh anall idir cúrsaí teanga agus an neamhspleáchas polaitiúil:

Two facts stand out prominently in the history of the language question the world over, (1) it has ever been sought to extirpate the languages of subject peoples, thus to pave the way for their absorption in the dominant race. (2) national resurgence has been heralded or accompanied, heralded in most cases—by an awakening of interest in the native speech.

Michael P. O’Hickey, The True National Ideal (BÁC, gan dáta), 8.

An bhliain chéanna, fuair an Conradh ardán rialta chun a fhealsúnacht a chraobhscaoileadh nuair a bunaíodh Fáinne an Lae. Fear gnó a bhunaigh an iris mar fhiontar tráchtála, ach ghlac an Conradh freagracht as an ábhar eagarthóireachta a cuireadh i gcló inti. Bhí príomhalt an chéad eagráin ar aon fhocal leis an Athair Ó hÍcí:

the present century has seen the uprise of many small nationalities and in every case the revival of the national language has preceded the achievement of that result.

Fáinne an Lae, 8 Eanáir 1898.

Na tíortha go léir a luadh mar eiseamláirí, bhí neamhspleáchas (an Ghréig, an Rómáin, an tSeirbia, an Bhulgáir) nó, ar a laghad, riar éigin féinrialach (an Ungáir, an Fhionlainn, an Bhoihéim) bainte amach acu. Ní raibh ach tátal amháin le baint as ráiteas Uí Ící: go dtiocfadh athruithe polaitiúla in Éirinn mar thoradh ar athbheochan na Gaeilge. Bhí an tairngreacht chéanna le fáil i véarsa a d’aithris rúnaí Chorcaí an Chonartha ag searmanas cuimhneacháin in onóir reibiliúnaithe 1798:

Éireochamaoid feasta, tá an lá geal ag teacht
Nuair ná beimid fá smacht mar atámaoid
Ag sméirle gan bhrigh nó lucht Béarla gan chroidhe
Agus béarfaimid aghaidh ar ár namhaid.

Fáinne an Lae, 23 Iúil 1898

Cuireadh an véarsa i gcló san iris agus moladh an rúnaí a d’aithris é in eagarfhocal; níorbh eisean a chum na línte, áfach, ach uachtarán an Chonartha, Dubhghlas de hÍde.

     D'éirigh idir lucht stiúrtha an Chonartha agus úinéir Fháinne an Lae tar éis tamaill ghairid agus bunaíodh iris nua, An Claidheamh Soluis, a bhí go hiomlán faoi smacht na heagraíochta. Bhí an méid seo a leanas le léamh ar an gcéad eagrán:

Ni h-iongantas ar bith é go bhfuil Éire ’na tír bhoicht. Le beagnach ceud bliadhain tá riaghaltas na Sacsan, de réir a n-admhála féin, ag tarraing trí mhilliúin punt níos mó ná budh chóir dóibh as pócaidhibh na n-Éireannach gach bliadhain.

An Claidheamh Soluis, 18 Márta 1899.

Sa chéad eagrán eile, thacaigh an páipéar leis na hiarrachtaí a bhí ar siúl chun an dá leath den pháirtí parlaiminteach náisiúnaíoch—iad siúd a chuaigh i gcoinne Parnell agus iad siúd a d’fhan dílis dó—a athaontú. Nuair a fógraíodh sa bhliain 1900 go raibh an bhanríon Victoria chun cuairt a thabhairt ar Éirinn, cuireadh na focail seo a leanas ina béal in alt ar an bpríomhleathanach:

Tá áthas orm indiu ar fhéachaint siar dom an fhaid atáim fá réim mar Riaghaltóir os bhúr gcionn nár thuit ach timcheall cheithre míle míle daoine le h-ocras i nÉirinn agus ní fiú biorán is an méid sin seachas a bhfuil ag tuitim ins na h-Indiachaibh thoir.

An Claidheamh Soluis, 31 Márta 1900.

Bunreacht ‘neamhpholaitiúil’ an Chonartha

     Tháinig fás mór ar thionchar agus ar bhallraíocht an Chonartha i mblianta tosaigh an chéid. Níor tháinig aon mhaolú ar an tacaíocht a tugadh don náisiúnachas sa tréimhse chéanna, ach a mhalairt. Bhí an maíomh seo a leanas le léamh in eagarfhocal agus borradh na gluaiseachta faoi chaibidil sa bhliain 1903:

Our motive power is not parochialism, not provincialism, but nationalism.

An Claidheamh Soluis, 21 Márta 1903.

Tugadh le fios in alt a foilsíodh an bhliain dár gcionn gur eagraíocht neamhpholaitiúil i gcónaí é an Conradh. Ba léir, áfach, gur shainmhíniú ar leith den fhocal ‘polaitíocht’ a bhí in úsáid ag údar an ailt:

There are those who regard it as ‘political’ to love Ireland or to criticise England for her treatment of Ireland, who regard ‘God Save the King’ as a ‘non-political’ anthem; who hold it rank politics so assert that this land is, and ought to be, a Nation. Once and for all, we do not, nor does the Gaelic League, accept any such definition of ‘politics’.

An Claidheamh Soluis, 11 Samhain 1905.

De réir na hargóna seo, níor bhain an pholaitíocht i ndáiríre ach le cúrsaí toghchánaíochta agus b’fheiniméan i bhfad ní ba bhunúsaí é an náisiúnachas. D’fhéadfaí a rá gur sa chiall chultúrtha seachas an chiall pholaitiúil a úsáideadh na focail ‘náisiúnachas’ agus ‘náisiún’ sna sleachta thuas, ach níl aon éalú ó éirim pholaitiúil an chéad sleachta eile a foilsíodh nuair a tháinig na Liobrálaigh ar ais i gcumhacht i ndeireadh na bliana 1905:

our objection to Messrs Balfour and Chamberlain was not that they were Conservatives or that they belonged to the party which is the hereditary foe of this nation. Our objection to them as controllers of the educational system of Ireland was simply this, that they were British. Being British, they had no right to interfere with our schools. Morally, they were no more entitled to dictate what should be taught to children in Connemara than they were to dictate what should be taught to children in Yokohama.

An Claidheamh Soluis, 16 Nollaig 1905.

Ní cúis mór iontais é gur eisigh an Irish Unionist Alliance (nó ‘Cumann na nGall’ mar a tugadh air i leathanaigh an Chlaidhimh) bileog le linn fheachtas toghchánaíochta 1906 inar cáineadh an Conradh. Seo cuid den fhreagra a tugadh ar bhileog na n-aontachtaithe:

the writer of this Irish Unionist Alliance leaflet has stumbled on a great fact. The fact is that the language movement is building up in this land an Irish Nation: which means that it will, in a day which is marching towards us with the slow and silent and relentless tread of fate, crush beneath its heel Unionism and every other -ism as un-Irish and as unlovely as the Unionism of the Irish Unionist Alliance.

An Claidheamh Soluis, 6 Eanáir 1906.

Ba dheacair ráiteas ní ba pholaitiúla a shamhlú.

An Conradh agus na polaiteoirí

B’fhurasta a cheapadh, i bhfianaise an tsleachta thuas, nach raibh i mbunreacht neamhpholaitiúil an Chonartha ach cur i gcéill ó thús deireadh. Ní bheadh an bhreith sin cóir ná cruinn áfach: caithfear a admháil gur choinnigh an eagraíocht amach ón bpolaitíocht sa chiall is cúinge den téarma. Is é sin le rá, níor thaobhaigh sí le grúpa náisiúnaíoch amháin thar ghrúpa eile. Níorbh í an ‘pholaitíocht’ a seachnaíodh mar sin, ach ‘polaitíocht na bpáirtithe’. Bhí a leithéid de pholasaí riachtanach, ar ndóigh, dá mbeifí chun tacaíocht leathan a fháil don ghluaiseacht agus d’éirigh go maith leis an straitéis ar feadh i bhfad. Seo mar a labhair Eoin Mac Néill leis an slua ag mórshiúl bliantúil an Chonartha i 1909:

The U.I.L. was on their side, and the Hibernians, the Sinn Féin organisation, and the Gaelic Leaguers throughout the length and breadth of Ireland, they need not say, were with them.

An Claidheamh Soluis, 25  Meán Fómhair 1909.

An bhliain dár gcionn, ghlac buíon ó Shinn Féin páirt sa mhórshiúl agus thug beirt bhall den pháirtí parlaiminteach óráidí uathu. Seo giota as an tuairisc a d’fhoilsigh an Claidheamh Soluis:

We have, as our President said on Sunday, kept politics outside the League, but we have therefore got men of every party to come into it.

An Claidheamh Soluis, 24 Meán Fómhair 1910.

Theastaigh ó cheannairí an Chonartha go mbeadh dea-chaidreamh acu le gach aicme náisiúnaithe in Éirinn, cé go raibh feisirí áirithe in amhras faoin ngluaiseacht nua. Chomh luath le 1898, mar shampla, thagair an feisire William O’Brien don:

disposition on the part of some influential gentlemen of the ... Gaelic League to indulge in somewhat unjustified criticism of the movement for national Self-Government and those who are doing their best to advance it.

Fáinne an Lae, 29 Eanáir 1898.

An bhliain dá éis, cháin an tAthair Peter Yorke polasaithe na bhfeisirí ag léacht poiblí a tugadh faoi choimirce an Chonartha. D’fhreagair an Freeman’s Journal, nuachtán a bhí ina ghuth neamhoifigiúil ag an bpáirtí parlaiminteach, líomhaintí an tsagairt agus cuireadh ina leith go raibh sé ina urlabhraí ag,

those malignant factionalist politicians who would wish to use the Gaelic League as a fresh weapon of attack upon the National movement.

Freeman’s Journal, 7 Meán Fómhair 1899.

B’éigean do cheannairí an Chonartha athmhuintearas a dhéanamh leis na feisirí trí pholasaí na heagraíochta a shoiléiriú gan mhoill. Seo mar a mhínigh an Claidheamh Soluis dearcadh na heagraíochta:

‘Ireland a Nation’ was its only goal. Its ranks were open to all Irishmen, but all who joined it were given clearly to understand that it worked for a self-centered Ireland in which Irish influences alone should predominate.

D’ainneoin sin, dúradh san alt céanna nach bhféadfadh an Conradh tacú go hoifigiúil le haon dream polaitiúil mar, dá ndéanfaí é sin,

all persons who, by nature of their occupation, cannot take a public part in politics would be forced also to stand aside from the language movement.

An Claidheamh Soluis, 21 Deireadh Fómhair 1899.

Dá gceanglófaí an Conradh leis an ‘ngluaiseacht  náisiúnta’ (mar a thug lucht leanúna na bhfeisirí orthu féin) chaillfí na múinteoirí, na hoibrithe poist agus na státseirbhísigh ar sciar maith den bhallraíocht iad. Ar an dóigh sin, tugadh le fios don pháirtí parlaiminteach go raibh báidh ag lucht na Gaeilge leo ach nach bhféadfaí naisc fhoirmiúla a bhunú idir an dá ghluaiseacht de bharr constaice praiticiúla.

‘Tír is Teanga’, ‘Ní Éireannach go Gaeilgeoir’

     Ní raibh an caidreamh idir an Conradh agus lucht Home Rule gan teannas ar fad sna blianta ina dhiaidh sin—tharraing Conraitheoir ó Mheiriceá achrann i 1903 mar shampla—ach, tríd is tríd, d'éirigh le de hÍde comhbháidh a chothú leis na polaiteoirí. Faoi Mhárta 1904, thairg John Redmond suíochán sábháilte dó ag an gcéad olltoghchán eile. Mheas de hÍde nárbh aon teist í an tairiscint sin ar chríonnacht an ‘cheannaire náisiúnta’:

Saoilim nár chríonna an bheart do’n Réamonnach san do dhéanamh, óir dá dtéidhinn isteach san bPáirtí bheadh orm cur suas do Uachtaránacht an Chonnartha, agus b’éidir nach mbéadh an té do leanfadh mé í n-aghaidh gach baint le Poilitidheacht mar do bhí mise. Bhí an Réamonnach agus an Páirtí go léir gan contabhairt uaim-se, agus ba cheart dóibh a fhios san do bheith aca.

Dubhghlas de hÍde, Mise agus an Connradh (BÁC, 1937), 121.

Ba léir do chách, áfach, go raibh tacaíocht nár bheag laistigh den Chonradh ag grúpaí polaitiúla eile seachas lucht leanúna an pháirtí pharlaimintigh. Ba dheacair léirmheas ní ba mholtaí a shamhlú ná an ceann a fuair leabhar le hArt Ó Gríofa ar an gClaidheamh Soluis (níor síníodh an t-alt ach tá gach cosúlacht air gurbh é an t-eagarthóir, Pádraig Mac Piarais, a scríobh):

We do not know that there has been published in Ireland in our time any book in English more important than The Resurrection of Hungary ... it crystallises into a national policy the doctrines which during the past ten years have been preached in Ireland by the apostles of the Irish Ireland movement. That movement originated with the foundation of the Gaelic League ...

An Claidheamh Soluis, 26 Samhain 1904.

Ní go ró-mhaith a réitigh na Conraitheoirí a thacaigh leis an Réamonnach agus leis an nGríofach lena chéile i gcónaí, agus ba bheag nár scriosadh an eagraíocht i gcathair Chorcaí nuair a d’éirigh idir an dá dhream sa bhliain 1907 [féach Diarmuid Ó Murchadha, Liam de Róiste (BÁC, 1976), 32-33]. Cé gur chaill na Sinn Féinithe an cath áirithe sin, chuidigh an Claidheamh Soluis leis an bpáirtí sin le linn fhothoghchán Liatroma Thuaidh: cé gur foilsíodh cur síos ar pholasaithe iarrthóir Shinn Féin, níor luadh ach ainm an iarrthóra i gcás an Home Ruler [féach An Claidheamh Soluis, 22 Feabhra 1908]. Go gairid roimh chéad olltoghchán na bliana 1910, áfach, d’fhoilsigh an Claidheamh ráiteas a dhearbhaigh go raibh an Conradh ‘absolutely neutral in party politics’ agus a chomhairligh do na baill gan aon tacaíocht a thabhairt d’iarrthóirí ar leith,

unless they be strongly in favour of the Gaelic League, and their opponents opposed to it.

An Claidheamh Soluis, 11 Nollaig 1909.

Bhí Sinn Féin ag dul i léig um an dtaca sin, ach d’fhág scoilt i measc na bhfeisirí go mbeadh dhá ghrúpa náisiúnaíocha in adharca a chéile sna toghcháin: an United Irish League a bhí dílis don Réamonnach agus eagraíocht nua, an All-for-Ireland League, a bhunaigh William O'Brien. Ní raibh áit ar bith a raibh an scoilt ní ba bhinbí ná i gcathair Chorcaí, mar a raibh greim docht ag lucht leanúna Redmond ar eagraíocht áitiúil an Chonartha. Bhí sé thar a bheith tábhachtach, dá réir sin, nach dtarraingeofaí an eagraíocht isteach i gcoimhlint toghchánaíochta idir dhá aicme náisiúnaithe, rud a d’fhéadfadh scoilt a tharraingt sa Chonradh féin.

     Thug dhá olltoghchán na bliana 1910 cóimheá na cumhachta do pháirtí Redmond tráth a raibh na Liobrálaigh mionnaithe cumhacht Theach na dTiarnaí a bhriseadh; tuigeadh láithreach go raibh seans níb fhearr ná riamh ann go mbunófaí fo-pharlaimint i mBaile Átha Cliath sar i bhfad. Thug an tuiscint sin uchtach nua do lucht Home Rule agus ba bheag nár thit Sinn Féin as a chéile. Sna tosca nua seo, agus an pobal náisiúnaíoch uile nach mór aontaithe faoi cheannas an Réamonnaigh, bhí an Conradh in ann tacú go hoscailte le Home Rule:

Ní bheidh an socrú gan easnamh do bheith air, acht má réidhtíghtear an cheist níl aimhreas ar bith nach leas d’Éirinn a thiocfas as.

An Claidheamh Soluis, 25 Feabhra 1911.

Bhí Dubhghlas de hÍde féin sásta an cháiréis ba dhual dó a fhágáil i leataoibh agus labhair sé ag cruinniú poiblí a d’eagraigh buíon Phrotastúnach a bhí i bhfabhar na féinrialach. Níorbh fhéidir tacú le Redmond, ar ndóigh, gan olc a chur ar dhreamanna áirithe, agus cáineadh an t-uachtarán go géar ar leathanaigh Shinn Féin: chuir comhalta anaithnid den Choiste Gnó ina leith gur ‘diplomatist’ a bhí ann agus gur theastaigh uaidh ‘entente cordiale’ a bhunú idir an Conradh agus an príomh-rúnaí Liobrálach, Augustine Birrell. Chosain an t-uachtarán é féin ag an gcéad chruinniú eile den Choiste Gnó in óráid a thugann léargas annamh dúinn ar a dhearcadh polaitiúil féin:

b’fhearr, is dóigh, le sgríobhnóir (nó le sgríobhnóiribh) na litreach so náimhde buana do dhéanamh de na daoinibh bheas ag stiúradh Éireann fá Hóm Rúl ... Tá eagla orm nach grádh do’n Ghaedhilg acht grádh d’á gcuid poilitidheachta féin do bhí ’gá mbrostughadh.

An Claidheamh Soluis, 12 Iúil 1913.

Bhí baol ann ar feadh tamaill go n-éireodh de hÍde as oifig ach fuair sé tacaíocht láidir ó na gnáthbhaill ag Ard-Fheis na bliana 1913. Ina óráid uachtaránachta, dúirt sé:

Ná raibh aon easaontas idir é féin agus duine ar bith eile acht go raibh easaontas idir dhá dhream poilitidheachta, Go raibh súil aige go mbeadh deireadh leis sin.

An Claidheamh Soluis, 6 Meán Fómhair 1913.

Lucht Home Rule agus Sinn Féin a bhí i gceist aige de réir dealraimh, ach bhí an tríú grúpa ann a bhí gníomhach i ngnóthaí an Chonartha i ngan fhios d'fhormhór na mball agus, b’fhéidir, don uachtarán féin—na poblachtaigh. Duine díobh ba ea Seán T. Ó Ceallaigh, a d’fhág an cuntas seo a leanas ar an modh oibre a chleachtaidís:

Bhíodh liosta i gcónaí ag an I.R.B. nuair a bheadh an Ardfheis ar siúl ag Conradh na Gaeilge gach bliain. Bhíodh liosta againn de na daoine a bhí ina n-iarrthóirí don Choiste Gnó: théadh an liosta thart ar chraobhacha an Bhráithreachais agus gheobhaimis ordú cabhrú le daoine áirithe agus vótaí a iarraidh dóibh ó theachtaí eile a bheadh ag an Ardfheis.

Proinsias Ó Conluain (eagarthóir), Seán T. (BÁC, 1963) 50.

Ag Ard-Fheis na bliana 1913, toghadh Ó Ceallaigh féin, mar aon le hÉamonn Ceannt, Tomás Ághas agus Diarmuid Ó Loingsigh.

[Foilseofar an dara leath den aiste seo i mí Aibreáin.]

Seo, siúd agus eile

1. Seo

In ainneoin an fhotheidil atá le léamh ag barr an leathanaigh seo, ní bhaineann aiste na míosa seo leis an stair, le staraithe, ná le scríobh na staire. Caithfidh gur thuig sibh i bhfad ó shin nár chóir mórán a léitear ar an idirlíon a chreidiúint – agus murar thuig sibh an méid sin cheana tá súil agam go bhfoghlaimeoidh sibh an ceacht uaim anois. Fillfidh mé ar an saghas stuif a bhíonn idir chamáin agam go hiondúil an mhí seo chugainn, ach ós rud é gur saolaíodh Cúrsaí Staire i mí Eanáir 2012 agus go gcuirfidh an aiste seo clabhsúr ar an dara bliain dá théarma, sílim gur mithid scrúdú beag imleacáin agus coinsiasa a dhéanamh. Caithfidh mé súil ar roinnt staitisticí i dtús báire.

Na haistí liom is mó a léadh (thuas) agus na haistí liom is lú a léadh (thíos)

      Más cruinn iad na huimhreacha a sholáthraíonn Blogger, tugadh 5,960 cuairt ar an suíomh le dhá bhliain anuas. B'fhéidir go dtuigfí ón méid sin gur tugadh tuairim is 250 cuairt ar an meán ar na ceithre aiste fichead atá le léamh anseo. Níl sé sin fíor ná baol air. Cuireann Blogger staitisticí ar fáil do gach aiste ar leith chomh maith, agus nuair a dheineas na huimhreacha sin a shuimiú cúpla nóiméad ó shin ní raibh ach 1,737 cuairt i gceist. Ní raibh dul amú ar an té a mhaígh go raibh trí shaghas bréag ann: ‘bréaga, deargbhréaga agus staitisticí’. Is cosúil go gcuireann Blogger gach cuairt san áireamh sa bhfigiúr iomlán ach go gcaithfidh cuairteoir méid áirithe ama a chaitheamh ag breathnú ar aiste amháin sula n-áireofar an chuairt leis an aiste sin – nó sin é mo thuiscintse ar an scéal. Más féidir brath ar an dara staitistic, chiallódh sé gur léadh gach aiste 72 uaire ar an meán. Bheinn breá sásta leis an bhfigiúr seo dá mbeadh sé fíor ach tá éagsúlacht mhór idir líon na gcuairteanna a tugadh ar na haistí éagsúla. Seo iad na haistí atá ag barr an liosta: ‘Slí na fírinne’ (Bealtaine 2012) a léadh 125 uaire; ‘Ceist na teanga’ (Aibreán 2013) a léadh 115 uaire; agus ‘Fear darb ainm Pearse’ (Meitheamh 2013) a léadh 114 uaire. Dá mba mhian liom an líon is mó léitheoirí a mhealladh, ba chríonna an beart dom é aiste a scríobh ar ‘úsáid na Gaeilge i rith Chogadh na Saoirse’! Agus seo iad na haistí atá ag bun an liosta: ‘Dea-stair ar an Drochshaol’ (Deireadh Fómhair 2012) a léadh 43 uaire; ‘Léirmheas agus athmheas’ (Samhain 2013) a léadh 31 uaire; agus ‘Mo ghinealach, cuid I’ (Deireadh Fómhair 2013) nár léadh ach 30 uair. Más mian liom léitheoirí a chur ó dhoras, níl le déanamh agam ach scríobh fúm féin ...

Bréaga, deargbhréaga agus staitisticí 

Mar is léir ón ngraf thuas, is ag dul i méid a bhí líon na gcuairteoirí go dtí le fíordhéanaí. Seo iad na tíortha is mó ina bhfuil lucht léite an tsuímh lonnaithe: Éire (2,560), na Stáit Aontaithe (1,181), an Rúis (629), an Ríocht Aontaithe (351), an Spáinn (126) agus an Ghearmáin (115). Tá na figiúirí le haghaidh gach tír eile faoi bhun 100. Ní cúis iontais é go bhfuil formhór na gcuairteoirí in Éirinn, agus glacaim leis gur i dTuaisceart Éireann atá cuid mhaith den dream atá luaite leis an Ríocht Aontaithe. B’fhéidir go gcuirfeadh líon ard na gcuairteanna ó Mheiriceá agus ón Rúis iontas ar dhuine, ach is cosúil gur róbait seachas daoine iad formhór na gcuairteoirí seo. Tá léitheoirí dílse agam áfach: fear anaithnid (sílim go mbeadh rudaí níos fearr le déanamh ag bean) a thugann grád dom gach mí; Aonghus Ó hAlmhain a dhéanann gach aiste liom a fhógairt ar Twitter; an fear anaithnid (arís, táim cinnte go mbeadh rudaí níos fearr le déanamh ag bean) a chuireann liosta dá bhfuil léite aige in airde ar shuíomh Politics.ie – táim buíoch díobh uile.

      Cuirtear ceisteanna orm ó am go chéile. Go deimhin, tá ceisteanna áirithe a cuireadh orm níos mó ná uair amháin agus freagróidh mé iad anseo thíos.

1. Cén fáth nach dtugaim cead do chuairteoirí teachtaireachtaí a bhreacadh ar an suíomh seo?

Dá ligfinn do chuairteoirí teachtaireachtaí a fhágaint anseo bheadh dualgas orm breathnú ar an suíomh go rialta agus déarfainn go mbeadh orm roinnt mhaith teachtaireachtaí a bhaint anuas óir is minic a éiríonn plé na staire teasaí. Ach ós rud é go mbeidh deis agam súil a choinneáil ar an suíomh gach lá i rith saoire na Nollag, táim chun eisceacht bheag a dhéanamh agus beidh cead ag cuairteoirí teachtaireachtaí a scríobh ag bun an leathanaigh seo go ceann seachtaine ar a laghad.

2. Cén fáth nach bhfuil naisc agam le suímh eile i nGaeilge?

Is suíomh staire é seo. Tarlaíonn sé gurb í an Ghaeilge teanga an tsuímh, ach ní suíomh teanga ná suíomh cúise é. Ina dhiaidh sin is uile táim tar éis géilleadh beagáinín d’éileamh na léitheoirí agus tá ‘Cúrsaí Staire’ nasctha anois leis an liosta de blogs na Gaeilge a chuir Kevin Scannell i dtoll a chéile.

3. Cén fáth nach scríobhaim i mBéarla sa chaoi go dtuigfeadh níos mó daoine mé?

Táim ar aon fhocal le V.I. Lenin i dtaobh na ceiste seo: b’fhearr liom go mbeadh níos lú léitheoirí agam ach iad a bheith níos fearr.

2. Siúd

Na trí leabhar is fearr dar le Comhar

Más fíor-Ghael thú beidh a fhios agat go bhfuil alt in Comhar na míosa seo dar teideal ‘na deich leabhar Gaeilge is fearr a foilsíodh ó chasadh na mílaoise’. Agus más fíor-Ghael grinnsúileach thú beidh a fhios agat go rabhas féin ar dhuine den dream ar iarradh orthu leabhair a ainmniú. Seo iad na leabhair is fearr, dar le Comhar (tá mo bhuíochas tuillte ag Aonghas Ó hAlmhain arís mar ghoideas an téacs thíos óna bhlog):

1. Trén bhFearann Breac le Máirín Nic Eoin (Cois Life, 2005)

2. An Cléireach le Darach Ó Scolaí (Leabhar Breac, 2007)

3. Fontenoy le Liam Mac Cóil (Leabhar Breac, 2005)

4. An Fuíoll Feá: Rogha Dánta le Liam Ó Muirthile (Cois Life, 2013)

5. An Fear Nach nDéanann Gáire le Micheál Ó Conghaile (Cló Iar-Chonnacht, 2003)

6. An Tionscadal le Tomás Mac Síomóin (Coiscéim, 2007)

7. An tAthair Pádraig Ó Duinnín – Bleachtaire le Biddy Jenkinson (Coiscéim, 2008)

8. Leabhar Mór na nAmhrán le Lochlainn Ó Tuairisg, Micheál Ó Conghaile, Peadar Ó Ceannabháin (eag.) (Cló Iar-Chonnacht, 2013)

9. Úlla le Seán Mac Mathúna (Cois Life, 2005)

10. Scéal Ghearóid Iarla le Máire Mhac an tSaoi (Leabhar Breac, 2012)

      Ar mhaithe leis an oscailteacht, leis an bhféinchosaint agus leis an gconspóid, ba mhaith liom na deich leabhar a roghnaíos féin a chur i láthair anseo thíos. Ach déarfaidh mé cúpla rud faoin liosta oifigiúil i dtús báire. Is é an chéad rud a ritheann liom gur ábhar suntais é go bhfuil trí cinn d’úrscéalta stairiúla i measc na leabhar a roghnaíodh – rud a léiríonn, cheapfá, go bhfuil suim ar leith ag údair agus ag léitheoirí na Gaeilge sa stair. Ach ina dhiaidh sin is uile, níl aon leabhar staire ar an liosta. Sílim gurbh fhiú d’aos liteartha na Gaeilge machnamh a dhéanamh ar an gcodarsnacht sin. De réir na dtreoracha a tugadh dom, bhí cead agam ‘leabhar filíochta, ficsin nó neamhfhicsin a chur ar [an] liosta, fad is go bhfuil an leabhar i nGaeilge agus gur foilsíodh é i ndiaidh an 1 Eanáir 2000’. Thuigeas ón méid sin nach nglacfaí le leabhar dátheangach – le leithéid An Fuíoll Feá cuirim i gcás. Mar an gcéanna, bhraitheas nár chóir dom díolaimí móra filíochta nach raibh iontu ach dánta a foilsíodh i mionchnuasaigh roimh an bhliain 2000 a mholadh – leithéidí Máirtín Ó Direáin: Na Dánta (Cló Iar-Chonnacht, 2010) nó Seán Ó Ríordáin: Na Dánta (Cló Iar-Chonnacht, 2011) abraimis. Níl Leabhar Mór na nAmhrán léite agam go fóill, cé go bhfuil sé i gceist agam é sin a dhéanamh sara i bhfad. Admhaím go neamhbhalbh nach gcuirim mórán suime sa ghearrscéalaíocht. Ní raibh aon leabhar filíochta ar mo liosta ach an oiread, cé go raibh cathú mór orm Péacadh le hAilbhe Ní Ghearbhuigh (Coiscéim, 2008) a mholadh. Seo é an liosta a bhí agam i ndeireadh na dála más ea:

1. Fontenoy, Liam Mac Cóil (Leabhar Breac, 2005)
2. Scéal Ghearóid Iarla, Máire Mhac an tSaoi (Leabhar Breac, 2011)
3. Canfar an Dán: Uilliam English agus a Chairde, Úna Nic Éinrí (An Sagart, 2003)
4. Trén bhFearann Breac: An Díláithriú Cultúir agus Nualitríocht na Gaeilge, Máirín Nic Eoin (Cois Life, 2005)
5. An Béaslaíoch: Beatha agus Saothar Phiarais Béaslaí (1881-1965), Pádraig Ó Siadhail (Coiscéim, 2007)
6. Bláth ’s Craobh na nÚdar: Amhráin Mháire Bhuí, Tríona Ní Shíocháin (Coiscéim, 2012)
7. Éigse Chairbre: Filíocht ó Chairbreacha i gCo. Chorcaí agus ón gCeantar Máguaird 1750-1850, Bláthnaid Uí Chatháin (An Clóchomhar, 2006)

8. An Cléireach, Darach Ó Scolaí (Leabhar Breac, 2007)
9. Fíníní Mheiriceá agus an Ghaeilge, Fionnuala Uí Fhlannagáin (Coiscéím, 2008)
10. Réabhlóid Phádraic Uí Chonaire, Aindrias Ó Cathasaigh (Coiscéim, 2007)

Is suntasach an ní é go bhfuil baint ag naoi gcinn de na leabhair seo, go díreach nó go hindíreach, le cúrsaí staire: ‘briseann an dúchas trí shúile an chait’ mar adeirtear. Dheineas cur síos ar Scéal Ghearóid Iarla in aiste dar teideal ‘Tíortha iasachta’ a foilsíodh anseo i mí Eanáir 2012, agus phléas Canfar an Dán agus Bláth ’s Craobh na nÚdar in aiste dar teideal ‘Guthanna ón stair’ a foilsíodh i mí Iúil na bliana céanna.

3. Eile

Roinnt de na leabhair a bheidh á léamh agam go luath

Tá saoire na Nollag romham agus tá carn mór leabhar le léamh agam. Tá roinnt acu léirithe sa phictiúr thuas agus tá seans maith ann go mbeidh siad faoi chaibidil agam anseo go luath san athbhliain. Ní leabhar clóbhuailte é an téacs is tábhachtaí atá le léamh agam an Nollaig seo, áfach, ach clóscríbhinn a bheidh á léamh agam ar iarratas an údair. Is é atá ann beathaisnéis ar dhuine de cheannairí na nÉireannach Aontaithe. Ní sceithfidh mé ainm an té atá i gceist – ná ainm an údair ach an oiread – ach is fiúntach an saothar é agus ní chuirfeadh sé ionadh orm dá mbeadh an bheathaisnéis ar fáil sna siopaí leabhar in am do Nollaig na bliana seo chugainn. Ar an drochuair, agus ar eagla na míthuisceana, is i mBéarla atá sí.