Tromluí na staire

Is mór idir aigne an phobail i gCív agus in Donetsk

Cuireadh drochthús leis an mbliain úr nuair a tháinig an comhaontú comhlachais idir an tAontas Eorpach agus an Úcráin i bhfeidhm ar an gcéad lá de mhí Eanáir. Is é is aidhm don chomhaontú seo limistéar saorthrádála a chruthú idir an AE agus an Úcráin laistigh de dheich mbliana. Ag an am céanna, tháinig deireadh leis an gcomhaontú saorthrádála a bhí ann idir an Úcráin agus na tíortha atá páirteach i limistéar saorthrádála Chomhlathas na Stát Neamhspleách—bheadh rialacháin an dá limistéar ag teacht salach ar a chéile. Ciallaíonn sé seo go gcaillfidh tionscail na hÚcráine sciar maith de na margaí easpórtála a bhí acu roimhe seo sa Rúis agus iad ag dul in iomaíocht le tionscail fhorbartha an AE sa mhargadh baile. Is deacair a thuiscint conas a dhéanfaidh an socrú seo leas eacnamaíoch na tíre. Ach tá níos mó ná cúrsaí geilleagair i gceist leis an gcomhaontú comhlachais: de réir fhorálacha an chomhaontaithe beidh sé de dhualgas ar an Úcráin glacadh le ‘comhbheartas slándála agus cosanta’ an AE agus le polasaithe na Gníomhaireachta Eorpaí um Chosaint de réir a chéile. Is é atá sa chomhaontú seo, i ndáiríre, an bogadh is déanaí i gcluiche geopholaitiúil atá á imirt le cúpla glúin anuas.

Timpeallú na Rúise

     Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh fuar, thit Eagraíocht Chonradh Vársa, comhghuaillíocht mhíleata na stát cumannach, as a chéile ach níor scoireadh Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (NATO) riamh. Nuair a bhí athaontú na Gearmáine ar na bacáin, tugadh le tuiscint do cheannairí an Aontais Shóivéadaigh nach leathnódh NATO níos faide soir, ach ba ghearr gur ligeadh na briathra bláithe i ndearmad. Bhí géarchéim eacnamaíoch sa Rúis, bhí alcólaí mí-éifeachtach ina uachtarán ar an tír, agus bhí fórsaí míleata na Rúise in ísle brí. Thapaigh cumhachtaí an iarthair an deis agus glacadh leis an bPolainn, an tSeic agus an Ungáir mar bhaill de NATO sa bhliain 1999. Cúig bliana dár gcionn, chuaigh seacht dtír eile ón mbloc iar-chumannach isteach san eagraíocht. In Aibreán na bliana 2008, chinn ceannairí stáit NATO ag cruinniú mullaigh a bhí acu i mBucharest go dtabharfaí ballraíocht don Úcráin is don tSeoirsia lá níos faide anonn. Dá bhféadfaí an dá thír sin a mhealladh isteach san eagraíocht, bheadh an Rúis timpeallaithe ag comhghuaillíocht an iarthair ón Iorua sa tuaisceart chomh fada le Seoirsia sa deisceart—nó chomh fada leis an Asarbaiseáin, b’fhéidir, ós rud é go bhfuil conradh míleata idir an tír sin agus an Tuirc. D’fhéadfaí cabhlach na Rúise a chaitheamh amach as Sevastopol’ nuair a thiocfadh deireadh leis an léas ar an gcalafort sin sa bhliain 2017, rud a thabharfadh smacht ar an Muir Dhubh do chumhachtaí NATO. Níorbh fhada go raibh toradh ar an gcinneadh a deineadh in Bucharest: i mí Lúnasa na bliana céanna d’ionsaigh arm na Seoirsia an Oiséit Theas, réigiún a bhain féinriail amach le láimh láidir sa bhliain 1992. Níl aon amhras ach gurbh iad na Seoirsigh a thosaigh an cogadh—rud a aithníodh sa tuarascáil neamhspleách ar an eachtra a ullmhaíodh thar ceann chomhairle an AE. Gníomh buile ba ea an t-ionsaí ós rud é go raibh na hOiséitigh faoi choimirce na Rúise (is poblacht laistigh de Chónaidhm na Rúise í an Oiséit Thuaidh), ach bhí fonn troda ar Mikheil Saakashvili, uachtarán na Seoirsia, ón uair a gealladh ballraíocht i NATO dá thír agus chuaigh sé sa seans. B’fhéidir go n-éireodh leis dá mbeadh Boris El’cin fós sa Chreimil ach bhí lámh níos socra ar stiúir na Rúise faoin am seo: b’éigean d’arm na Seoirsia cúlú agus d’aithin an Rúis neamhspleáchas na hOiséite Theas.

     Ba thubaiste dhaonna é cogadh na hOiséite dóibhsean a maraíodh, a gortaíodh, nó a díbríodh as a mbaile, ach bhí dóchas agam ag an am go dtiocfadh maitheas éigin as. Bhí súil agam go mbeadh ceannairí NATO níos cáiréisí feasta: go rithfeadh an smaoineamh leo nár chríonna an beart é ciceanna sa tiarpa a bhualadh ar bhéar codlatach. Go deimhin, bhí an chosúlacht ar chúrsaí ar feadh tamaill go raibh ciall ceannaithe ag ceannairí an iarthair. Nuair a toghadh Barak Obama, mar shampla, chualathas caint ar thús nua (‘reset’ i mbéarlagar na Meiriceánach) a chur leis an gcaidreamh idir na Stáit Aontaithe agus an Rúis, ach ba léir sara i bhfad go raibh straitéis an timpeallaithe air ais ar an gclár oibre. Tá dearcadh frith-Rúiseach forleathan i measc bhunaíocht na Stát Aontaithe ar chúiseanna éagsúla. I gcásanna áirithe, níl sa bhfrith-Rúiseachas ach iarmhairt an chogaidh fhuair: is annamh a thagann athrú meoin ar shean-seabhaic. I gcásanna eile, baineann sé le cúlraí pearsanta oifigeach stáit de bhunadh na Polainne, na Liotuáine nó na nGiúdach ar theith a sinsir ó réimeas na Sár. Ach thar aon rud eile, goilleann sé ar bhunaíocht Mheiriceá go bhfuil an Rúis ar an líon beag tíortha nach bhfuil sásta ceannasaíocht dhomhanda na Stát Aontaithe a aithint. Tuigeann an Ghearmáin is an tSeapáin gur chaill siad cogadh agus iompraíonn siad iad féin dá réir. Níl an tuiscint sin ag an Rúis ná ag an tSín, rud a fhágann go gcaithfear cordon sanitaire (claí teorann) a thógaint timpeall orthu trí bhagairt a chur ar réimis atá cairdiúil leo agus trí chabhair mhíleata a thabhairt do réimis atá in amhras orthu. Aon duine a shíleann go bhfuilim ag déanamh áibhéile, éisteadh sé leis an gcomhrá gutháin idir Victoria Nuland, leas-rúnaí stáit don Eoraip, agus Geoffrey Pyatt, ambasadóir na Stát Aontaithe chun na hÚcráine, agus iad ag socrú cén saghas rialtais a thiocfadh i gcumhacht i gCív nuair a bheadh na boinn bainte ón Uachtarán Yanukovič (creachadóir mínáireach a toghadh go daonlathach sa bhliain 2010 agus a bhí cairdiúil leis an Rúis):

‘Puipéid an Mhaidan’ (le caoinchead an ФСБ)

Chaith Nuland achasán leis an AE toisc go raibh comhréiteach sealadach á mholadh ag na hEorpaigh a ligfeadh do Yanukovič fanúint in oifig ar feadh scaithimh eile. Caithfear a rá, áfach, go raibh ballstáit áirithe de chuid an AE ag obair as lámh na Meiriceánach chun ding a shá idir an Rúis agus an Úcráin. An amhlaidh go raibh ‘Drang nach Osten’ (‘tiomáint soir’) na nGearmánach tosaithe in athuair? Ní dóigh liom é. Ní hé nach bhfuil cáineadh tuillte ag an nGearmáin is ag na cumhachtaí móra eile san AE—is cinnte go bhfuil mar ligeadar don tubaiste tarlú—ach is iad ballstáit nua an oirthir is mó a bhí ag iarraidh rialtas na hÚcráine a bhriseadh agus an tír a cheangal leis an AE. Más mian linn nath stairiúil a lua le polasaí reatha an AE, b’fhearr dúinn iompú ar an bPolainnis ná ar an nGearmáinis: bhíodh ‘od morza do morza’ (‘ó mhuir go muir’) mar mhana ag na Polannaigh sa 17ú céad nuair a shín an tír sin ón Muir Bhailt san iarthuaisceart soir ó dheas chomh fada le cósta na Mara Duibhe mar a bhfuil cathair Odes(s)a suite anois ...

Rus (c.1000); an Pholainn agus an Mathshlua Órga (c.1400)

     ‘Cúrsaí staire’ is ábhar don suíomh seo, ach sílim gur fiú géarchéim na hÚcraine a iniúchadh anseo ar dhá chúis. An chéad chúis go bhfuil cosúlachtaí follasacha idir an ghéarchéim atá anois ann agus an ghéarchéim sna Balcáin a chuir tús leis an gCéad Chogadh Domhanda. An fhianaise a thug iar-ambasadóir na Breataine chun na Rúise agus é ag labhairt os comhair choiste Eorpach Theach na dTiarnaí in Westminster, scanródh sé aon duine a bhfuil tuiscint aige ar stair na hEorpa:

An element of ‘sleep-walking’ was evident in the lead-up to the crisis. Sir Tony Brenton said that during the negotiation on the AA [‘association agreement’ .i. an comhaontú comhlachais idir an AE agus an Úcráin], any awareness of Russian hostility was not felt “at a high enough political level in the EU for people who really understand Russia actually to be asked how tough the Russian reaction was likely to be.” There was, he told us, “a lack of … simple thinking about how the Russians were behaving at that stage.” He added that the EU knew that the Russians “did not like what was happening,” but assumed “Ukraine could simply ride over that.”

House of Lords EU Committee, ‘The EU and Russia before and beyond the crisis in Ukraine’, 63

Is é sin le rá, níorbh fhiú le Merkel, le Hollande ná le Cameron ceist a chur ar na saineolaithe cuí ‘meas sibh cad a tharlóidh má thugaimid cic láidir don mhathúin sa bhall is íogaire dá chorp?’ Mar is eol do léitheoirí rialta an tsuímh seo, thug Christopher Clark The Sleepwalkers ar an sárleabhar a scríobh sé ar ghéarchéim na bliana 1914. Ní fhéadfadh Clark teideal níos oiriúnaí a roghnú dá shaothar agus is baolach go bhfuil an lucht suain lán chomh líonmhar i ranna gnóthaí eachtracha na hEorpa inniu agus a bhíodar céad bliain ó shin. An dara cúis go bhfuilim ag trácht ar an Úcráin anseo go raibh sé soiléir ón tús d’aon duine a thuig stair oirthear na hEorpa nárbh fhéidir an Úcráin a tharraingt isteach i gcomhghuaillíocht an iarthair gan fuil a dhoirteadh. Václav Klaus, iar-uachtarán na Seice, níor chuir sé fiacail ann nuair a labhair sé le coiste Theach na dTiarnaí:

Mr Klaus also urged us to consider internal factors within Ukraine. In his view, Ukraine was an inherently unstable entity, weakened by decades of political faction. He believed that Ukraine was a “heterogeneous, divided country, and that an attempt to forcefully and artificially change its geopolitical orientation would inevitably result in its break-up, if not its destruction.”

House of Lords EU Committee, ‘The EU and Russia before and beyond the crisis in Ukraine’, 64-65

Ní dóigh liom go mbeinn chomh borb leis sin (tá cáil na boirbe ar an Uasal Klaus), agus is cinnte nach mbeinn chomh gonta leis, ach táim sásta a rá gur inis sé an fhírinne lom. D’fhág cúrsa na staire go bhfuil pobal (nó pobail) na hÚcráine scoilte go domhain ar bhonn cultúir, ar bhonn creidimh, ar bhonn féiniúlachta náisiúnta, agus ar bhonn polaitíochta. Thairis sin, níl aicmí soiléire i gceist ann mar atá i dTuaisceart Éireann, sa Chipir, nó i mBoisnia: ina ionad sin, tá speictream casta ar toradh é ar mhíshocracht na staire sa taobh sin den domhan. Má tá Úcráiniseoirí Caitliceacha a bhfuil dea-chuimhne acu ar an Ostair agus droch-chuimhne acu ar an Aontas Sóivéideach in uachtar thiar sa Ghailís, tá Rúisigh Ortadocsacha a bhfuil dea-chuimhne acu ar an Aontas Sóivéideach agus droch-chuimhne acu ar náisiúnaithe Úcránacha a throid ar son na Naitsithe in uachtar thoir sa Donbass. Suite idir eatarthu ar an speictream tá Úcráiniseoirí Ortadocsacha agus Rúisiseoirí a áiríonn iad féin mar Úcráinigh, cé go mbeadh drogall ar roinnt acu a rá gur tír eachtrannach í an Rúis.

Leathnú na Polainne (c.1600); an Úcráin agus an Rúis (c.1700)

     D’eascair na náisiúin oir-Shlavacha atá ann anois ón Русь (Rus), stát scaoilte a raibh a lárionad suite i gCív agus a chuimsigh treibheanna Slavacha an oirthir (féach Mapa A). Tá an fhoinse choitinn sin soiléir ó na hainmneacha a thugtaí ar na ciníocha go stairiúil: mar atá, Великорусские (‘mór-Rúisigh’), Малорусские (‘mion-Rúisigh’ nó Úcránaigh) agus Белорусские (‘fionn-Rúisigh’ nó Bealarúisigh). Cuireadh cor sa stair sa bhliain 1240 nuair a scrios na Mongólaigh cathair Chív. D’fhan an chuid ba mhó den Русская земля (críoch Rúiseach) faoi smacht na Mongólach is a gcomharbaí sa Mhathshlua Órga (an dream ónar shíolraigh Tartaraigh an lae inniu) go ceann i bhfad, ach bhí cúpla eisceacht ann: tháinig iarthar na hÚcráine agus an Bhealarúis faoi cheannas na Polainne is na Liotuáine faoi seach, agus d’éirigh le roinnt cathracha a bhí suite i bhfad ó thuaidh fanúint neamhspleách (Mapa B). Bhris concas na Mongólach na naisc pholaitiúla idir ciníocha Slavacha an oirthir agus is ón 13ú céad nó ón 14ú céad amach a thosaigh na canúintí ag scarúint óna chéile. Cuireadh deighilt reiligiúnach leis na cinn eile sa bhliain 1596 nuair a thoiligh an chuid ba mhó de na heaspaig Ortadocsacha sa limistéar a bhí faoi smacht na Polainne údarás an phápa sa Róimh a aithint, cé gur choinníodar a liotúirge Slavóinise féin. Má ghlac pobal na Gailíse leis an Eaglais Chaitliceach ‘Ghréagach’ seo, chuir an t-athrú creidimh seo olc as cuimse ar Úcránaigh Ortadocsacha níos faide soir agus d’éirigh siad amach i gcoinne na Polainne sa bhliain 1648. Bunaíodh stát beag Úcráineach timpeall ar chathair Chív, cé go raibh Polannaigh Chaitliceacha ag bagairt air ón iarthar agus Turcaigh Mhoslamacha ag bagairt air ón deisceart. Ach suite lastoir den Úcráin bhí impireacht Ortadocsach na Rúise agus tógadh an stát beag faoi sciath царь всея Руси ('impire na Rúise uile') nuair a síníodh Conradh Pereiaslav sa bhliain 1654 (Mapa D). As sin amach, lean na Rúisigh orthu ag gluaiseacht ó dheas i dtreo na Mara Duibhe, glúin i ndiaidh glúine, agus de réir mar a baineadh réigiúin nua i ndeisceart na hÚcráine den Tuirc, bhog lonnaitheoirí Slavacha isteach sa Новороссия (‘Rúis Nua’) a bhí á cruthú (Mapa E). D’fhás comhphobail mheasctha a raibh idir Úcránaigh agus Rúisigh iontu sna críocha a gabhadh. Má thuigtear an stair seo, tuigfear cén fáth go bhfuil an Úcráin ina ‘heterogeneous, divided country’, mar adúirt an té adúirt. De réir dhaonáireamh na bliana 2001, d’áirigh 77.8 % den phobal iad féin mar Úcráinigh agus 17.3 % mar Rúisigh. Léirigh an daonáireamh céanna go raibh an Úcrainis mar chéad teanga ag 67.5 % den phobal agus an Rúisís ag 29.6 %. Sa Chrimé, áfach, ba Rúisigh iad 60 % den phobal: níor áirigh ach 24 % de mhuintir na Crimé iad féin mar Úcráinigh agus ba Thartaraigh iad 10 % eile.

An Ostair agus an Rúis (c.1800); teangacha na hÚcráine

     Cad is féidir a dhéanamh agus cúrsaí mar atá siad faoi láthair? In ainneoin na ndeacrachtaí uile, sílim go bhfuil creatlach an réitigh atá riachtanach soiléir go leor:

1. Ba chóir do na Meiriceánaigh aire a thabhairt dá ngnóthaí féin. (Samhlaigh an raic a thógfaí dá mbeadh an Rúis ag cur a ladair i bpolaitíocht Mheicsiceo nó Cheanada.)
2. Ba chóir do chumhachtaí móra an AE a rá leis na Polannaigh is na Liotuánaigh go bhfuil dóthain dochair déanta acu agus cluas bhodhar a thabhairt dóibh aon uair a bheidh an cheist seo faoi chaibidil feasta.
3. Ba chóir an Úcráin a aithint mar stát a bheidh neodrach go buan, ar aon dul leis an Eilvéis.
4. Ba chóir stát feidearálach a dhéanamh as an Úcráin agus saoirse leathan a thabhairt do na réigiúin éagsúla—go hairithe i gcúrsaí cultúir agus teanga. Níor mhiste eiseamláir na hEilvéise a leanúint sa chomhthéacs seo chomh maith.
5. Ba chóir dhá reifreann a eagrú, faoi scáth na hEagraíochta um Shlándáil agus Comhar san Eoraip (OSCE), chun stádas na Crimé agus chathair Sevastopol’ a shocrú.
6. Ba chóir don AE gníomhú i gcomhar leis an Aontas Eacnamaíoch Eoráiseach chun trádáil a éascú idir an dá bhloc, sa chaoi go mbeadh an Úcráin in ann breathnú siar agus soir ag an am céanna.

An dtarlóidh sé sin? Nílim dóchasach, agus tá tuairim agam gurb í an chéad chéim thuas an ceann is deacra díobh ar fad.

Paisean agus réasún

Daniel Cordier, a chuimhní cinn agus Jean Moulin

Léas Alias Caracalla le Daniel Cordier le déanaí. Is é atá ann cuimhní cinn an údair ar an saol a chaith sé i rith an Dara Cogadh Domhanda. Bhí Cordier naoi mbliana déag d’aois, an mheánscoil díreach fágtha aige agus é ag feitheamh le glaoch ó arm na Fraince i samhradh na bliana 1940. Ach nuair a d’iarr an Marascal Pétain sos cogaidh ar an nGearmáin, dhein Cordier a bhealach óna bhaile i gcathair Pau go dtí calafort Bayonne, chuaigh sé ar bord an Leopold II, long Bheilgeach, ansiúd agus bhain sé Falmouth amach. I Sasana dó, liostáil sé in arm beag an Ghinearáil de Gaulle. D'éirigh sé mífhoighneach nuair a bhí a reisimint fós lonnaithe i gcampa míleata i ndeisceart Shasana an bhliain dár gcionn, chuaigh sé i dteagmháil leis an Bureau central de renseignements et d’action mar a glaodh ar sheirbhís rúnda na Fraince Saoire, agus dúirt gur theastaigh uaidh filleadh ar an bhFrainc chun cuidiú leis an résistance inmheánach. Glacadh lena thairiscint, oileadh é mar oibreoir raidió, agus pharaisiútáil sé isteach sa zone libre (an limistéar saor i ndeisceart na Fraince) i mí Iúil 1942. Bhí sé ina chúntóir ag Jean Moulin, ionadaí pearsanta an Ghinearáil de Gaulle sa bhFrainc, go dtí mí an Mheithimh 1943 nuair a ghabh an Gestapo Moulin. Tá idéalachas, soineantacht agus teaspach na hóige léirithe go paiteanta ag Cordier. D’fhéadfaí Alias Caracalla a léamh le sult mar scéal eachtraíochta nó le tairbhe mar shaothar staire, ach tá níos mó ná sin i gceist ann. Tugtar Bildungsroman (úrscéal oiliúna) ar úrscéal ina dtagann an carachtar lárnach in inmhe de bharr eachtraí a bhaineann dó. Níl a fhios agam an bhfuil an téarma Bildungsbiographie in úsáid ag na criticeoirí liteartha, ach d’oirfeadh sé go seoigh do leabhar Cordier má tá.

Charles Maurras agus bolscaireacht de chuid an Action française

     Dá óige é Daniel Cordier sa bhliain 1940, bhí tuairimí láidre polaitiúla aige. Ba bhall díograiseach é den Action française, gluaiseacht den eite dheis a bhí láidir sa tréimhse idir an dá chogadh, agus ba dhia beag aige Charles Maurras (1862-1952), príomh-intleachtóir na gluaiseachta. Is é an cuspóir a bhí ag lucht an Action française deireadh a chur le poblacht na máisiún – ‘la gueuse’ (an  straoilleog) mar a ghlaodar uirthi – agus ríocht na Fraince a thabhairt ar ais. Ríogaithe agus náisiúnaithe ba ea iad a bhí frithpharlaiminteach, frith-eachtrannach agus frith-Ghiúdach. Bhí neart cosúlachtaí idir an Action française agus na gluaiseachtaí faisisteacha a d’fhás ar fud na hEorpa sa tréimhse chéanna, ach bhí éagsúlachtaí nár bheag eatarthu chomh maith. Na gothaí réabhlóideacha a chuir na faisistigh orthu féin, ní raibh rian dá laghad díobh le brath ar an Action française ach a mhalairt ar fad: dhamnaigh Maurras réabhlóid na Fraince agus mhór sé na luachanna traidisiúnta a shamhlaigh sé leis an ancien régime. Arís, ní stát nua-aoiseach láraithe faoi stiúir ceannaire uilechumhachtaigh a theastaigh uaidh, ach ríocht den sean-déanamh ina mbeadh cúigí stairiúla na Fraince i mbun a ngnóthaí féin. Is cóir nationalisme intégral (náisiúnachas iomlán) an Action française a áireamh ar phréamhacha idé-eolaíochta an Front nationale atá ann faoi láthair. Féach mar a scríobh Maurras sa bhliain 1926 nuair a osclaíodh mosc i bPáras:

Mais, s’il y a un réveil de l’Islam, et je ne crois pas que l’on en puisse douter, un trophée de la foi coranique sur cette colline Sainte-Geneviève où tous les plus grands docteurs de la chrétienté enseignèrent contre l’Islam représente plus qu’une offense à notre passé : une menace pour notre avenir.

Action Française, 13 Iúil 1926

(Ach má bhíonn teacht aniar san Ioslam, agus ní dóigh liom go bhfuil aon amhras faoi sin, ní hamháin go mbeidh séadchomhartha de chreideamh an Chóráin ar chnoc sin Sainte-Geneviève, mar ar mhúin na dochtúirí ba mhó uile sa Chríostaíocht i gcoinne an Ioslam, ina mhasla dár stair ach beidh sé ina bhagairt dár dtodhchaí.)

Scaradh na gcompánach ba ea débâcle na bliana 1940 do bhaill an Action française: ba mhó an ghráin a bhí ag roinnt acu ar phoblacht na bpáirtithe ná ar an nGearmáin, ach a mhalairt a bhí fíor i gcásanna eile. ‘Divine surprise’ (iontas ó Dhia) ba ea bunú an État français ar fhothrach an tríú poblacht dar le Maurras, ach phreab Daniel Cordier agus cuid mhaith de na gnáthbhaill sa treo eile. Meas feallaire a bheadh ag Cordier ar Maurras feasta ach níor thréig sé an dearcadh polaitiúil a bhí aige ar an toirt. Ní raibh ann ach gur aimsigh sé meisias nua: ginearál airm darbh ainm de Gaulle.

     Is de réir a chéile a tháinig athrú meoin ar Cordier. Má bhí sé amhrasach i dtaobh perfide Albion ag tús an chogaidh, b’éigean dó a admháil go raibh fáilte ag muintir Shasana roimh theifigh ón bhFrainc agus ó na tíortha eile a bhí gafa ag an nGearmáin. Mar an gcéanna, b’éigean dó athmhachnamh a dhéanamh ar an dearcadh frith-Ghiúdach a bhí aige nuair a chuir sé aithne ar dhaoine ón gcúlra sin in arm na Fraince Saoire. Ar na Giúdaigh a casadh air bhí Stéphane Hessel (1917-2013), fear a bhí faoi chaibidil agam anseo cheana, agus Raymond Aron (1905-83), duine de na smaointeoirí polaitiúla ba thábhachtaí sa bhFrainc sna blianta iarchogaidh. Ach is mó an tionchar a bhí ag Jean Moulin air ná ag aon duine eile. An chéad lá ar casadh Moulin air i gcathair Lyon, bhí comhrá eatarthu i mbialann:

Je lui racontait ma famille royaliste, mon adolescence de militant, mon admiration pour Maurras. Pendant que je parle, il commence à dîner tout en m’observant avec bienveillance ... Enfin, je lui raconte ma révolte devant la trahison de Pétain, mon départ programmé de Pau, le Léopold II, ma déception de ne pas retrouver à Londres Maurras et l’Action française, le déshonneur de son ralliement au Maréchal et mon engagement dans la légion de Gaulle, dont j’avais appris qu’il était, comme moi, monarchiste.

Daniel Cordier, Alias Caracalla (Éditions Gallimard, 2009), 408-10.

(D’inis mé dó faoi ríogachas mo mhuintire, faoi m’óige mar dhíograiseoir, faoin meas a bhí agam ar Maurras. Nuair a bhí mé ag cur díom, thosaigh sé ag ithe, agus é ag amharc go lách orm i rith an ama ... Sa deireadh, d’inis mé dó faoin uafás a chuir tréas Pétain orm, mar a socraíodh m’imeacht ó Pau, faoin Leopold II, faoin díomá a bhí orm nuair nach raibh Maurras is an Action française romham i Londain, faoin tacaíocht náireach a thug sé don Mharascal, agus faoi mo liostáil i léigiún de Gaulle – ar chualas faoi gur ríogaí é, cosúil liom féin.)

Bhí Moulin fiche bliain níos sine ná Cordier. Fear den eite chlé ba ea é agus níor cheil sé an dearcadh a bhí aige: ‘en vous écoutant, je comprends la chance que j’ai eu d’avoir une enfance républicaine’ a d’fhreagair sé (‘ag éisteacht leat, tuigim an t-ádh a bhí orm gur tógadh mar phoblachtach mé’). Sa chomhrá céanna, d’inis Cordier dó faoi Raymond Aron, léachtóir ollscoile agus Giúdach a casadh air i Londain:

« Bien que mes opinions soient à l’opposé des siennes, j’ai été conquis par son intelligence. Il ne cède jamais rien de ses convictions, mais argumente aussi longtemps que nécessaire pour convaincre avec patience ses interlocuteurs. Pour moi, qui ne conçois la politique que sous forme de polémiques ponctuées de pugilats, c’était une révélation. Pourtant, avant mon départ, j’ai été affecté par son attitude antigaulliste.
— Ah oui ?
— J’ai du mal à comprendre son opposition au Général.
— C’est la démocratie : débattre et choisir. »

Cordier, Alias Caracalla, 413-14.

(‘Cé go bhfuil mo dhearcadh bun os cionn lena dhearcadhsan, mheall a intleacht mé. Níor chúlaigh sé óna chuid tuairimí riamh, ach leanadh sé leis ag argóint chomh fada agus ba ghá chun dul i gcion go foighneach ar an lucht agallaimh. Domsa, nár shamhlaigh aon saghas polaitíochta seachas sciolladh teanga in éineacht le buillí doirn, b’oscailt súl dom é. Ach, sular fhág mé, bhí a dhearcadh frith-Gaulliste ag goilliúint orm.’
— ‘Dáiríre?’
— ‘Is deacair dom an seasamh atá aige i gcoinne an Ghinearáil a thuiscint.’
— ‘Sin agat an daonlathas: deintear plé agus deintear rogha.’)

Bhí tús curtha le hoideachas polaitiúil Daniel Cordier!

Raymond Aron agus dhá shaothar leis

     Bhí cur amach agam ar Raymond Aron cheana. Go deimhin, tá sé luaite agam in Ó Chéitinn go Raiftearaí (féach leathanach 254), ach spreag an tagairt in Alias Caracalla mé lena léamh in athuair. Chualas iomrá ar Aron i bhfad ó shin, ach shamhlaíos é mar shaghas ‘frith-Sartre’: príomh-fhealsamh an liobrálachais agus cosantóir an status quo sa bhFrainc. Tig liom a rá nach raibh fonn orm tuileadh a léamh faoi. Ach nuair a bhíos i bPáras roinnt blianta ó shin cheannaíos cóip athláimhe den bheathaisnéis a scríobh Nicolas Baverez air mar bhí tuairim agam go mbeadh léargas úr le fáil ann ar chonspóidí intleachtúla an 20ú céad. Ní raibh dul amú orm, agus ba ghearr ina dhiaidh sin gur léas dhá shaothar de chuid Aron: a chuimhní cinn a foilsíodh sa bhliain 1983 – an bhliain chéanna inar éag sé – agus sraith agallamh a dhein sé don teilifís sa bhliain 1981 agus a foilsíodh faoin teideal Le Spectateur engagé. Fuaireas amach go raibh dearcadh Aron níos casta agus níos suimiúla ná mar a samhlaíodh dom ar dtús. Is amhlaidh gur bhain sé leis an eite chlé ina óige ach d’fhág sé an SFIO, páirtí sóisialach na Fraince, tar éis dó na blianta idir 1930 agus 1933 a chaitheamh sa Ghearmáin. Bhí sóisialaithe na Fraince go mór i bhfách leis an síochánachas ag an am, polasaí a cháin Aron nuair a d’fhill sé ón nGearmáin mar ba léir dó go raibh cogadh ag teacht agus go gcaithfí arm na Fraince a ath-armáil gan mhoill. Thairis sin, shíl sé go raibh polasaithe eacnamaíocha an Front populaire (comhrialtas den eite chlé a bhí i gcumhacht sa tréimhse 1936-37) místuama ar fad. D’éalaigh sé go Sasana sa bhliain 1940 agus liostáil in arm na Fraince Saoire, ach bhuail imní é ar ball gur ábhar deachtóra é an Ginearál de Gaulle. Ina theannta sin, shíl sé go raibh bolscaireacht a lucht leanúna ró-dhian orthusan a bhí dílis don Mharascal Pétain. In ionad an dream a thacaigh le réimeas Vichy – is é sin le rá, tromlach na bhFrancach – a mhealladh, is amhlaidh go raibh an síor-cháineadh a bhí ar siúl ag na Gaullistes ag tógáil fáil go haer idir an dá aicme. Seo mar a mhínigh sé a sheasamh san agallamh teilifíse:

« Je n’aimais pas le culte de la personnalité qui avait commencé de manière immédiate ... Je souhaitais que la propagande ne fût pas telle que les fonctionnaires et surtout les militaires fussent atteints dans leur honneur. Or, elle donnait le sentiment aux soldats, aux officiers qui étaient de l’autre côté, qu’ils étaient coupables, d’où la difficulté pour eux de se rallier au général de Gaulle. »

Raymond Aron, Le Spectateur engagé (Édition de Fallois, 2004), 119-20.

(‘Níor réitigh “cultas na pearsan” liom, agus ba rud é sin a thosaigh ar an toirt ... Bhí súil agam nach mbeadh an bholscaireacht den saghas a bhainfeadh d’onóir na státseirbhíseach – agus go háirithe na saighdiúirí. Ach tugadh le fios do na saighdiúirí, do na hoifigigh a bhí ar an taobh eile, go rabhadar ciontach, rud a d’fhág go raibh sé deacair dóibh gabháil leis an nGinearál de Gaulle.’)

Tá comharthaí sóirt a stíle le brath ar an sliocht thuas: chleacht sé pragmatachas eimpíreach a bhí contrártha ar fad le díograis lucht na cúise. Ach d’athraigh sé an tuairim a bhí aige ar de Gaulle sa deireadh:

Les Français, certains d’entre eux, étant ce qu’ils sont, la guerre étant ce qu’elle est, on ne pouvait être que dans l’extrême. Quand on s’y refuse, comme moi-même, on ne peut plus qu’écrire des livres et on est plus ou moins isolé ...

Aron, Le Spectateur engagé, 120.

(Ós rud é go bhfuil na Francaigh mar atáid – cuid acu – agus go bhfuil an cogadh mar atá sé, b’éigean dul thar fóir. An té a dhiúltaíonn dó sin, mar a dhein mise, ní bheidh ar a chumas ach leabhair a scríobh agus fágfar ina chadhan aonair é nach mór ...)

Is admháil é seo nach leor an réasún sa pholaitíocht i gcónaí.

     Má chuir Aron olc ar dhíograiseoirí an ghinearáil i rith an chogaidh, chuir sé olc as cuimse ar intleachtóirí na heite clé sa bhliain 1955 nuair a foilsíodh leabhar leis, L’opium des intellectuels, inar ionsaigh sé an córas Sóivéadach agus na sóisialaithe úd i dtíortha an iarthair nach raibh sásta locht a fháil air. Níl an saothar seo léite agam, ach tá géarchúis an údair le brath ar roinnt de na sleachta atá feicthe agam. Ní dóigh liom gur féidir cruinneas an ráitis seo a leanas a shéanadh. Insint na fírinne, sílim go bhféadfaí é a ghreanadh ar leac uaighe an Aontais Shóivéadaigh:

« Lorsque les gouvernements, fiers d’une révolution heureuse, accaparent un prophétisme pour fonder leur pouvoir et confondre leurs ennemis, la religion séculière naît, condamnée dès l’origine à se stériliser en orthodoxie ou à se dissoudre en indifférence ... »

Nicolas Baverez, Raymond Aron (Éditions Perrin, 2006), 362.

(‘Nuair a théann rialtais atá bródúil as réabhlóid rathúil i mbun na fáistine chun bonn a chur faoina gcumhacht agus chun mearbhall a chur ar a naimhde, gintear reiligiún saolta atá daortha ón tús chun seisce de bharr an cheartchreidimh nó chun cliseadh de bharr na patuaire ...’)

Deirtear go mbíodh an abairt ‘il vaut mieux avoir tort avec Sartre que raison avec Aron’ (‘is fearr a bheith mícheart i dteannta Sartre ná ceart i dteannta Aron’) le cloisteáil ar fud an rive gauche go ceann i bhfad, ach bhí bunaíocht na Fraince buíoch d’Aron as dúshlán na gCumannaithe a thabhairt ag am nuair a bhí 25 faoin gcéad den phobal ag vótáil don Pháirtí Cumannach. Dá mbeadh Aron ag tochras ar a cheirtlín féin, bheadh sé ina fhealsamh cúirte ag polaiteoirí an cheathrú poblacht feasta. Ach ina ionad sin, scríobh sé leabhrán eile sa bhliain 1957 a chuir an lasóg sa bharrach i gceart: La Tragédie algérienne a bhí air.

Trí phóstaer ó aimsir an chogaidh san Ailgéir

     Bhí éirí amach i gcoinne cheannas na Fraince ar siúl san Ailgéir ón mbliain 1954 i leith. Cogadh barbartha ba ea é inar maraíodh tuairim is leath-mhilliún de mhuintir na hAilgéire agus 25,000 ball d’fhórsaí míleata na Fraince. Cé gur tharraing na Francaigh amach as Maracó agus as an Túinéis sa bhliain 1956, dhiúltaigh siad cúlú ón Ailgéir, tír ina raibh breis is milliún duine de bhunadh na hEorpa ina gcónaí – na pieds noirs (cosa dubha) mar a tugadh orthu. Daonra de dheich milliún ar fad a bhí san Ailgéir agus bhí 45 milliún sa bhFrainc ag an am. D’éiligh lucht an Algérie française go ndéanfaí an dá thír a aontú: ‘de Dunkerque à Tamanrasset 55 millions de Français’ an ghairm chatha a bhí acu. Dhein Aron spior spear den phlean seo agus d’áitigh sé go neamhbhalbh go raibh neamhspleáchas na hAilgéire dosheachanta:

« L’intégration, quelque sens que l’on donne à ce mot, n’est plus praticable. Une représentation algérienne à l’Assemblée nationale, proportionnelle à la population, est le moyen le plus sûr d’achever la ruine du régime. Le taux de croissance démographique est trop différent des deux côtés de la Méditerranée pour que ces peuples, de race et religion différentes, puissent être fractions d’une même communauté. »

Raymond Aron, Mémoires (Éditions Robert Laffont, 2010), 477.

(‘Ní féidir an comhshamhlú, cibé ciall a bhainfí as an bhfocal seo, a chur i bhfeidhm a thuileadh. Dá mbeadh ionadaíocht na hAilgéire san Assemblé nationale de réir a daonra, ba é an bealach ba chinnte é chun an réimeas a scriosadh. Tá difríocht ró-mhór idir rátaí fáis an daonra ar an dá chósta den Mheánmhuir le go mbeadh na pobail seo, a bhaineann le ciníocha agus le reiligiúin éagsúla, ina gcodanna den chomhphobal céanna.’)

Ní miste a mheabhrú go bhfuil daonra de 38 milliún ag an Ailgéir anois! Ní nach ionadh, chuaigh lucht páirte na pieds noirs le báiní nuair a foilsíodh leabhrán Aron. Aon duine a thacaigh le neamhspleáchas na hAilgéire roimhe sin, d’fhéadfaí a chur ina leith gur chomhthaistealaí de chuid na gCumannaithe é, ach bhris Aron geis an tosta i measc lucht na heite deise. Aisteach go leor, ní raibh intleachtóirí na heite clé ró-bhuíoch de ach an oiread toisc nár cháin sé an coilíneachas ar bhonn na moráltachta. Seo mar a chosain sé an cur chuige sin:

« Un certain nombre de lecteurs en ont déduit une fois de plus que j’étais vraiment un homme de droite parce que je fondais ma politique sur la réalité. Mais je ne sais pas sur quoi d’autre on peut fonder une politique ... ce qui était important, ce n’était pas de convaincre les anticolonialistes, c’était de convaincre ceux qui étaient colonialistes. »

Aron, Le Spectateur engagé, 270.

(‘Dhein léitheoirí áirithe talamh slán de arís gur fhear den eite dheis mé i ndáiríre toisc go raibh mo pholasaí bunaithe ar an saol mar a bhí. Ach ní léir dom cén bonn eile ar féidir polasaí a bhunú air ... is é an rud a bhí ag teastáil, ní go rachfaí i bhfeidhm orthusan a bhí i gcoinne an choilíneachais, ach go rachfaí i bhfeidhm orthusan a bhí ar son an choilíneachais.’)

Is mór idir an réasún fuarchúiseach aronien seo agus an paisean buile maurassien a ghríosaigh Daniel Cordier agus cuid mhaith dá chomrádaithe chun troda sa bhliain 1940.

     Cúpla lá tar éis dom roinnt sleachta as Mémoires Raymond Aron a athléamh, tharla an t-ionsaí marfach ag oifig na hirise Charlie Hebdo i bPáras. Sílim go mbeidh an pragmatachas eimpíreach a chleacht Aron ag teastáil go géar ina thír dhúchais sna blianta atá romhainn.

Souvenirs de l’Algérie française

AGUISÍN

Má tá tuiscint na Fraincise agat, mholfainn an dá fhíseán thíos atá le fáil ar YouTube:
Daniel Cordier ag trácht ar Jean Moulin
Raymond Aron ag trácht ar chogadh na hAilgéire

An póstaer sa stair

Cuaillí ag an gcrosbhóthar is gaire do mo thigh

Tá biaiste na bpóstaer buailte linn arís! Fearacht na lócaistí san Afraic, ní nochtann na póstaeir ag am áirithe. Is minic a sciorrann cúpla bliain thart gan ach corrcheann a fheiscint thall is abhus. Ach tiocfaidh an lá, luath nó mall, nuair a phéacfaidh siad ar na cuaillí ó Mhálainn go Carn Uí Néid agus ó Inis Bó Finne go Binn Éadair. Nílim i gcoinne rabharta seo na bpóstaer ar bhonn prionsabail. A mhalairt atá fíor: aithním gur ceann de na mionealaíona físíula é an dearadh póstaer. Tuigim chomh maith gur mheán bolscaireachta áisiúil é an póstaer tráth dá raibh agus gur fiú do staraithe taighde a dhéanamh ar phóstaeir na tréimhse is ábhar staidéir dóibh. Go deimhin, is iomaí póstaer polaitiúil a bhí chomh héifeachtach le hóráid, le hamhrán nó le paimfléad ar bith. Ní hamhlaidh atá anois, áfach. Ní fheictear ar phóstaeir an lae inniu ach gnúis dhéadgheal, sloinne iarrthóra, agus an focal ‘Independent’ i litreacha móra – é sin nó ainm páirtí i litreacha beaga bídeacha. ‘Táim ag seasamh sa toghchán – tabhair vóta dom’ an t-aon teachtaireacht a chuirtear in iúl agus ní bhíonn an dearadh thar moladh beirte. Más aon teist é caighdeán na bpóstaer atá ag maisiú cuaillí na hÉireann faoi láthair, tá lá an phóstaeir istigh mar mheán cumarsáide agus mar mheán ealaíne ar aon. Is mithid, mar sin, spléachadh siar a thabhairt ar an tábhacht a bhain leis an bpóstaer cúpla glúin ó shin.

Úsáid na Gaeilge san 18ú céad agus sa 19ú céad

      D’fhág cúinsí polaitiúla na hÉireann gur bheag úsáid a baineadh as an nGaeilge ar phóstaeir roimh aimsir na hathbheochana, ach tá corrshampla luath ar fáil sna cartlanna. Nuair a bhí taighde ar siúl agam sna National Archives in Kew don leabhar dar teideal Irish Opinion and the American Revolution 1760-1783, tháinig mé ar chóip de phóstaer earcaíochta a d’eisigh an Royal Navy sa bhliain 1782. Cé gur i mBéarla atá an chuid is mó den téacs, tá trí léaráid air a thaispeánann mairnéalaigh ag tabhairt léasadh do Fhrancach, do Spáinneach agus d’Ollannach, a bhfuil na teidil seo a leanas curtha leo: ‘lámh nár sáraiḋe’, ‘dar Dia do gheoaḋ muid orrḋa lé maidiġe glasaḋ’ agus ‘lámh láidir ar uachdar’. Tá easpa slachta le brath ar na litreacha agus is cosúil gur gearradh na léaráidí ar bhloic adhmaid d’aon ghnó chun an póstaer a mhaisiú. Níor mheall na manaí Gaeilge mórán fear, de réir dealraimh, mar níor éirigh go maith le feachtas earcaíochta an chabhlaigh (féach lgh 302-8 i mo leabhar). Bíodh sin mar atá, baineadh úsáid as an nGaeilge arís nuair a d’fhoilsigh ‘Oifig an Chogaidh’ póstaer a mhínigh na ‘Riaghlacha agus orduighthe le arm an Riogh chur an Ordughadh nios fearr’ - rialacha agus orduithe is ea iad a fógraíodh i mí Dheireadh Fómhair na bliana 1806. Téacs ar fad a bhí ar an bpóstaer seo; go deimhin, níor baineadh mórán úsáide as léaráidí ar phóstaeir i dtír ar bith roimh an gceathrú dheireanach den 19ú céad.

Póstaeir a léiríonn trí stíl ealaíne: art nouveau, art déco agus Bauhaus

      D’fhág forbairt na liteagrafaíochta go bhféadfaí póstaeir mhóra dhaite a tháirgeadh go saor don chéad uair riamh. Is de bharr na teicneolaíochta nua seo a tháinig an póstaer chun cinn mar mheán úr ealaíne ó sheachtóidí an 19ú céad amach. Thar aon duine eile, b’fhéidir, samhlaítear Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901) le stíl an art nouveau (mar a tugadh uirthi sa bhFrainc, nó an Jugendstil mar a tugadh uirthi sa Ghearmáin), stíl a bhí i mbarr a réime i rith an belle époque. Níorbh eisean a dhear an sampla ar chlé sa léaráid thuas, áfach, ach comhthíreach leis darbh ainm Jules Cheret (1836-1932). Francach eile, fear a raibh Jean-Marie Moreau (1901-68) air ach a d’úsáid an t-ainm gairmiúil ‘Cassandre’, a dhear an dara póstaer thuas i stíl a bhí coitianta idir an dá chogadh mhóra agus a dtugtar art déco uirthi anois (ní téarma comhaimseartha é). Herbert Bayer (1900-85) ón Ostair a dhear an tríú póstaer thuas agus is sampla é de stíl eile fós – an ‘Конструктивизм’ / ‘Konstruktivizm’. Stíl nua-aoiseach ba ea an ‘tógachas’ seo a d’eascair sa Rúis tar éis réabhlóid na bliana 1917 agus a bhí ina inspioráid ag lucht an ‘Bauhaus’, grúpa ailtirí agus dearthóirí a bhí gníomhach sa Ghearmáin le linn phoblacht Weimar. Is fógraí tráchtála iad na samplaí thuas go léir ach níorbh fhada gur thuig rialtais na dtíortha éagsúla go raibh uirlis bolscaireachta den scoth cruthaithe dóibh.

Póstaeir ón gCéad Chogadh Domhanda

      ‘On les aura!’ (‘beidh siad againn!’), rosc catha a luaitear leis an Marascal Pétain ag cath Verdun, a bhéiceann an saighdiúir Francach ar an gcéad phóstaer thuas – póstaer a eisíodh chun airgead a bhailiú le haghaidh iasachta stáit i rith an chogaidh. ‘Dein Vaterland ist in Gefahr – Melde Dich!’ (‘tá d’athartha i mbaol – liostáil!’) a fhógraíonn saighdiúir Gearmánach ar an bpóstaer i lár baill. ‘Nach gcloiseann sibh an ghairm slógaidh, a Éireannacha?’ a fhiafraíonn lucht an War Office go dóchasach sa tríú sampla. Is fiú a lua go raibh bréag á hinsint sa phóstaer seo mar níor tugadh cead do na reisimintí a earcaíodh in Éirinn an bhratach uaine a úsáid: féach G.A. Hayes-McCoy, A History of Irish Flags (BÁC, 1979), lgh 192-3.

Úsáid na Gaeilge sa 20ú céad

      Ní raibh leisce ar lucht na Gaeilge úsáid a bhaint as an meán nua ach an oiread.  D’eisigh Conradh na Gaeilge an sampla breá ar chlé le haghaidh seachtain na Gaeilge sa bhliain 1913. Tá an ghal gréine le feiscint air, mar atá ar an bpóstaer earcaíochta a luadh cheana, ach sin a bhfuil de chosúlacht eatarthu; is amhlaidh go léiríonn an dá phóstaer seo dhá choincheap de stádas na hÉireann a bhí contrártha ar fad. Fiche bliain dár gcionn, bhí póstaeir earcaíochta á n-eisiúint sa dá theanga oifigiúla ag rialtas Shaorstát Éireann. Seán Keating a dhear an sampla thuas ar dheis ach níl a fhios agam cé dhear an ceann thíos ar chlé: má tá an t-eolas agat, cuir teachtaireacht ríomhphoist chugam le do thoil.

Ré órga an phóstaeir in Éirinn?

      Tá tuairim agam gurb í an tréimhse idir an dá chogadh mhóra ré órga an phóstaeir, in Éirinn agus ar fud na cruinne. Bhí gléasanna raidió fós neamhchoitianta agus ní raibh trácht ar an teilifís; daoine gustalacha amháin a cheannaigh nuachtán gach lá; agus bhí an scannánaíocht faoi smacht na stiúideonna móra. Ach bhí sé ar chumas gach grúpa polaitiúil póstaeir dhaite a chlóbhualadh agus a chrochadh ar fhallaí agus ar chrainn. Admhaím nach bhfuil báidh mhór agam le Cumann na nGaedheal, ná leis an bpáirtí a tháinig i gcomharbacht ar an bpáirtí sin ach an oiread, ach is breá liom na póstaeir thuas a thugann le fios go raibh luí ag Fianna Fáil leis an gcumannachas agus leis an IRA. Dá ainneoin sin, bhí an bua ag Fianna Fáil in olltoghchán na bliana 1932; ghnóthaigh an páirtí móramh iomlán an bhliain dár gcionn; agus bhí ainm nua ar Chumann na nGaedheal faoin am a glaodh an chéad olltoghchán eile. An amhlaidh nach raibh na póstaeir thuas chomh héifeachtach is a cheapfá? Nó an amhlaidh go raibh tromlach na vótóirí ag súil le ruainne beag cumannachais agus smeadar den easurraim phoblachtach ó Dev tar éis deich mbliana de pholasaithe saorthrádála agus de mhionnaí dílseachta do choróin na Breataine?

Stíl agus idé-eolaíocht

      Léiríonn na trí phóstaer thuas an gaol a bhí idir stíleanna ealaíne agus idé-eolaíochtaí polaitiúla. Ba chuid lárnach d’íomhá an réimis Fhaisistigh é an nua-aoiseachas; ach tugadh le fios freisin go raibh impireacht na Róimhe á hathbhunú ag Mussolini. Tá an dá ghné sin den idé-eolaíocht – an tsúil siar agus an tsúil chun cinn – le brath ar an bpóstaer ar chlé thuas a dhear Mario Sironi (1885-1961) le haghaidh ‘Taispeántas na Réabhlóide Faisistí’ sa bhliain 1932. Ag an gceann eile den speictream polaitiúil, chuir an réimeas Sóivéadach béim mhór ar an nua-aoiseachas chomh maith, ach ba nua-aoiseachas radacach é a stoith préamhacha an tseanreachta. D’fheil stíl thurgnamhach an tógachais go seoigh d’uaillmhianta sóisialta an stáit chumannaigh i dtús a ré: ‘Уничтожив капитализм пролетариат уничтожит проституцию’ (‘agus an caipitleachas scriosta, scriosfaidh an phrólatáireacht an striapachas’) mar a d’fhógair an póstaer ar dheis sa bhliain 1923. Aisteach go leor, cé gur thuig Sóisialaithe Náisiúnta na Gearmáine an leas a bhí le baint as an ealaíon, an ailtireacht agus an scannánaíocht – is leor ainmneacha Arno Breker, Albert Speer agus Leni Riefenstahl a lua – níor chruthaigh siad stíl shainiúil sa chlódhearadh riamh. B’fhéidir go raibh foinsí na hidé-eolaíochta ró-éagsúil: ba dheacair an meánaoiseachas págánach a shásódh Heinrich Himmler, an Gemütlichkeit meánaicmeach a thaitneodh leis an Führer, agus an nua-aoiseachas Faisisteach a réiteodh le Joseph Goebbels (aire na bolscaireachta) a chuimsiú in aon stíl amháin. Mar shampla, cé gur úsáideadh Fraktur (cló dubh) ar an bpóstaer thuas (‘Tá Hitler ag tógáil. Tabhair cuidiú. Ceannaigh earraí Gearmánacha’), cuireadh cosc oifigiúil ar an gcló dubh (nó ‘Schwabacher Judenlettern’ mar a tugadh air) sa bhliain 1941.

Cogadh na bpóstaer i dtír amháin

      Taispeánann na póstaeir thuas úsáid an mheáin chun intinn an phobail a mhúnlú sa bhFrainc. Braithim go bhfuil cosúlachtaí idir an chéad sampla agus na póstaeir de chuid Chumann na nGaedheal a pléadh cheana. Póstaer is ea é a d’eisigh na húdaráis in Vichy chun cumannachas agus sceimhlitheoireacht a chur i leith trodairí an Résistance: ‘Maraíonn siad! agus iad folaithe i bhfillteacha ár mbrataí’. Teachtaireacht eile ar fad atá le léamh ar an dara sampla. Póstaer is ea é a d’eisigh na Gaullistes agus taispeánann sé an aontacht a shamhlaíodar idir saighdiúirí na Fraince Saoire a bhí ar deoraíocht agus an pobal sibhialtach a d’fhan sa bhFrainc: ‘aon troid amháin ar son aon tír amháin’. Tá méar an tsaighdiúra leagtha ar an bhfocal ‘bráithreachas’ i mana na poblachta (‘saoirse, cothroime, bráithreachas’) agus bhain tábhacht ar leith le húsáid an mhana réabhlóidigh sin i rith an chogaidh mar bhí mana nua coimeádach (‘saothar, muintir, athartha’) curtha ina áit ag réimeas Pétain. Is é an tríú sampla an affiche rouge cáiliúil a d’eisigh póilíní Vichy nuair a cuireadh beirt résistants is fiche ó cheantar Phárais chun báis. Deichniúr acu atá léirithe ar an bpostaer: cúigear Giúdach ón bPolainn, beirt Giúdach ón Ungáir, cumannach ón Iodáil, cumannach ón Spáinn, agus Airméanach amháin – Missak Manouchian a bhí i gceannas ar an mbuíon. Is é teachtaireacht an phóstaeir nárbh iad na Francaigh dhílse a bhí ag ionsaí na nGearmánach in aon chor, ach Giúdaigh, cumannaigh agus coirpigh ó thíortha eile ar chuma leo faoi dhán na Fraince: ‘Fuascailteoirí? fuascailte ag arm na coiriúlachta!’.

An Dara Cogadh Domhanda – deireadh ré don phóstaer?

      D’úsáid na tíortha go léir a bhí páirteach sa Dara Cogadh Domhanda póstaeir chun saighdiúirí agus sibhialtaigh a ghríosú chun troda nó chun oibre. Braithim go raibh caighdeán grafach na bpóstaer san Iodáil ard go leor i rith an chogaidh. Sa cheann leis an dearthóir Faisisteach Gino Boccasile (1901-52) ar chlé, chímid saighdiúirí buacha ón Iodáil, ón nGearmáin agus ón tSeapáin ag satailt ar bhratacha a namhad: tá dealbh chlasaiceach Nike, bandia an bhua, le feiscint sa chúlra. Tháinig deireadh grod leis an tógachas sa Rúis nuair a bhain Stalin cumhacht iomlán amach agus cleachtadh stíl réalaíoch ar na póstaeir a eisíodh i rith an chogaidh. Mar an gcéanna, tugadh tús áite do chosaint na dúiche i gcoinne na n-ionróirí agus cuireadh an réabhlóid idirnáisiúnta ar an méar fhada: ‘Отстоим Москву!’ (‘cosnóimid Moscó!’) a scairteann an saighdiúir ar an bpóstaer thuas. Ar chúis éigin nach dtuigim i gceart, ní raibh an póstaer chomh tábhachtach riamh i measc na mBéarlóirí agus a bhí i dtíortha eile. B’iarrachtaí laga iad formhór na bpóstaer a cuireadh amach sa Bhreatain, i gCeanada agus sna Stáit Aontaithe i rith an chogaidh, ach ní fhéadfainn clabhsúr a chur ar an aiste seo gan eisceacht amháin a lua. Póstaer is ea é a d’eisigh an comhlacht Westinghouse sna Stáit Aontaithe: ‘tig linn é a dhéanamh!’ arsa an ógbhean go teanntásach, agus í ag spreagadh a siúracha chun spriocanna táirgiúlachta an chomhlachta a bhaint amach. Ní nach ionadh, thaitin an íomhá go mór le feiminigh agus chinntigh gluaiseacht na mban nach ligfí an póstaer áirithe seo i ndearmad nuair a bhí an cogadh thart.

      ‘Mór idir na haimsearaibh’, ach an dtiocfaidh lá nuair a bheidh an póstaer chomh tábhachtach agus a bhí sa chéad leath den 20ú céad? Ní dóigh liom é. Tá an áit a bhíodh ag an bpóstaer i gcultúr na dtíortha forbartha glactha le fada ag fógraíocht ar an dteilifís agus – níos tábhachtaí fós b’fhéidir – ar an ngréasán domhanda le blianta beaga anuas. Ach tá bua mór amháin ag an bpóstaer nach bhfuil ag meán cumarsáide ar bith eile: ní féidir é a sheachaint! Tuigeann gach vótóir um an dtaca seo, dá dheoin nó dá ainneoin, cé hiad na hiarrthóirí ina thoghlach féin. Beidh na cuaillí ag bláthú gach cúpla bliain go ceann i bhfad.