Ealaín stairiúil na hÉireann

Tá taispeántas dar teideal ‘Creating history: stories of art in Ireland’ ar siúl i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann faoi láthair. Níl aon táille ar dhul isteach agus leanfaidh sé go dtí an 15 Eanáir. Is é atá sa taispeántas cúig phictiúr is caoga ina léirítear eachtraí éagsúla as stair na hÉireann, idir eachtraí tábhachtacha agus eachtraí fánacha. Cé go bhféadfaí teideal dátheangach a chur ar an taispeántas agus lipéid Ghaeilge a chrochadh taobh leis na cinn Bhéarla gan mórán stró, níor chuir foireann an Ghailearaí Náisiúnta an dua sin orthu féin ar mhaithe leis an sciar den phobal arbh í an Ghaeilge a rogha teanga. Chuir an chúinge chultúir seo leis an gcoimhthíos a bhraitheas nuair a thugas cuairt ar an taispeántas le déanaí, ach bhí cúis níos bunúsaí leis an mothú—cúis a bhain le hábhar seachas le cur i láthair an taispeántais.

Catalóg an taispeántais agus an Gailearaí Náisiúnta

     Ní hé go rabhas iontach tógtha leis an gcur i láthair. Ba chiallmhar an beart é na pictiúir a thaispeáint in ord ama, bíodh sé sin de réir na dtéamaí stairiúla atá léirithe iontu nó de réir na dtréimhsí inar péinteáladh iad. Ós rud é gur staraí mé, níl leisce orm a rá go mbainfinn níos mó sásaimh as an gcéad rogha, cé go réiteodh an dara ceann níos fearr leosan ar mó an tsuim atá acu san ealaín ná sa stair. Ina ionad sin, áfach, is amhlaidh go bhfuil na pictiúir eagraithe i gcúig rannóg a bhfuil teidil theibí orthu: mar atá, ‘fianaise’ (testimony), ‘caismirt’ (conflict), ‘comhthionól’ (assembly), ‘fáthchiall’ (allegory) agus ‘caointeoireacht’ (lamentation). Is fíor go mbaineann na pictiúir go léir sa dara rannóg leis an gcogaíocht ar bhealach amháin nó ar bhealach eile, ach tá téamaí na rannóg eile doiléir go leor. Mar shampla, tá pictiúir le Kathleen Fox agus le Henry Lamb ar Éirí Amach 1916 agus ar an gCéad Chogadh Domhanda faoi seach curtha isteach sa rannóg a bhfuil ‘fianaise’ uirthi; tá pictiúr le Sir John Lavery d’easpag ag coisreacan meirge de chuid arm an tSaorstáit curtha isteach faoin teideal ‘fáthchiall’, cé go bhfuil cuma réalaíoch ar an íomhá féin, dar liom; agus tá pictiúr de Shéamas II agus é ag fágáil na hÉireann tar éis Chath na Bóinne a dhein Andrew Carrick Gow le fáil sa rannóg dar teideal ‘caointeoireacht’. Mar an gcéanna, cé go bhfuil pictiúir de chruinnithe éagsúla curtha le chéile sa rannóg a bhfuil ‘comhthionól’ uirthi—an pictiúr cáiliúil a dhein Francis Wheatley de Henry Grattan agus é ag cur de sa seantigh i bhFaiche an Choláiste ina measc—tá dhá phictiúr de Theach na dTiarnaí in Westminster a phéinteáil Sir John Lavery sa rannóg dar teideal ‘fianaise’. Má tá loighic ag baint leis an rangú a deineadh ar na pictiúir, ní léir domsa é. Tá éidreoir agus easpa leanúnachais dá réir ar an taispeántas: níor tháinig sé le chéile domsa agus bhraitheas nach raibh ann ach cnuasach pictiúr a bhí scaipthe, go randamach nach mór, trí chúig sheomra. Thairis sin, chuir sé as dom nár deineadh dealú soiléir idir na saothair ar léaráidí iad de radharc a chonaic an t-ealaíontóir lena shúile féin, agus saothair eile nach raibh de bhunús leo ach samhlaíocht an ealaíontóra. B’fhéidir nach bhfuil an t-idirdhealú sin tábhachtach san ealaín ach is idirdhealú bunúsach é don staraí: más féidir glacadh le pictiúir ón gcéad aicme mar fhianaise don stair, ní thugann pictiúir den dara aicme eolas ar bith dúinn i dtaobh na n-ábhar atá léirithe iontu—cé go bhféadfaidís léargas a thabhairt dúinn ar mheon na linne inar cruthaíodh iad.

Pictiúir ón taispeántas: Pádraig Naofa, Grattan, Cluain Tarbh, an Bhóinn, Seoirse IV

     Mar a scríobhas thuas, chuir an taispeántas coimhthíos orm. Is áirithe go bhfuil léargas ar stair na hÉireann le fáil ann, ach is léargas é atá éagsúil ar fad le tuiscint na nGael ar stair na tíre. Ní gá gur drochrud é sin, ar ndóigh, ach caithfear ceann a thógáil dó. Nuair a scrúdaíos an dearcadh a bhí ag an gcoitiantacht ar an stair sa leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí, dheineas amach go raibh sé théama lárnach sa leagan den stairsheanchas a raibh glacadh leis i measc lucht labhartha na Gaeilge:

Naomh Pádraig agus an ré órga a lean bunú na Críostaíochta nuair a thuill ‘oileán na naomh’ cáil ar fud na hEorpa; ionradh na Lochlannach, ansmacht Thurgéisius, agus laochas Bhriain Bhóramha a thug a anam chun an tír a fhuascailt; mígheanmnaíocht Dhiarmaid ‘na nGall’, an feall a d’imir sé ar an tír, agus ionradh tubaisteach na Sasanach; mígheanmnaíocht Anraí VIII agus Eilís I agus an scrios a rinneadh ar an eaglais Chaitliceach agus ar Éirinn i rith an Reifirméisin; an troid chalma a rinne na Gaeil faoi cheannas Eoghain Rua Uí Néill ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ár a rinne Oliver Cromwell tar éis bhás Eoghain Rua; an troid chalma a rinne na hÉireannaigh faoi cheannas Phádraig Sháirséal ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ansmacht úr a bhí mar thoradh ar bhua Uilliam Oráiste.

Vincent Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011), 166.

Má chuirimid na téamaí thuas i gcomórtas leis na pictiúir atá ar taispeáint in ‘Creating history: stories of art in Ireland’, chífimid go bhfuil bearnaí suntasacha sa taispeántas. Tá dhá phictiúr de Phádraig istigh: ‘Rí Chaisil á bhaisteadh ag Pádraig Naofa’ le James Barry (c.1801) agus ‘Pádraig Naofa ag dreapadh Cruach Phádraig’ le Margaret Clarke (1932). Bheifí ag súil leis seo ós rud é gur ghlac an eaglais bhunaithe le cultas an éarlaimh náisiúnta. Mar an gcéanna, tá pictiúr dar teideal ‘Cath Chluain Tairbh’ le Samuel Watson (1844) sa taispeántas: níor bhain mórán conspóide riamh le heachtraí stairiúla a thit amach roimh an mbliain 1169. Maidir le teacht na nGall, tá an pictiúr cáiliúil le Daniel Maclise dar teideal ‘Pósadh Aoife le Strongbow’ (1854) istigh, ní nach ionadh ós rud é gur cuid de chnuasach an Ghailearaí Náisiúnta é. Ach is pictiúr é seo a mhórann caithréim na n-ionróirí; go deimhin, bhí sé i gceist i dtús báire é a chrochadh sa pharlaimint in Westminster mar theastaigh ó na feisirí an foirgneamh a mhaisiú le pictiúir a thaispeánfadh ‘the acquisition of the countries, colonies and important places constituting the British Empire’. Níor glacadh le hiarracht Maclise sa deireadh thiar: thiocfadh dó go raibh an iomarca corpán le feiscint ann, rud a chruthaigh ‘a painful and actually unpleasant impression ... which the remainder of the picture is unable to overcome’ dar le criticeoir ealaíne an Morning Chronicle, nuachtán Sasanach a thacaigh le páirtí Liobrálach na linne. Níl aon cheo sa taispéantas ar an Reifirméisin ná ar dhíscaoileadh na mainistreacha; níl radharc ar cheachtar den dá Aodh; agus má tá pictiúir de Chath Chionn tSáile a dhein ealaíontóir neamhaithnid sa 17ú céad istigh, níl ann ach léaráid den bhua a rug an Tiarna Mountjoy ar na Gaeil. Níl tásc ná tuairisc ar chogadh na Comhdhála, ar Eoghan Rua, ná ar an Lord Protector sa taispeántas ach an oiread. Agus maidir le Cogadh an Dá Rí, tá pictiúr dí-ainm ón 17ú céad d’Uilliam III ag teacht i dtír i gCarraig Fhearghusa agus ‘Cath na Bóinne’ le Jan Wyck (1693) ó chnuasach an Ghailearaí Náisiúnta istigh, mar aon leis an bpictiúr de ‘chúlú straitéiseach’ Shéamais II le Gow (1888) a luadh cheana. Ná bígí ag súil le spléachadh ar an Sáirséalach ná ar léigear Luimnigh nó beidh díomá oraibh! Insint na fírinne, anuas go dtí an 19ú céad is é dearcadh na nGall amháin a bhí le fáil sa phéintéireacht a deineadh ar Éirinn—ní bheadh sé ceart ‘péintéireacht na hÉireann’ a scríobh mar is ealaíontóirí ón gcoigríoch a dhein cuid mhór di: is cosúil nár leag Wyck ná Gow cos in Éirinn riamh, mar shampla, agus níor chaith Wheatley ach ceithre bliana dá shaol sa tír seo.

Leathnú na healaíne sa 19ú céad: Ó Conaill, dhá dhíshealbhú, Rockites, dúchan na bprátaí

     Is fíor gur tháinig athrú ar chúrsaí de réir a chéile ach ba mhall an próiseas é: ón dara ceathrú den 19ú céad amach ba léir go raibh ealaíontóirí gairmiúla ag tabhairt níos mó airde ar théamaí a bhain leis an bpobal dúchasach. Mar shampla, léiríodh an fhaicseanaíocht, an bhabhláil, an damhsa tuaithe, díshealbhú tionontaí, agus dúchan na bprátaí i saothar Daniel Macdonald (1820-53). Timpeall an ama chéanna, thaispeáin Daniel Maclise na Rockites, ceann de rúnchumainn na linne, i bpictiúr dá chuid; phéinteáíl Joseph Haverty (1794-1864) an dream a labhair ag ceann de na hollchruinnithe a d’eagraigh Ó Conaill; agus phéinteáil Robert George Kelly (1822-1910) pictiúr eile de theaghlach a bhí curtha as a dtigh. Ach má leathnaigh dearcadh na n-ealaíontóirí agus réimse na n-ábhar a roghnaíodar, ba threise i gcónaí an bhéim a cuireadh a théamaí impiriúla. Seo mar a scríobh Brendan Rooney in aiste leis atá i gcló i gcatalóg an taispeántais:

Nineteenth-century artists’ occasional forays into nationalist territory were invariably counterbalanced or outnumbered on exhibition by conventional canvasses bolstering the political and military status quo, and endorsing union with Britain. Subjects drawn from specifically English and Scottish history adorned Irish exhibition walls as well ... Normans, Plantagenet monarchs, Roundheads and Scottish Covenanters all provided Irish artists with a bountiful supply of dramatic subject matter.

Breandan Rooney (eag.), Creating History: Stories of Ireland in Art (Baile Átha Cliath, 2016), 12-13.

Níl sé deacair an claonadh seo a mhíniú: ‘an té a íocfas an píobaire, is é a ghlaofas an port’ mar adeir an seanfhocal. Nó, lena rá i bhfocail eile, ‘an té a cheannós pictiúr, is é a roghnós ábhar an phictiúir’.

Leabhair faoi ealaín na hÉireann a gcuirfidh an staraí suim iontu

     Ní fhéadfaí bheith ag súil lena mhalairt i gcás téama ar bith a raibh impleachtaí polaitiúla ag baint leis—rud a bhí fíor i gcás mórán eachtraí stairiúla ón mbliain 1169 i leith. Ach is beag aird a thug ealaíontóirí ar ghné ar bith de shaol an phobail roimh an 19ú céad. Bhí taispeántas eile a bhain le cúrsaí staire ar siúl sa Ghailearaí Náisiúnta deich mbliana is an tráth seo: ‘A time and a place: two centuries of Irish social life’ an teideal a bhí air: thaitin sé go mór liom—ó thaobh na haeistéitice agus ó thaobh na staire de—agus cuireadh catalóg galánta amach is fiú a cheannach. Tá caibidlí ann ar ghnéithe éasgúla de shaol an phobail: ceol agus damhsa; spórt; creideamh; caitheamh aimsire; aonaigh, margaí agus féilte; agus tuilleadh nach iad. Ach dá fheabhas é taispeántas na bliana 2006, bhí tréimhse chúng staire faoi chaibidil ann: ní raibh ach dhá chéad bliain i gceist. Ní fhéadfaí dul siar níos faide ná sin mar níorbh fhiú le healaíontóirí an 18ú céad a gcuid ama a chur amú ag péinteáil an daoscair dhaonna nárbh acmhainn dóibh portráidí ola a choimisiúnú. Cuireadh an fhíric sin ar mo shúile dom níos luaithe i mbliana nuair a d’iar Cló Ollscoile Chorcaí orm léaráid a aimsiú a d’oirfeadh do chlúdach leabhair liom atá le foilsiú go luath. The Popular Mind in Eighteenth-Century Ireland is teideal don leabhar, agus theip scun scan orm teacht ar phictiúr daite den choitiantacht i gceantar tuaithe a péinteáladh le linn an 18ú céad. Ar ámharaí an tsaoil, tagann insint an leabhair anuas chomh fada leis an mbliain 1844, rud a lig dom mionghné de pictiúr a dhein Maria Spilsbury Taylor (1776-1820) timpeall na bliana 1816 a úsáid—le caoinchead ó Chnuasach Bhéaloideas Éireann mar a bhfuil an pictiúr de phátrún Chaoimhín i nGleann Dá Loch ar caomhnú anois.

Clúdach an leabhair agus an pictiúr ar baineadh an léaráid as

     Is seanrá é ag an bpointe seo gurb é an friotal seachas an fhíor, an dréacht seachas an dealbh, an chluas seachas an tsúil, atá lárnach i gcultúr na hÉireann. Ní mise an duine a déarfaidh a mhalairt.

Cathair an tsolais

Níor luaithe casóg an gheimhridh crochta i vardrús agus mo scairf caite i dtarraiceán gur chinneas go raibh sé in am smúit na hÉireann a ghlanadh de mo bhróga agus geábh a thabhairt thar lear. Leis an ngéarchúis is dual dom, dhíríos m’aghaidh ar Pháras an lá céanna a chuaigh stiúrthóirí aerthráchta na Fraince ar stailc – ach ós rud é gur ceardchumannaí dílis mé bhíos breá sásta cúpla uair a chloig a chaitheamh san eitleán sular tugadh cead dúinn aerfort Átha Cliath a fhágaint. Mar an gcéanna, bhí lúcháir orm nuair a chuaigh oibrithe iarnróid an SNCF ar stailc an lá dár gcionn, cé nach raibh deis agam tacú le mo chomhbhráithre Francacha an dara uair mar níor bhain an stailc seo leis an métro. Aithnítear go forleathan gur ceann de dhualgais an taistealaí é a chuid pictiúr a thaispeáint dá lucht aitheantais ar filleadh abhaile dó. Níor mhaith liom an nós sin a bhriseadh. Seo daoibh, mar sin, an t-aon phictiúr amháin a thógas agus mé i bPáras. Níl sé iontach soiléir, ach is é atá ann Seamus Heaney (ar an ardán ar chlé) ag léamh a chuid filíochta i gColáiste na nÉireannach.

Seamus Heaney i gColáiste na nÉireannach, Páras, an 13 Meitheamh 2013

      Bhí an ócáid saor in aisce agus bhí cead isteach ag an bpobal i gcoitinne. Mar a bheifí ag súil leis, bhí slua mór i láthair. Ar an drochuair, b’éigin dúinn éisteacht le hóráid leadránach ó Jimmy Deenihan, an tAire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltacha, sular labhair an file: ‘we punch way above our weight’ i gcúrsaí cultúir, dar leis an aire – a labhair as Béarla ó thús go deireadh. Nuair a thug banríon na Breataine cuairt orainn chualathas cúpla focal i nGaeilge uaithi, ach is cosúil go gcuirfeadh an méid sin (gan trácht in aon chor ar quelques mots Fraincise) an iomarca stró ar aire na Gaeltachta. ‘Why keep a dog and bark yourself?’ an mana atá aige, is dócha. Ach chruthaigh Séamus Heaney níos fearr. Ní hamháin gur léigh sé aistriúchán ar dhán de chuid Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, ach nuair a thosaigh éan ag ceiliúradh sna crainn i gclós an choláiste d’aithris sé aistriúchán ar dhán Sean-Ghaeilge. Seo daoibh an bunleagan agus leagan nua-aimseartha:

Int én bec
ro léic feit
do rinn guip
      glanbuidi
fo-ceird faíd
ós Loch Laíg
lon do chraíb
      charn buidi. 

An t-éan beag
do lig fead
de rinn goib
      ghlanbhuí;
scaoileann faí
os Loch Lao—
lon de chraoibh
      charnbhuí.

Tabhair faoi deara nach bhfuil ach focal amháin (‘fo-ceird’) sa dán seo – dán a cumadh sa 9ú céad – nach bhfuil beo i nGaeilge an lae inniu.

Caspar David Friedrich (1814), Anton von Werner (1893), George Grosz (1921), Hubert Lanzinger (1935)

      Roghnaíos dul go Páras seachas aon áit eile toisc go raibh taispeántas ealaíne dar theideal ‘De l’Allemagne, 1800-1939’ ar siúl sa Louvre. Chothaigh an taispeántas seo go leor conspóide agus ní gá dul thar an teideal le cúis na conspóide a thuiscint: má tá dáta breá cruinn ag tús na tréimhse a bhí faoi chaibidil sa taispeántas, dhírigh an dáta corr ag deireadh na tréimhse aird an lucht féachana ar ghné amháin de stair na Gearmáine. Is é a bhí sa taispeántas i ndáiríre ná léiriú físiúil ar choincheap an Sonderweg (‘bealach speisialta’) – is é sin le rá, an tuairim gur lean an Ghearmáin conair ar leith ó thús an 19ú céad (ar a dhéanai) a d’fhág go raibh an córas parlaiminteach, an mheánaicme, is an tsochaí shibhialta níos laige, agus go raibh an stát, an t-arm is an maorlathas níos treise sa tír sin, ná mar a bhíodar i dtíortha forbartha eile. Ba í an ealaín seachas an pholaitíocht ábhar an taispeántais, ar ndóigh, ach bhí sé le tuiscint gur lean ealaín na Gearmáine Sonderweg dá cuid féin – conair a shín ón rómánsachas a chuir béim ar an Heimat (dúchas) mar aisfhreagra ar réabhlóid na Fraince, go clasaiceas an Kaiserreich a dhein stádas nua na Gearmáine mar Weltmacht (cumhacht dhomhanda) a mhóradh, go eispriseanachas na 1920í a léirigh uafáis an Chogaidh Mhóir agus duairceas an tsaoil iarchogaidh, go réalachas Sóisialach Náisiúnta na 1930í arbh é ceann scríbe an taispeántais é. Is údar conspóide í teoiric an Sonderweg i gcónaí. Is beag staraí a mhaífeadh anois gur thoradh dosheachanta é an Sóisialachas Náisiúnta ar stair na Gearmáine: aithnítear go bhfuil stair shainiúil ag gach náisiún ar domhan agus gur fhás gluaiseachtaí faisisteacha go rábach ar fud na hEorpa sna 1930í. Ach ina dhiaidh sin is uile, is deacair éalú ón tuairim go raibh préamhacha an daonlathais níos éadoimhne sa Ghearmáin ná mar a bhí in iarthar nó i dtuaisceart na hEorpa; b’ísle dá réir iad na baic a bhí le sárú ag Adolf Hitler ná ag leithéidí Anton Mussert, Léon Degrelle, Jacques Doriot nó Oswald Mosley. Níor chinntigh cúrsa na staire sa Ghearmáin go dtiocfadh na Naitsithe i gcumhacht, ach bheinn sásta a rá gur dhein sé an bealach níos réidhe dóibh. Ach is í an cheist is mó a spreag taispeántas an Louvre ionam ná seo: más fíor go dtugann gach leabhar staire léargas dúinn ar an tréimhse inar scríobhadh é, an féidir a rá gur thug an taispeántas seo léargas dúinn ar an dearcadh atá ag muintir na Fraince ar an nGearmáin?

Haute couture à l'Hôtel de Ville

      Chuas chuig taispeántas eile an lá dár gcionn agus bhí an scuaine chun dul isteach ann beagnach chomh fada leis an gceann sa Louvre. ‘Paris Haute Couture’ an teideal a bhí air agus bhí sé ar siúl san Hôtel de Ville. Bhí samplaí de dhéantús na ndearthóirí faisin is tábhachtaí le céad bliain anuas le feiscint ann: Paul Poiret ó bhlianta tosaigh an 20ú céad, Madelaine Vionnet ó na 1920í, Coco Chanel nach gá aon rud a rá fúithi, Elsa Schiaparelli ó na 1930í, Christian Dior a chruthaigh an ‘new look’ sa bhliain 1947, Yves Saint Laurent a fuair bás cúpla bliain ó shin, agus grands couturiers nach iad. De na gúnaí go léir a bhí ar taispeáint, thabharfainn an chraobh do GBD (nó PRN, mar adeir na Francaigh) a dhear Jeanne Lanvin sa bhliain 1929 - tá sé ar dheis sa phictiúr thuas. Ní dóigh liom go bhfuil an haute couture ar cheann d’ealaíona móra an tsaoil, ach ní rud neafaiseach é ach an oiread: gnó is ea é atá suite ar an teorainn idir an ealaín agus an cheardaíocht – mar atá an cineama, an dearadh grafach nó an ailtireacht. Bíodh sin mar atá, bhí cúis eile agam le freastal ar an taispeántas: tá áit thábhachtach ag an Hôtel de Ville i stair na cathrach agus theastaigh uaim é a fheiscint ón taobh istigh. Gan dul siar níos faide ná an 20ú céad, is ann a labhair an Marascal Pétain nuair a thug sé sciuird ar Pháras, an 28 Aibreán 1944 (‘Soyez sûrs que, dès que je le pourrai, je viendrai, et alors, ce sera une visite officielle. Alors, à bientôt j'espère!’); agus is ann a labhair an Ginearál de Gaulle, an 25 Lúnasa 1944 (‘Il y a des minutes, nous le sentons tous, qui dépassent chacune de nos pauvres vies. Paris! Paris outragé! Paris brisé! Paris martyrisé! Mais Paris – libéré!’). Is fada an tréimhse ceithre mhí sa pholaitíocht! Ach is dócha gurb é an pictiúr is cáiliúla ar fad ina bhfuil an Hôtel de Ville le feiscint an ceann a dhein Robert Doisneau sa bhliain 1950. Is fánach an áit a bhfaighfeá gliomach, agus táid ann adeir gur Duibhlinneach darbh ainm Jack Costello an fear atá ag gabháil thar an gcuaille lampa ar chlé ...

Le maréchal, le général, et M. Costello à l'Hôtel de Ville

      Is annamh a thugaim cuairt ar na siopaí leabhar i bPáras gan suntas a thabhairt do shaothar scríbhneora éigin nár léas cheana. Níorbh eisceacht é turas na míosa seo caite agus is é Stéphane Hessel (1917-2013) an t-údar nua atá á léamh agam faoi láthair. Dá mba charachtar in úrscéal é, déarfainn go raibh scéal a bheatha dochreidte. Berliner de bhunadh Giúdach, bhí a thuismitheoirí thar a bheith bóiheimeach (tá an scannán Jules et Jim bunaithe ar scéal a bpósta) agus chaith sé an chuid ba mhó dá óige i bPáras mar a raibh a mháthair ina comhfhreagraí faisin don Frankfurter Zeitung, príomh-nuachtán liobrálach na linne sa Ghearmáin. Bronnadh saoránacht na Fraince ar Hessel sa bhliain 1937 agus throid sé in arm na Fraince sa bhliain 1940. Deineadh príosúnach cogaidh de ach d’éalaigh sé gan mhoill, bhain sé an zone libre amach sular shroich sé Londain mar ar liostáil sé in aerfhórsa an Ghinearáil de Gaulle. D’aistrigh sé ón aerfhórsa go dtí seirbhís rúnda na Fraince Saoire sa bhliain 1942 nuair a bhí an tseirbhís sin ag lorg cainteoirí líofa Gearmáinise, agus seoladh ar ais chun na Fraince é mar ghníomhaire rúnda i Márta na bliana 1944. Ghabh an Gestapo é i bPáras i mí Lúnasa na bliana céanna agus céasadh é sa baignoire – céasadh uisce a bhí inchurtha leis an waterboarding a chleachtann na Stáit Aontaithe – ach níor sceith sé rún. Aisteach go leor, in ionad é a chur chun báis ar an toirt, sheol an Gestapo go campa Buchenwald é. Shíl Hessel go raibh mearbhall ar lucht an Gestapo toisc gur labhair sé Gearmáinis leo, agus go raibh roinnt acu tagtha ar an tuairim go raibh an cogadh caillte faoin am a gabhadh é. Bíodh sin mar atá, bhí an t-ádh air nach raibh tuismitheoirí cráifeacha aige agus nár timpeallghearradh é. I mBuchenwald dó, d’éirigh leis áiteanna a mhalartú le príosúnach a bhí ag fáil báis den tífeas; shíl na Gearmáinigh go raibh Stéphane Hessel marbh agus sheoladar an príosúnach eile chuig campa oibre - campa ónar éalaigh Hessel. Tar éis an chogaidh, d’oibrigh sé do na Náisiúin Aontaithe agus do Roinn Gnóthaí Eachtracha na Fraince. Nuair a chuaigh sé amach ar pinsean sa deireadh, lean sé air ag plé le cearta daonna ar fud na cruinne agus le forbairt an ‘tríú domhan’. Ghlac se páirt ghníomhach sa bhfeachtas idirnáisiúnta i gcoinne choilíniú chríocha gafa na Palaistíne: ba dheacair do bholscairí Iosrael na gnáth-líomhaintí gránna a bhíonn acu a chaitheamh le fear de bhunadh Giúdach a tháinig slán ó champa Buchenwald. 

Trí leabhar le Stéphane Hessel

      Is é an rud is mó a thuill cáil do Stéphane Hessel, afach, leabhrán beag leis dar teideal Indignez-Vous! (‘bíodh fearg oraibh!’) a foilsíodh i bhfómhar na bliana 2010 nuair a bhí sé os cionn nócha bliain d’aois. Ní raibh ach 8,000 cóip sa chéad chló, ach tá níos mó ná ceithre mhilliún cóip díolta ar fud na cruinne idir an dá linn. Is é an teachtaireacht a bhí aige don ghlúin óg gur chóir dóibh diúltú don déine atá á brú orthu ag rialtais ar tábhachtaí leo saint lucht an rachmais ná bunriachtanais an phobail. Ach ligfidh mé do Hessel labhairt:

On ose nous dire que l’État ne peut plus assurer les coûts de ces mesures citoyennes. Mais comment peut-il manquer aujourd'hui de l’argent pour maintenir et prolonger ces conquêtes alors que la production de richesses a considérablement augmenté depuis la Libération, période où l’Europe était ruinée? Sinon parce que le pouvoir de l’argent, tellement combattu par la Résistance, n’a jamais été aussi grand, insolent, égoïste, avec ses propres serviteurs jusque dans les plus hautes sphères de l’État. Les banques désormais privatisées se montrent d’abord soucieuses de leurs dividendes, et des très haut salaires de leurs dirigeants, pas de l’intérêt général. L’écart entre les plus pauvres et les plus riches n’a jamais été aussi important; et la course à l’argent, la compétition, autant encouragée.
      Le motif de base de la Résistance était l’indignation. Nous, vétérans des mouvements de résistance et des forces combattantes de la France libre, nous appelons les jeunes générations à faire vivre, transmettre, l’héritage de la Résistance et ses idéaux. Nous leur disons: prenez le relais, indignez-vous! Les responsables politiques, économiques, intellectuels et l’ensemble de la société ne doivent pas démissionner, ni se laisser impressionner par l’actuelle dictature internationale des marchés financiers qui menace la paix et la démocratie.

Stéphane Hessel, Indignez-Vous!, 16ú eagrán, 5.

[Tá sé de dhánacht iontu a rá linn nach féidir leis an Stát íoc a thuilleadh as na beartais seo ar son na saoránach. Ach conas a tharlaíonn sé nach bhfuil airgead ann inniu chun na leasa seo a bhuanú agus a leathnú cé go bhfuil fás mór tagtha ar chruthú na maoine ó aimsir an Libération, tráth a raibh an Eoraip scriosta? Is amhlaidh atá toisc go bhfuil cumhacht an airgid – ar throid an Résistance chomh dian sin ina coinne – níos treise, níos sotalaí, níos santaí ná riamh, agus go bhfuil na céimeanna is airde sa Stát bainte amach ag a cuid giollaí. Deineann na bainc, atá i seilbh phríobháideach anois, cúram dá gcuid díbhinní agus de thuarastail ró-mhóra a lucht stiúrtha, seachas den mhaith choiteann. Ní raibh an bhearna idir an daibhir agus an saibhir chomh mór riamh; ná níor cuireadh an oiread béime ar charnadh airgid, ar an iomaíocht.
      Ba í an fhearg bunús an Résistance. Táimid, seanbhaill de ghluaiseachtaí an Résistance agus d’fhórsaí armtha na Fraince Saoire, ag iarraidh ar an nglúin óg oidhreacht an Résistance agus na hidéil a bhain leis a choinneáil beo agus a chur ar aghaidh. Deirimid leo: glacaigí ar láimh í agus bíodh fearg oraibh! Níor chóir do threoraithe polaitiúla, eacnamaíocha ná intleachtúla, ná don tsochaí i gcoitinne, seasamh siar ná géilleadh don deachtóireacht idirnáisiúnta atá ag na margaí airgeadais, deachtóireacht ar baol í don tsíocháin is don daonlathas.]

Cheannaíos Danse avec le siècle, dírbheathaisnéis Hessel, agus cuid mhaith leabhar eile i siopa FNAC i Montparnasse. Bhí an chuma ar an mbean óg ag an gcuntar amach go raibh sí leath ina codladh agus is ar éigean a chaith sí súil thar na leabhair a bhí á gceannach agam – Irlande: histoire, société, culture le Maurice Goldring is Clíona Ní Riordáin, agus Histoire de l’Irlande et des Irlandais le Pierre Joannon ina measc – ach nuair a chonaic sí aghaidh Stéphane Hessel ar cheann de na clúdaigh tháinig aoibh uirthi: ‘C’était un héros, lui!’ ar sise. Laoch ba ea é, gan aon agó.

AGUISÍN - 4 Meán Fómhair 2013

Fuair Seamus Heaney bás an 30 Lúnasa 2013. Suaimhneas síoraí dá anam uasal.