Fear darb ainm ‘Pearse’

Taitníonn seoltaí leabhar liom. Cuireann foilsitheoirí cuirí chugam ó am go chéile agus, má bhíonn an leabhar ag teastáil uaim, deinim iarracht a bheith i láthair nuair a sheoltar é. Deis is ea é chun gloine fíona a ól agus canapé nó dhó a ithe saor in aisce, éisteacht le cainteoir eolach, leabhar nua a fháil ar phraghas laghdaithe, labhairt le daoine ar suim leo ábhar an leabhair, agus (an rud is tábhachtaí) tréaslú le húdar a bhfuil cúpla bliain dá shaol caite aige ag streachailt le téacs. In ainneoin sin, nuair a bhreathnaím ar na hiontrálacha i mo dhialann, tugaim faoi deara nár fhreastail mé ach ar dhá sheoladh leabhair sa leathbhliain atá imithe. Téacsanna le Pádraic Mac Piarais a bhí i gceist an dá uair.

      Ná ceaptar gur saineolaí ar an bPiarsach mé ná go bhfuil an t-uafás suime agam ann. Bhí cnuasach dá chuid gearrscéalta dar theideal Ó Pheann an Phiarsaigh ar an gcúrsa meánscoile nuair a bhíos ag dul don Mhéanteistiméireacht ach bhíodar ró-shaonta agus ró-mhaoithneach don déagóir soiniciúil a bhí ionam an tráth úd. Is é an rud is mó a fhanann i mo chuimhne an scig-gháire a dhein mo chomhdhaltaí nuair a léadh sliocht os ard sa rang faoi eachtra inar roinn an Piarsach leaba le buachaill óg agus é ar cuairt i gConamara. Léas an bheathaisnéis a scríobh Ruth Dudley Edwards, Patrick Pearse: The Triumph of Failure, luath go leor tar éis a fhoilsithe sa bhliain 1977. Nocht Dudley Edwards roinnt tuairimí nár aontaíos leo ach shíleas ag an am gurbh fhiúntach an iarracht é: má chuaigh sí ar seachrán sa bhficsean, sa tráchtaireacht agus sa pholaitíocht idir an dá linn, ba staraí fós í nuair a scríobh sí beathaisnéis an Phiarsaigh. Ós rud é nár bhreathnaíos ann le tríocha bliain anuas, ní scríobhfaidh mé a thuilleadh faoin leabhar sin anois. Cúpla bliain dár gcionn, léas Filíocht Ghaeilge Phádraig Mhic Phiarais, eagrán cuimsitheach a chuir Ciarán Ó Coigligh in eagar. Ba léir dom go raibh roinnt dánta cumhachtacha sa chnuasach sin – an dán dar teideal ‘Cad chuige díbh dom’ chiapadh’ go háirithe. Thairis sin, thaitin an aiste thomhaiste a chuir an t-eagarthóir leis an gcnuasach liom.

Joost Augusteijn, cnuasach aistí a chuir sé in eagar, agus an bheathaisnéis leis

      Níor tháinig leabhar eile ar an bPiarsach faoi mo bhráid go dtí an bhliain 2010 nuair a foilsíodh beathaisnéis nua le Joost Augusteijn, staraí ón Ísiltír. Aiste amháin leis a bhí léite agam roimhe sin: ‘Motivation: why did they fight for Ireland? the motivation of Volunteers in the revolution’ an teideal a bhí uirthi agus foilsíodh an aiste i gcnuasach dar teideal The Irish Revolution 1913-1923 (Palgrave, 2002) a raibh Augusteijn ina eagarthóir air. Chun an fhírinne a rá, ba bheag suim a bhí agam sa chnuasach sin ach cheannaíos cóip nár díoladh ar phraghas íseal. Bhraitheas go raibh aiste Augusteijn ar cheann de na hiarrachtaí ba laige san imleabhar: ní raibh an prós thar moladh beirte, bhí easpa tuisceana an údair ar an saol in Éirinn soiléir, agus bhí a chuid argóintí mí-loighciúil i gcásanna áirithe. Mar sampla, thagair Augusteijn don fhorógra toghchánaíochta a d’eisigh Sinn Féin sa bhliain 1918, forógra inar áitigh an páirtí go raibh neamhspleáchas ag dul d’Éirinn ‘based on our unbroken tradition of nationhood’, agus bhain an tátal seo a leanas as:

However, the fact that republicans felt it necessary to actually argue their case for the existence of a separate Irish nation indicates that its existence was not as widely accepted as may be assumed.

The Irish Revolution, 109

Níl aon dealramh leis sin. Ní raibh na poblachtaigh ag iarraidh a chur ina luí ar vótóirí gur náisiún í Éire. Bhí lucht Shinn Féin agus lucht Home Rule ar aon fhocal faoin méid sin – b’shin an fáth ar tugadh ‘náisiúnaithe’ ar lucht leanúna an Réamannaigh! Is é a bhí á rá ag na poblachtaigh ná seo: ós rud é gur náisiún í Éire, tá ceart chun neamhspleáchais aici amhail gach náisiún eile ar domhan. Seo abairt ón bhforógra nár chuir Augusteijn i gcló (is liomsa an bhéim agus tá téacs iomlán an fhorógra le fáil mar aguisín in The Irish Republic le Dorothy Macardle):

The right of a nation to sovereign independence rests upon immutable natural law and cannot be made the subject of compromise.

Maidir leis an tuairim gur ceart é an flaitheas a bhaineann le gach náisiún, bhí an prionsabal sin fógartha ag Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe, in óráid a thug sé os comhair thithe na comhdhála in Washington ag tús na bliana céanna:

National aspirations must be respected; peoples may now be dominated and governed only by their own consent. “Self determination” is not a mere phrase. It is an imperative principle of action which statesmen will henceforth ignore at their peril.

Woodrow Wilson, 11 February 1918.

Bhain Augusteijn míchiall as forógra Shinn Féin ina aiste, ach thugas seans eile dó agus cheannaíos cóip dá bheathaisnéis ar an bPiarsach.

      Ar an drochuair, tá na lochtanna céanna ar an leabhar agus atá ar an aiste. Tá an prós ciotach agus tá an téacs breac le botúin ghramadaí nó litrithe: ‘in later live’ (48), ‘labour concurs all’ (49), ‘women whom surrounded Patrick’ (53), ‘autism or more particular Asperger syndrome’ (54), ‘students which populated Trinity’ (64), ‘fritting away money’ (85), ‘ensuring him that they ...’ (108), ‘preventing individual priests to speak out’ (118), ‘the increasing difficulties to staff both places’ (196). D’fhéadfaí botúin mar seo a mhaitheamh do staraí ón Ísiltír a d’fhoghlaim an Béarla mar theanga iasachta ach is bocht an teist iad ar na foilsitheoirí (Palgrave). Ní gá a rá go bhfuil focail agus ainmneacha i nGaeilge curtha as a riocht ar fad: ‘Liam na urban’ (‘Liam na mban’ de réir dealraimh) (53), ‘Liam O Donhnaill’ (137, 198), ‘Eamonn O Donehada’ (149, 154), ‘A fresco ... of the Setanta’ (171), ‘The passion play “An País”’ (174), etc. Is cosúil gurb é Seán Mac Giollarnáth atá i gceist leis na tagairtí seo go léir: ‘Sean Mac Giollarnath’ (141), ‘Sean Forde’ (141, 198), ‘Sean MacGiollamath’ (230), ‘S. MacGiollanate’ (324). Cé nach saineolaí mé ar an 20ú céad, ní fhéadfainn gan botúin staire a thabhairt faoi deara sa téacs. Tá a fhios agam nár foilsíodh Irisleabhar na Gaedhilge ar bhonn seachtainiúil riamh (80), mar shampla, agus tá an ráiteas seo a leanas i bhfad ón bhfírinne: ‘By the end of the nineteenth century only one in every hundred Irishmen could speak Irish fluently’ (75). De réir dhaonáireamh na bliana 1891, bhí Gaeilge ag 14.5% den phobal i gcoitinne agus ag 3.5% de na páistí faoi bhun deich mbliana d’aois. Caithfidh gur Ghaeilge ó dhúchas a bhí acusan go léir mar níor bunaíodh Conradh na Gaeilge go dtí an bhliain 1893. Tuigeadh dom nach raibh cur amach sásúil ag an údar ar chúinsí na hÉireann. Thairis sin, ba léir dom nach raibh ar a chumas foinsí i nGaeilge a úsáid – easpa cumais a bhí do-ghlactha ar fad nuair is scríbhneoir Gaeilge a bhí faoi chaibidil aige. Bhí an leabhar as fócas ar fad, dar liom, agus d’éirios as a léamh ag leathanach 198.

Róisín Ní Ghairbhí, leabhar inar foilsíodh aiste léi ar an bPiarsach, agus a heagrán dá chuid drámaí

      Cén fáth ar cheannaíos an bheathaisnéis? Nár leor an aiste a scríobh Augusteijn ar mheon na nÓglach chun fainic a chur orm? Nár thuigeas gur bheag an seans go mbeadh léamh na Gaeilge ag scoláire ón Ísiltír (fág Joep Leerssen as an áireamh)? Cuirim an milleán go léir as an gcur amú airgid (€26.40) ar Róisín Ní Ghairbhí! Sa bhliain 2008, foilsíodh aiste léi dar theideal ‘A people that did not exist? Reflections on some sources and contexts for Patrick Pearse’s militant nationalism’. Tá an aiste seo ar cheann de na haistí acadúla is fearr dá bhfuil léite agam, agus is ann a d’aimsíos clabhsúr don leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí. Chuir Ní Ghairbhí ceisteanna bunúsacha i dtaobh an chúlra cultúir agus teaghlaigh a bhí ag an bPiarsach – ceisteanna ar chóir iad a chur i bhfad roimhe sin ach nár chuir na staraithe riamh. Bhí na scileanna cuí aici chun na foinsí a scagadh agus bhí an tuiscint aici ar chultúr na tíre seo a bhí riachtanach chun tátail bharántúla a bhaint as fianaise na bhfoinsí. Sílim go bhfuil éirim a haiste le fáil sa sliocht seo a leanas:

Today’s delineation of the Gaeltacht in terms of a geographical area for language planning can distract us from the fact that most of the counties of Ireland included native Irish speakers at the turn of the twentieth century. When Pearse engaged with Gaelic culture, as a publisher and activist, as a poet, as a dramatist and as an educator, when he mobilized ‘Gaeltacht’ people to organize themselves and express themselves, he was engaging with a contemporary, though marginalized, culture.

Róisín Ní Ghairbhí, ‘A people that did not exist? Reflections on some
sources and contexts for Patrick Pearse’s militant nationalism’
in Ruán O’Donnell (eag.) The Impact of the 1916 Rising:
Among the Nations (BÁC, 2008), 178

An saghas oibre a dhein Ní Ghairbhí – pearsa stairiúil a shuíomh i gcomhthéacs an chultúir inar tógadh é agus inar mhair sé – bíonn sé ar siúl ag staraithe i dtíortha eile ach fágadh faoi scoláire Gaeilge é a dhéanamh sa tír seo. Níor chúis iontais dom an méid sin, ach ghlacas leis go n-aithneodh staraithe an tábhacht a bhain le taighde Ní Ghairbhí agus nach ndéanfaidís neamhshuim de. Theastaigh uaim a fháil amach cén úsáid a bhainfeadh Joost Augusteijn, beathaisnéisí nua an Phiarsaigh, as torthaí a cuid taighde. Níorbh fhada go raibh freagra na ceiste agam: níor dhein sé oiread is tagairt amháin do thaighde Ní Ghairbhí cé go bhfuil saothair nár foilsíodh go dtí 2009 luaite ar liosta na bhfoinsí a cheadaigh sé. Ní hamháin nárbh fhéidir leis taighde a dhéanamh ar chúlra Gaelach an Phiarsaigh ach ba chuma leis faoin ngné sin dá shaol, in ainneoin an fhotheidil a chuir sé lena leabhar (‘the making of a revolutionary’).

Aindrias Ó Cathasaigh agus dhá leabhar leis

      Is i mí Aibreáin a seoladh eagrán dátheangach de dhrámaí an Phiarsaigh a chuir Róisín Ní Ghairbhí agus Eugene McNulty in eagar; tá sé fós sa scuaine leabhar atá le léamh agam. Ach tá cnuasach eile de scríbhinní an Phiarsaigh léite agam le déanaí – cnuasach a seoladh i mí na Nollag seo caite. Is é atá ann téacs iomlán An Barr Buadh, nuachtán seachtainiúil Gaeilge a bhunaigh Mac Piarais sa bhliain 1912. Bhí sé i gceist aige cumann náisiúnaíoch a dhéanfadh a chuid oibre trí mheán na Gaeilge a bhunú agus ceapadh an nuachtán mar ghléas bolscaireachta don ghrúpa nua. Ní raibh saol fada i ndán do Chumann na Saoirse, áfach, agus níor foilsíodh ach aon eagrán déag den nuachtán, idir 16 Márta agus 25 Bealtaine 1912. Ar na húdair a scríobh don iris bhí Peadar Ó Maicín, Cathal Ó Seanáin agus Éamonn Ceannt, ach ba é an Piarsach a scríobh an chuid ba mhó den ábhar agus tugann na hailt leis spléachadh dúinn ar an dearcadh a bhí aige sa tréimhse chinniúnach nuair a bhí bille Home Rule idir dhá cheann na meá i bparlaimint na Breataine:

Ní saoirse an reacht so ach b’fhéidir le Dia gurbh é tús na saoirse é. Ní saoirse é ach b’fhéidir gurbh uirlis é lena mbainfí amach an tsaoirse in am is i dtráth.

An Barr Buadh, 20 Aibreán 2012
in Aindrias Ó Cathasaigh, An Barr Bua (BÁC, 2012), 128

An mise an t-aon duine a ritheann na focail ‘clochán cora’ leis? Agus tá blúirí beaga eolais sa chnuasach nach rabhas ag súil leo. Mar shampla, baineadh stangadh asam nuair a léas go raibh Edmund Curtis, staraí, i láthair nuair a bunaíodh Cumann na Saoirse – cé gurbh eisean an t-aon duine a chuir i gcoinne an rúin go mbunófaí cumann ‘chun saoirse Ghael a bhaint amach’ (114). Ar úsáid Augusteijn an fhoinse thábhachtach seo? Luaigh sé cúpla mír a foilsíodh ar An Barr Buadh ceart go leor, ach léiríonn na fonótaí gur tháinig sé ar an eolas sin i leabhar Dudley Edwards (féach caibidil 4, fonótaí 83 agus 85). Tá ardmholadh ag dul d’Aindrias Ó Cathasaigh as an eagarthóireacht chanta a dhein sé ar an leabhar: tá nótaí cuimsitheacha ag gabháil le gach eagrán den nuachtán agus má tá oiread is botún amháin iontu níor thugas faoi deara é.

An DVD agus dhá radharc ón tsraith (tá Tadhg Murphy i bpáirt an Phiarsaigh ar dheis)

      Ba chóir a lua go raibh baint mhór ag Ó Cathasaigh le tionscadal fónta eile a bhaineann le hábhar: scríobh sé an script don tsraith dar teideal 1916 Seachtar na Cásca a craoladh ar TG4 cúpla bliain ó shin. Is le déanaí a foilsíodh an DVD agus is fiú d’aon duine a bhfuil suim aige san ábhar cóip a cheannach. Ar éigean is gá dom a rá go bhfuil an script cruinn ó thaobh na staire de; ina theannta sin, tá an comhrá réalaíoch, tá an aisteoireacht go maith, agus níl cailliúint ar an dearadh. Tá an tráchtaireacht le fáil i nGaeilge agus i mBéarla; gabhann fotheidil Bhéarla leis an leagan Gaeilge ach is féidir iad a mhúchadh más mian leat (rud nach féidir a dhéanamh ar TG4, faraoir). Seacht gclár a mhaireann 350 nóiméad ar fad atá sa tsraith agus tugadh clár amháin do gach duine den seachtar a shínigh forógra na poblachta. Ar ndóigh, ní féidir a rá go raibh MacDonagh, Plunkett ná Ceannt ró-thábhachtach ó thaobh na staire de; ní hí stair an éirí amach téama na sraithe, áfach, ach scéalta pearsanta na gceannairí éagsúla. Ina theannta sin, foilsíodh leabhar beag snasta le hAindrias Ó Cathasaigh dar teideal 1916 Seachtar na Cásca sa bhliain 2010. Ní fhacas an tsraith ar TG4 agus ghlacas leis gurbh í an script a bhí i gcló sa leabhar. Ach nuair a chuireas an dá théacs i gcomórtas le chéile tar éis dom an DVD a cheannach, ba léir dom nárbh ionann iad: tá gaol eatarthu, ach tá ábhar sa leabhar nach bhfuil sa script agus tá a mhalairt fíor chomh maith. Is é an trua é nár cuireadh réamhrá gairid leis an leabhar chun cúlra na sraithe teilifíse agus an bhaint atá aici leis an leabhar a mhíniú. Is oth liom, leis, nár úsáideadh fonótaí le haghaidh na sleachta athfhriotail ar a laghad – ach b’fhéidir go léifidh roinnt daoine an leabhar nach mbacfadh leis dá mbeadh cuma acadúil air.

Clarke (Rory Mullen), Connolly (Lorcan Cranitch), Plunkett (Frank Bourke), Ceannt (Marcus Lambe), MacDermott (Seán Ó Meallaigh), MacDonagh (Stephen Darcy) agus Mac Piarais (Tadhg Murphy)

      Ina dhiaidh sin is uile, tá dhá ghné den leabhar a chuir as dom. Tá pictiúir lándaite ón tsraith teilifíse ann agus níl aon locht agam air sin; ach tá pictiúr aisteora a dhein páirt duine de na ceannairí ag tús gach caibidil chomh maith. Is fíor go bhfuil siad an-chosúil leis na ceannairí (thabharfainn an chraobh do Lorcan Cranitch i bpáirt James Connolly), ach sílim gurbh fhiú pictiúir na gceannairí a fhoilsiú in éineacht le pictiúir na n-aisteoirí. Agus seo rud nach dtuigim in aon chor: tugadh ‘Clarke’, ‘MacDonagh’, ‘Plunkett’ agus ‘Connolly’ ar na fir sin – rud a thuigim mar ní raibh cáil na Gaeilge ar aon duine acu. ‘Ceannt’ a tugadh ar cheannaire eile, fear a bhí ina bhall gníomhach de Chonradh na Gaeilge. ‘Mac Diarmada’ a tugadh ar MacDermott; tá a fhios agam go raibh roinnt Gaeilge aige (amhail MacDonagh) ach ní dóigh liom go raibh sé líofa sa teanga. Ach in ainm Chroim agus na ndéithe go léir a adhradh in Éirinn ó thús aimsire, cén fáth ar tugadh ‘P H Pearse’ ar Phádraic Mac Piarais i leabhar Gaeilge?

Albain agus Éire

Go luath tar éis do TG4 (nó TnaG mar a bhí air ag an am) teacht ar an aer, craoladh clár dar theideal Éire agus Alba – nó Alba agus Éire b’fhéidir – tá mo chuimhne ag dul in olcas de réir mar a théim in aois. Bhí radhairc bhreátha ar an dá thír le feiscint sa chlár agus labhair roinnt de na scoláire ba mhó le rá – leithéidí Bhreandáin Uí Bhuachalla as Éirinn agus Donald Meek as Albain – ar stair agus ar chultúr an dá thír. Ba é téis an chláir gur daoine deasa iad na hÉireannaigh, gur daoine deasa iad na hAlbanaigh, gur tíortha deasa iad an dá thír, agus gur deas an rud é sin. Ba dheacair a leimhe a shárú. Cúpla seachtain tar éis a chraolta, casadh Breandán Ó Buachalla orm i halla na Leabharlainne Náisiúnta. Bhí an clár chomh lagmheasartha sin go raibh drogall orm é a lua leis, ach bhí tuairim agam go mbeadh léamh suimiúil aige ar an scéal agus ní raibh dul amú orm. ‘An diabhal cláir sin!’ arsa an Buachallach agus d’inis sé an scéilín seo a leanas dom. Ag deireadh an agallaimh a cuireadh air, fiafraíodh de cad iad na cosúlachtaí ba mhó, dar leis, idir Éire agus Albain. D’fhreagair an t-ollamh go raibh na héagsúlachtaí i bhfad níos suntasaí agus níos suimiúla ná na cosúlachtaí: cé go bhféadfaí a rá gur eascair an dá thír ón bpréamh chéanna i bhfad siar, bhíodar ag dul i dtreonna contrártha le fada an lá. B’fhiú do scoláirí ceisteanna bunúsacha a chur mar sin: cén fáth a raibh bua cuimsitheach ag an Reifirméisean in Albain cé go raibh teip iomlán i ndán dó in Éirinn; cén fáth ar éirigh (go dtí seo) leis an aontas idir Albain agus Sasana cé gur dhiúltaigh na hÉireannaigh dó scun scan; cén fáth go bhfuil tromlach na nAlbanach dílis don choróin go fóill cé go bhfuil tromlach na nÉireannach ina bpoblachtaigh, etc. D’éist an t-agallóir leis an bhfreagra agus chuir an cheist in athuair: cad iad na cosúlachtaí is mó idir Éire agus Albain? Mhínigh an Buachallach arís go dtugann cúrsa na staire in Albain léargas úr dúinn ar stair na hÉireann agus go gcuidíonn sé linn na cúinsí cinniúnacha a sheol an dá thír i dtreonna éagsúla a aithint. Bhain an t-agallóir triail eile as: dá mbeadh ort cosúlacht amháin idir na hÉireannaigh agus na hAlbanaigh a lua, cad a roghnófá? ‘Dúil sa bhfuisce!’ arsa an t-ollamh. Ní gá dom a rá nár craoladh an freagra.

      Bíonn an stair casta, aimhréidh, cointinneach; ní bhíonn sí deas agus ba chóir dóibhsean ata ar thóir na deise í a sheachaint.

An dá DVD agus Fergal Keane i lár baill

      Smaoiníos ar an scéilín sin arís le gairid nuair a bhreathnaíos dhá shraith teilifíse de chuid an BBC atá le fáil anois i bhfoirm DVD. A History of Scotland agus The Story of Ireland atá orthu – agus is suimiúil an ní é gur ‘stair’ atá ag na hAlbanaigh cé gur ‘scéal’ atá againne. Is ionann an dá théarma ó thaobh na sanasaíochta de, i nGaeilge agus i mBéarla, ach braithim gur mó an gradam a bhaineann leis an staraí ná leis an scéalaí mar sin féin. (Má tá paranóia orm, ní fhágann sé sin nár roghnaigh an BBC na teidil go cúramach.) Ós rud é go bhfuil siad dírithe ar an bpobal i gcoitinne – nó ar an gcuid sin den phobal a bhfuil dóthain suime acu sa stair chun staonadh ó shíor-bhrú an chnaipire nuair a fheiceann siad clár staire ar an scáileán – ní raibh súil agam go bhfoghlaimeoinn mórán ó cheachtar den dá shraith, ach bhraitheas nár mhiste iad a chur i gcomórtas le féachaint an bhféadfainn aon difríocht a aithint idir na bealaí inar cuireadh an stair i láthair ar an dá bhruach de Shruth na Maoile.

An n-aithníonn tú na hAlbanaigh fhéasógacha thuas? (Tá na freagraí le fail ag bun na haiste seo)

      Is cosúil go raibh níos mó airgid le caitheamh ag BBC na hAlban ná mar a bhí ag a gcomhghleacaithe i dTuaisceart Éireann: deich gclár a mhaireann 580 nóiméad ar fad atá ina sraithsan i gcomórtas le cúig chlár a mhaireann 294 nóiméad i gcás The Story of Ireland. Thairis sin, úsáideadh aisteoirí anuas go dtí tús ré na scannánaíochta. Ní raibh an sparán ró-theann, áfach, mar ní fheictear ach duine nó dhó i bhformhór na radharc, agus níl a fhios agam cé chomh minic a taispeánadh fuil ag sileadh, lanna á mbualadh, nó deochanna á ndoirteadh.

What a bloody awful place!

Glacaim leis gur cleasa saora drámata iad seo chun an scáileán a líonadh, ach baineadh i bhfad an iomarca úsáide astu. Rud beag eile a ghoill orm ná caighdeán na mapaí: chreid duine éigin go gcuirfí le beocht an chláir dá mbeadh scamaill ag snámh trasna na mapaí. Aon duine a bhfuil cur amach aige ar aimsir na hAlban, admhóidh sé gur chuir an tseift seo le réaltacht na radharc; ar an drochuair, níor chuir sí le hinléiteacht na mapaí.

Thug na mapaí léiriú cruinn ar an aimsir in Albain

Ar an láimh eile, deineadh cuid mhaith scannánú ón aer agus bhí roinnt de na radhairc go hálainn ar fad. Mura mbeadh a fhios agam gur measa doineann na hAlban ná doineann na hÉireann chuirfidís fonn orm athchuairt a thabhairt ar an tír sin gan mhoill.

Tìr nam beann agus nan lochan

      Chomh fada agus is féidir liom a dhéanamh amach, ní raibh aon staraí aitheanta bainteach le A History of Scotland. Neil Oliver, craoltóir gairmiúil a bhfuil céim aige sa tseandálaíocht, a chuir an tsraith i láthair. Cé gur chuir Oliver agallamh ar roinnt daoine i rith na sraithe, ba choimeádaithe iarsmalainne nó leabharlannaithe iad a bhformhór. Dearcadh duine aonair nach staraí gairmiúil é a chuirtear i láthair sa tsraith mar sin: mhíneodh an cur chuige seo úsáid an ailt éiginnte (A History) seachas an t-alt cinnte i dteideal na sraithe. Bhí an láithreoir sásta tús áite a thabhairt do théamaí áirithe a raibh suim aige féin iontu agus níor leasc leis báidh ar leith a léiriú le dreamanna áirithe. Bhraitheas go raibh téagar ar leith sa chéad chlár, clár a thosaigh le tús na staire scríofa nuair a bhí na Rómhánaigh ag iarraidh na Cruithnigh a cheansú, agus a chríochnaigh le bunú ríocht na hAlban sa 10ú céad. Fágadh bearna mhór sa stair ina dhiaidh sin, áfach, óir insíodh scéal William Wallace sa dara clár agus scéal Roibeard de Brús sa tríú clár, ach níor míníodh conas a tháinig na Normannaigh go hAlbain idir an dá linn. Bhí suim ar leith agam sa cheathrú clár, clár ar thighearnas nan eilean agus ar linn nan creach. Ba phearsa lárnach í Máire, banríon na nAlbanach, sa chúigiú clár ach is beag aird a tugadh ar an Reifirméisean – athrú ollmhór a luadh ach nár míníodh. B’fhéidir gur shíl Oliver gur chuir sé an neamart sin ina cheart nuair a dhírigh sé a aird ar na Cúnantóirí sa séú clár; ach má dhírigh, léirigh sé iad mar fhanaicigh mhire. Caithfidh gur ghoill tuairimí an láithreora ar sciar maith den phobal in Albain – an dream sin ar coimeádaigh bhunchreidmheacha iad – ach táim sásta a admháil nach bhfuil an bunchreidmheachas tolgtha agam agus go mbeinn ar aon fhocal le Oliver. Ba tharraingtí go mór an phortráid a tharraing sé de na Seumasaich sa seachtú clár agus ní fhéadfainn gan teideal cliste an chláir sin a lua: ‘let’s pretend’! Pléadh Eagnaíocht na hAlban sa chéad chlár eile: má bhí Adam Smith dosheachanta nach mór, tugadh an iomarca airde ar John Witherspoon – fear a shínigh forógra neamhspleáchais na Stát Aontaithe. Sa naoú clár, pléadh Sir Walter Scott agus gluaiseacht an rómánsachais (portráid eile a bhí naimhdeach go leor), radacachas an lucht oibre, agus fuadach nan Gaidheal. Sa chlár deireanach, agus an ceann is fearr ar fad dar liom, deineadh cur síos ar mheath tionsclaíoch na hAlban sa 20ú céad, ar fhás mall an náisiúnachais, agus ar athbhunú pharlaimint na hAlban. D’fhág Oliver slán ag a lucht féachana leis an gceist seo a leanas: ‘Is Scotland’s journey to self-determination now at an end, or is there more to come on the road ahead?’

Cé adeir nach raibh stair na hÉireann dubh agus bán?

      Mar a luadh thuas, is cosúil go raibh na hacmhainní níos teoranta nuair a thug an BBC faoi The Story of Ireland, ach braithim gur mhó an luach a fuaireadar ar a gcuid airgid. Ní raibh aisteoir le feiscint, ach ina ionad sin baineadh úsáid as líníochtaí canta a dhear David Rooney.

Mapaí soléite mar is cóir

Ní raibh aon ghalamaisíocht ag baint leis na mapaí sa tsraith seo agus b’fhearrde iad an tsimplíocht. Ar an láimh eile, ní raibh Muicinis baileach chomh taibhseach le Garbhchríocha na hAlban, de cheal sléibhte arda, ach is breá an tír í mar sin féin. Murach an bháisteach úd ...

Oileáinín iathghlas na hÉireann

      Craoltóir gairmiúil eile is ea Fergal Keane, an té a chuir The Story of Ireland i láthair. Ach an babhta seo is léir go raibh comhairle ghairmiúil faighte aige: luadh Roy Foster mar ‘series consultant’ agus cuireadh agallaimh ar staraithe mór le rá i rith na sraithe. Orthusan a labhair bhí Dáibhí Ó Cróinín (a thug ‘Dáibhi Ó Cróin’ air féin ar chúis éigin nach dtuigim), Donnchadh Ó Corráin (fear nár bhac lena ainm a ghiorrú), Seán Duffy, Ciaran Brady, Micheál Ó Siochrú, Ian McBride, Marianne Elliott, Cormac O’Gráda (nó Cormac Ó Gráda mar is fearr aithne air in Éirinn), Joe Lee – agus Roy Foster. D’fhág an cur chuige seo go raibh níos mó éagsúlachta le brath ar na cláir agus gur meascán de thuairimí éagsúla a cuireadh i láthair iontu. Ach bhí tionchar Foster le brath thall is abhus mar sin féin. Baineadh ró-úsáid as an bhfocal ‘Irishness’, cuirim i gcás, agus chuathas thar fóir ar fad leis seo sa chlár deireanach den tsraith. Téarma teibí gan chruinneas is ea é a chlúdaíonn (nó a léiríonn) easpa machnaimh an chainteora; má chloiseann tú ‘Irishness’ ó bhéal staraí, mholfainn duit a bheith san airdeall. Mar an gcéanna, bhí an iomarca tagairtí sa chlár deireanach do W.B. Yeats. Cuireadh an cheist amaideach úd arís, ‘did that play of mine send out certain men the English shot?’ Gach seans gur ag freagairt na ceiste céanna a bhí Maud Gonne nuair a dúirt sí ‘Willy can be so silly!’ Bheadh sé sin dona go leor, ach chualathas na focail uafásacha ‘a terrible beauty is born’ chomh maith.

Roinnt de na usual suspects a labhair

      Roinneadh an cúig chlár sa tsraith go réasúnta cothrom agus ní féidir a rá gur fágadh mór-théama ar bith ar lár. Sa chéad chlár, pléadh ré órga na luath-Chríostaíochta, Leabhar Gabhála Éireann agus cogaí na Lochlannach. Bhain an dara clár leis an tréimhse idir ionradh na Sasanach agus Imeacht na nIarlaí. An 17ú agus an 18ú céad a bhí faoi chaibidil sa tríú clár, clár ina raibh tagairt aisteach do ‘rebellion against Cromwell’ a bheith ar siúl in Éirinn! Bhí an claonadh i leith na nGall a mbeifí ag súil leis le brath ar an gclár seo: luadh Edmund Burke (fear a d’fhág Éire chomh luath ina shaol agus a d’fhéad sé) agus Jonathan Swift (fear a d’fhill ar Éirinn toisc gur theip air post sásúil a fháil i Sasana), ach níor luadh aon údar Gaeilge. Sílim gurb é an ceathrú clár, an ceann inar pléadh an 19ú céad, an ceann is laige sa tsraith. Ba í an mhoill tríocha bliain a tharla idir Acht an Aontais agus fuascailt na gCaitliceach a chuir borradh faoin náisiúnachas in Éirinn dar le Thomas O’Connor, staraí a mhúineann in Ollscoil na hÉireann, Maigh Nuad – tuairim a léiríonn nach bhfuil cur amach aige ar na foinsí príomha a bhaineann le hábhar. (Mholfainn dó staidéar a dhéanamh ar Ó Chéitinn go Raiftearaí ach tá imní orm go ngoillfeadh a leithéid de product placement mínáireach ar léitheoirí áirithe.) D’áitigh Fergal Keane sa chlár seo go mbeadh Éire ina cuid d’impireacht na Breataine fiú dá bhfaigheadh sí Home Rule. Go deimhin, dúirt sé an rud céanna arís sa chlár deireanach, clár i dtaobh an 20ú céad. Tá an ráiteas seo fíor, ar ndóigh, ach ní féidir a rá go bhfuil iomlán na fírinne ann: chiallódh Home Rule go mbeadh Éire fós ina cuid, ní hamháin d’impireacht na Breataine (amhail Ceanada nó an Astráil), ach ina cuid den Ríocht Aontaithe (amhail Albain nó Tuaisceart Éireann sa lá atá inniu ann). Is mór idir an dá rud anois agus ba mhór idir an dá rud an tráth úd. Chuir Keane clabhsúr ar an tsraith le habairt a bhí i bhfad Éireann níos scaoilte agus níos saoire ó smál na polaitíochta ná an abairt a roghnaigh Neil Oliver: ‘Ireland today is an island of possibility, an open island’. Is ea agus ní hea, nó b’fhéidir é. Cá bhfios?

      An molfainn daoibh airgead a chaitheamh ar cheachtar den dá DVD seo? Is deacair a rá. Bheadh fonn orm aithris a dhéanamh ar an méid a dúirt Samuel Johnson faoi Chlochán na bhFomhórach fadó: gur fiú é a fheiscint ach nach fiú turas a dhéanamh lena fheiscint. Is cinnte gur fiú an dá shraith seo a bhreathnú má tá suim agat sa stair – nó, níos tábhachtaí fós b’fhéidir, i ndearcadh an phobail ar an stair. Ach an fiú iad a cheannach? Táim idir dhá chomhairle. Níl ceachtar acu go dona, agus i gcás A History of Scotland is leis an scannánaíocht seachas an script a bhaineann na lochtanna is mó. D’fhéadfaí a áiteamh gurb é an locht is mó ar The Story of Ireland ná a laghad: sílim féin go mbeadh sraith níos faide ag teastáil chun cuntas sásúil a thabhairt ar stair na hÉireann. Is dóigh liom go bhfuil níos mó ná sin i gceist, áfach, agus go bhfuil lochtanna níos bunúsaí ar chur chuige an BBC.

Eagráin éagsúla de The Course of Irish History

      Ar ámharaí an tsaoil, tá eiseamláir den saghas sraithe a theastaíonn le fáil cheana. Sa bhliain 1966 chraol RTÉ sraith teilifíse ar stair na hÉireann ina raibh aon chlár is fiche. Tríocha nóiméad a mhair gach clár, rud a d’fhág go raibh deich n-uaire go leith sa tsraith go léir. Ach bhí difríocht níos tábhachtaí ná sin idir The Course of Irish History, an teideal a bhí ar shraith na bliana 1966, agus The Story of Ireland: níor chuir an scoláire céanna aon dá chlár i láthair agus ba shaineolaithe iad go léir ar an ábhar a bhí faoi chaibidil acu. Mar shampla, chuir Kathleen Hughes clár ar ‘ré órga’ na Críostaíochta i láthair, chuir Brian Ó Cuív clár ar an tréimhse idir teacht na Lochlannach agus teacht na Sasanach i láthair, chuir Maureen Wall clár ar ré na bPéindlíthe i láthair, etc. Níl cuimhne ró-shoiléir agam ar an tsraith teilifíse – ní raibh ionam ach páiste bunscoile nuair a craoladh é – ach tá cóip den leabhar a ghabh leis an tsraith agam agus sílim gur éacht a bhí ann ag an am. Is mithid do RTÉ (nó do TG4 – ní fiú TV3 a lua sa chomhthéacs seo) iarracht eile den saghas céanna a dhéanamh. Dá dtosófaí ar na hullmhúcháin anois, bheadh an tsraith réidh le craoladh sa bhliain 2016.

AGUISÍN: Cérbh iad na hAlbanaigh fhéasógacha?

1. Naomh Colm Cille
2. Roibeard de Brús
3. John Knox
4. Séamas VI (nó Séamas I mar a bhí air in Éirinn).

Séarlas Mór

I mí Dheireadh Fómhair seo caite tharla i bPáras mé don chéad uair le cúpla bliain anuas. D’fhilleas abhaile le lasta leabhar agus físeán - a bhformhór acu bainteach leis an stair ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Ina measc bhí an tríú imleabhar de chuimhní cinn Charles de Gaulle, imleabhar dar teideal Le salut: 1944-1946, agus dhá scannán faoin bhfear céanna a deineadh don bhealach teilifíse France 2. Ní hé an 20ú céad an tréimhse is mó a bhfuil suim agam inti – dix-huitièmiste go smior is ea mé – ach tá suim ar leith agam i saol agus i bpearsantacht le grand Charles le fada.

De Gaulle i gcló agus i bhfíor

      Ba é an rud a mhúscail an tsuim sin ionam ná an chéad imleabhar dá chuimhní cinn, L’appel 1940-42, leabhar a léas tuairim is fiche bliain ó shin – chím gur sa bhliain 1989 a clóbhuaileadh an chóip atá agam. Ba dheacair d’úrscéalaí eachtra a bheadh chomh corraitheach le scéal de Gaulle a chumadh. Oifigeach airm ba ea é a thuig an tábhacht a bhainfeadh le tancanna sa chéad chogadh eile agus scríobh sé leabhar dar teideal Vers l’armée de métier (‘I dtreo airm ghairmiúil’) ar an ábhar sa bhliain 1935, leabhar nár tharraing mórán airde sa bhFrainc ach a léadh go cúramach lastoir den Réin. Cúig bliana dár gcionn, d’úsáid an Wehrmacht na taicticí a bhí molta ag de Gaulle chun línte cosanta na bhFrancach a réabadh. Fuair de Gaulle post sóisearach i rialtas Paul Reynaud ag an nóiméad deireanach nuair a bhí na Gearmánaigh ag druidim le Páras. Ba léir do chách go raibh ‘cath na Fraince’ caillte um an dtaca sin, ach bhí de Gaulle ar an mbeagán a thuig nárbh ionann cath na Fraince a chailliúint agus an cogadh a chailliúint. Mhol sé go n-aistreofaí an rialtas go dtí an Ailgéir; go gcúlódh an cabhlach, a raibh fágtha den aerfhórsa, is an méid den arm a d’fhéadfaí a shábháil, go dtí an Afraic thuaidh nó go Sasana; agus – thar aon rud eile – go leanfaí leis an troid. Ba léir dó go gcuirfeadh na Sasanaigh a gcosa i dtaca, nach fada a mhairfeadh an tsíocháin mhínádúrtha idir an Naitseachas agus an Cumannachas, agus go dtarraingeofaí na Stáit Aontaithe isteach sa chogadh luath nó mall. Dearcadh eile ar fad a bhí ag formhór na bpolaiteoirí agus na gceannairí míleata: ní raibh sa Dara Cogadh Domhanda, dar leosan, ach an cogadh ba dhéanaí i sraith cogaí a fearadh idir an Fhrainc agus an Ghearmáin le trí ghlúin anuas. Chaill an Fhrainc an chéad chogadh sa tsraith, bhuaigh sí an dara ceann, agus anois bhí an tríú ceann caillte aici. Ba mhillteanach an buille é, gan amhras, ach chaithfí glacadh leis an saol mar a bhí. Thiocfadh an Fhrainc chuici féin in athuair mar a dhein sí tar éis bhriseadh na bliana 1871; i gceann glúine nó dhó eile, cá bhfios nach mbeadh an bua aici sa cheathrú cogadh den tsraith? Iarradh sos cogaidh agus bhronn an Assemblée nationale cumhacht iomlán ar an Marascal Philippe Pétain, laoch mór an Chéad Chogaidh Dhomhanda.

      Ach Charles de Gaulle, leas-aire cosanta le coicís agus ginearál dhá réalta nach raibh iomrá ar bith air i measc an phobail, dhiúltaigh sé glacadh le breith an mhóraimh. Thug sé a chúl le rialtas bunaithe a thíre – rialtas a d’aithin tíortha an domhain (Éire is na Stáit Aontaithe, an tAontas Sóivéadach is an Vatacáin ina measc) – agus thug sé a aghaidh ar Shasana. Ní raibh ina theannta ach a aide de camp, an Leifteanant Geoffroy de Courcel, amhail Don Quijote agus Sancho Panza na nua-aoise. Seo mar a scríobh de Gaulle faoin am sin:

je m’apparaissais à moi-même, seul et démuni de tout, comme un homme au bord d’un océan qu’il prétendrait franchir à la nage. (L’Appel, 86) 

[chonacthas dom féin go rabhas i m’aonar agus fágtha gan taca, mar a bheadh duine ar imeall aigéin agus é ag iarraidh snámh trasna.]

Ba bheag uchtach a tugadh dó nuair a chuaigh sé i gcomhairle leis na Francaigh mór le rá a bhí i Londain roimhe. Jean Monnet, éarlamh na nEorpach, chuir sé i gcoinne an rúin a bhí ag an nGinearál údarás polaitiúil agus fórsa míleata Francach a chruthú chun leanúint ar aghaidh leis an gcogadh:

« Vous avez tort ! m’écrivait M. Jean Monnet, de constituer une organisation qui pourrait apparaître sous la protection de l’Angleterre ... » (L'Appel, 104) 

[‘Is botún duit é’, a scríobh an tUasal Jean Monnet chugam, ‘eagraíocht a bhunú a mbeidh an chuma uirthi go bhfuil sí faoi choimirce Shasana ...’]

Níor chuir lagmhisneach a gcomhthíreach isteach ná amach ar an nGinearál agus chraol an BBC a ghairm scoile, an 18 Meitheamh 1940, craoladh inar impigh sé ar na Francaigh a bhí ag iarraidh leanúint leis an troid dul i dteagmháil leis. Thosaigh daoine ag cloí leis an France Combattante, mar a ghlaofaí ar an ngluaiseacht, ina nduine agus ina nduine ar dtús, ansin ina mbaicle agus ina mbaicle. Dhá mhí dár gcionn, thiontaigh an chéad mhír d’impireacht na Fraince a cóta nuair a thug na húdaráis choilíneacha i Sead a ndílseacht do ghluaiseacht de Gaulle seachas do rialtas an Mharascail Pétain. Faoin 18 Meitheamh 1942, nuair a labhair an Ginearál ag slógadh dá lucht leanúna san Albert Hall i Londain, bhí 70,000 fear ag troid i bhfórsaí armtha na Fraince Saoire. Bhí dhá rannán armúrtha ina measc, agus bhí ceann de na rannáin sin tar éis meanma na bhFrancach ar fud na cruinne a ardú trí chath a bhriseadh ar Afrikakorps na Gearmáine ag Bir-Hakeim. Labhair de Gaulle leis an slua a bhí bailithe san Albert Hall agus lena chomhthírigh sa bhaile a bhí ag éisteacht lena óráid ar an raidió:

Je constate, qu’en dépit de tout, la France Combattante émerge de l’océan. « Quand, à Bir-Hakeim, un rayon de sa gloire renaissante est venu caresser le front sanglant de ses soldats, le monde a reconnu la France ... » (L’Appel, 321-2) 

[D’áitíos go raibh, in ainneoin gach rud, la France Combattante ag teacht as an aigéan. ‘Ag Bir-Hakeim, nuair a dhealraigh gath dá glóir athbheoite ar éadan fuilteach a saighdiúirí, d’aithin an saol an Fhrainc ...’]

Dhá bhliain ní ba luaithe, ba ridire buile é a bhí tógtha le seifteanna mire, ach faoi lár na bliana 1942 bhí meas speisialta tuillte ag de Gaulle, an meas sin a thugtar ar an bhfáidh a chuir i gcoinne chiall na coitiantachta ach ar léirigh imeacht na haimsire gur aige a bhí an ceart ón tús.

      Léas an dara imleabhar de chuimhní cinn an Ghinearáil, L’unité 1942-1944, tamall gairid tar éis dom an chéad imleabhar a chríochnú. Níor imigh sé i gcion orm ar an mbealach céanna áfach: ní ag snámh in aghaidh easa a bhí an t-údar sna blianta 1943-4, ar ndóigh, ach ag seoladh roimhe le cóir ghaoithe a bhí ag dul i dtreis an t-am ar fad – rud a d’fhág nach raibh an eachtraíocht rómánsúil chéanna ag baint lena chuntas. Sin an fáth gur shleamhnaigh fiche bliain eile thart sular chríochnaíos an tríú imleabhar dá chuimhní cinn an tseachtain seo caite. Ní fhéadfainn a rá go bhfuil Le salut: 1944-1946 chomh spreagúil leis an gcéad imleabhar sa tsraith, ach tá ábhar tábhachtach ann don té ar mhaith leis polaitíocht na hEorpa sa ré iar-chogaidh a thuiscint. I mí na Samhna sa bhliain 1944 thug Winston Churchill, príomh-aire na Breataine, cuairt oifigiúil ar Pháras don chéad uair ó saoradh an chathair agus d’impigh de Gaulle air comhghuaillíocht bhuan a shnaidhmeadh leis an bhFrainc:

« Vous le voyez, la France se reprend. Mais, quelle que soit ma foi en elle, je sais qu’elle ne retrouvera pas de sitôt sa puissance d’autrefois. Vous, Anglais, de votre côté, terminerez cette guerre couverts de gloire. Cependant, dans quelle mesure – si injuste que cela soit – votre situation relative risque-t-elle d’être diminuée, étant donné vos pertes et vos dépenses, les forces centrifuges qui travaillent le Commonwealth et, surtout, l’ascension de l’Amérique et de la Russie, en attendant celle de la Chine ! Voilà donc que, pour affronter un monde tout nouveau, nos deux anciens pays se trouvent affaiblis simultanément. S’ils demeurent, en outre, séparés, pour combien comptera chacun d’eux ? » (La salut, 77-8) 

[‘Mar a chíonn tú, tá an Fhrainc ag téarnamh. Ach dá mhéad mo mhuinín aisti, tuigim nach bhfaighidh sí an chumhacht a bhíodh aici ar ais go luath. Sibhse, na Sasanaigh, beidh sibh clúdaithe le glóir ag deireadh an chogaidh seo. Ach fós féin – cé nár cheart é b’fhéidir – tá baol ann go mbeidh laghdú áirithe ar bhur stádas, i bhfianaise a bhfuil caillte agus caite agaibh, i bhfianaise na bhfórsaí scarúnaíocha atá gníomhach sa Chomhlathas agus, thar aon rud eile, i bhfianaise teacht chun cinn Mheiriceá agus na Rúise, agus an tSín fós le teacht! Dá bharr sin, agus iad ag dul i ngleic le domhan atá go hiomlán nua, tá ár dhá dtír seanda lagaithe ag an am céanna. Má fhanann siad scartha, anuas air sin, cén tionchar a bheidh ag ceachtar acu?’]

Níorbh ionann an dearcadh a bhí ag Churchill, áfach. Buadh ar an bhFrainc in 1940, in éineacht leis an Ísiltír agus an Bheilg; buadh ar an Iodáil in 1943; buadh ar an nGearmáin in 1945. Ach níor buadh ar an mBreatain riamh, rud a d’fhág gur chreid Churchill gur chumhacht mhór í go fóill. Thairis sin, bhí seift eile aige a bhí níos tarraingtí ná comhghuaillíocht leis an bhFrainc – ‘caidreamh speisialta’ a bhunú lena chomh-Angla-Shacsanaigh. Seo mar a mhínigh sé an scéal don Ghinearál:

« J’ai noué avec Roosevelt des relations personnelles étroites. Avec lui, je procède par suggestion afin de diriger les choses dans le sens voulu. » (Le salut, 79) 

[‘Tá caidreamh pearsanta an-dlúth agam ar Roosevelt. Ina chás-san, tugaim leideanna dó chun cúrsaí a stiúradh sa dtreo a theastaíonn.’]

Bheadh ar na Francaigh teacht ar bheartas eile dá mba mhian leo suíochán a choinneáil i measc na gcumhachtaí móra, agus mhínigh de Gaulle an straitéis sin go gonta ina leabhar:

Amener à se grouper, aux points de vue politique, économique, stratégique, les États qui touchent au Rhin, aux Alpes, aux Pyrénées. Faire de cette organisation l’une des trois puissances planétaires et, si’il le faut un jour, l’arbitre entre les deux camps soviétique et anglo-saxon. (Le salut, 258) 

[Na stáit a bhaineann leis an Réin, leis na hAlpa, leis na Piréiní a stiúradh agus a chomhdhlúthú ó thaobh na polaitíochta, na heacnamaíochta agus na straitéise de. Ceann de na trí chumhacht dhomhanda a dhéanamh den eagras seo a bheidh – más gá é lá éigin – ina réiteoir idir an dá champa, na Sóivéadaigh agus na hAngla-Shacsanaigh.]

Sin é an síol ónar fhás an tAontas Eorpach. Is minic a chloistear bolscairí an Aontais ag maíomh gurb í an ghluaiseacht i dtreo aontais pholaitiúil a chuir deireadh leis an gcogaíocht in iarthar na mór-roinne ó 1945 i leith. Níl aon dealramh leis an maíomh sin. Ní leomhfadh an Fhrainc, an Ghearmáin, ná stát ar bith eile san Eoraip an pax Americano-Sovietica a bunaíodh sa bhliain 1945 a bhriseadh – ná níor theastaigh uathu é sin a dhéanamh ach an oiread. Thuig ceannairí na dtíortha go léir ar buadh orthu sna blianta idir 1940 agus 1945 nárbh acmhainn dóibh iad féin a iompar mar chumhachtaí móra a thuilleadh gan cur le chéile.

De Gaulle (Bernard Farcy) agus a bhean in Éirinn

      Cheannaíos dhá fhíseán nuair a bhíos i bPáras chomh maith. Is é Le grand Charles an ceann is sine (2006), is faide (207 nóiméad), agus is tathagaí. Bernard Farcy atá i bpáirt an Ghinearáil agus tá an aisteoireacht go maith ó thús deireadh. Ag tús an scannáin, chímid de Gaulle agus a bhean Yvonne ag spaisteoireacht ar an tráigh ag Doire Fhionnáin, tar éis dó éirí as an uachtaránacht sa bhliain 1969. Ina dhiaidh sin, léirítear na heachtraí ba thábhachtaí a bhain dó i rith an chogaidh, ach is ar na blianta idir 1946 agus 1958 nuair a bhí sé as cumhacht (‘la traversée du désert’ nó ‘an turas trasna an fhásaigh’ mar a thugtar ar an tréimhse) is ábhar don scannán seo i ndáiríre. Theip ar an Rassemblement du peuple français, gluaiseacht pholaitiúil a bhunaigh de Gaulle sna blianta sin, ach glaodh ar ais é nuair a bhí cogadh cathartha ar tí briseadh amach de bharr ghéarchéim na hAilgéire. Ceann d’íoróin na staire is ea é gur chinn polaiteoirí na Fraince cumhacht iomlán a bhronnadh ar an nGinearál de Gaulle nuair a chlis ar an 4ú poblacht, go díreach mar a bhronnadar cumhacht iomlán ar an Marascal Pétain nuair a chlis ar an 3ú poblacht ocht mbliana déag roimhe sin.

Celui qui a dit « non ! »

      Níl an dara físeán, L’appel du 18 juin, chomh domhain, chomh mionchúiseach ná chomh cruinn leis an gcéad cheann, ach tá sé i bhfad níos eachtrúla. Scannán 90 nóiméad is ea é a deineadh in 2010 agus atá dírithe ar an dá lá déag idir an 6 Meitheamh 1940 nuair a ceapadh de Gaulle ina leas-aire cosanta, agus an 18 Meitheamh nuair a chraol an BBC a ghairm scoile. Michel Vuillermoz atá sa phríomhpháirt an babhta seo agus tá sé ar fheabhas. Go deimhin, tá an aisteoireacht agus an script go maith tríd is tríd, ach cuirtear fíricí na staire as a riocht uaireanta ar mhaithe leis an drámatacht: níor ionsaigh an Luftwaffe an t-eitleán inar eitil de Gaulle go Londain, mar shampla, ná ní raibh Churchill i láthair nuair a dhein de Gaulle an craoladh cinniúnach. Thairis sin, caithfear a rá nach bhfuil an dearadh saor ó locht.

Folcadh à la française

Tá de Gaulle á fholcadh féin sa radharc thuas – in óstán i Londain mar dhea. Ach tá ball áirithe troscáin le feiscint nach bhfacthas a leithéid i seomra folctha Angla-Shacsanach riamh! Sa radharc thíos, tá de Gaulle tar éis dul ar bhord eitleáin de chuid an Royal Air Force le dul go Sasana – ach féach an suaitheantas dearg faoin bhfuinneog ar thaobh an eitleáin: ní féidir a shéanadh gur suaitheantas Angla-Shacsanach atá i gceist an uair seo, ach ní fhágann sé sin gur suaitheantas Briotanach é ...

De Gaulle parmi les Anglo-Saxons

Ach in ainneoin na mbotún deartha seo, is fiú súil a chaitheamh ar L’appel du 18 juin toisc gur léiriú éifeachtach é ar an teannas agus ar an mearbhall, ar an éadóchas agus ar an gcrógacht, a bhain le titim na Fraince.

      Má chaith Charles de Gaulle an 18 Meitheamh 1940 i Londain, is i mBaile Átha Cliath a chaith sé an lá céanna sa bhliain 1969. Bhí sé ar tí Éire a fhágáil tar éis dó mí a chaitheamh ar saoire i gCiarraí agus i nGaillimh, ach chaith sé cúpla lá cois Life ag deireadh a thurais ar chuireadh an uachtaráin, Éamon de Valera. Ag cruinniú a bhí aige le baill den rialtas, fiafraíodh de cén chomhairle a bheadh aige do mhuintir na hÉireann. Is fiú machnamh a dhéanamh ar an bhfreagra a thug sé:

« Vous avez votre indépendance politique. Il faut que vous obteniez votre indépendance économique et intellectuelle. » 

[‘Tá bhur neamhspleáchas polaitiúil agaibh. Caithfidh sibh bhur neamhspleáchas eacnamaíoch agus intleachtúil a fháil.’]

Tá scríobh na staire ar cheann de na réimsí ina bhfuil gá leis an neamhspleáchas intleachta sin.

Tíortha iasachta

‘The past is a foreign country: they do things differently there.’ B’shin mar a chuir an t-úrscéalaí Sasanach L. P. Hartley tús le The Go-Between, an leabhar is mó cáil leis. Is éifeachtach an meafar é agus sílim gur féidir aguisín beag a chur leis: más tír iasachta é an t-am atá imithe, ní foláir don staraí dhá náisiúntacht a bheith aige. An staraí maith, bíonn sé sa bhaile in dhá aois éagsúla—san aois is ábhar staidéir dó agus san aois ina maireann sé. An staraí nach bhfuil cur amach aige ar chultúr na ndaoine a bhfuil sé ag déanamh staidéir orthu, ní thuigfidh sé a n-iompar; an staraí nach bhfuil cur amach aige ar chultúr a linne féin, ní chuirfidh sé torthaí a chuid taighde i gcion ar a chuid léitheoirí.

      Rith na smaointe thuas liom i rith shaoire na Nollag nuair a léas trí úrscéal stairiúla agus nuair a bhreathnaíos roinnt scannán ar DVD a raibh téamaí stairiúla leo. Ní saothair scolártha iad na saothair atá i gceist agus glacaim leis gur chóir slat tomhais na litríochta nó na scannánaíochta seachas slat tomhais na staire a úsáid lena meas, ach caithfidh mé a rá gur chuir líon na mbotún staire i gceann amháin de na húrscéalta iontas orm.

Leabhar Breac 2, Faber & Faber 0

      Is é an leabhar atá i gceist agam úrscéal nua-fhoilsithe dar teideal Death Comes to Pemberley a scríobh P. D. James, údar a bhain cáil amach le sraith úrscéalta ar an mbleachtaire Adam Dalgliesh. Dúnmharú mistéireach is ábhar don leabhar is déanaí léi, ní nach ionadh, ach an babhta seo tá an scéal suite i Sasana sa bhliain 1803. Príomhphearsana an leabhair, is pearsana iad a tógadh ó leathanaigh Pride and Prejudice. Níl an soilbhreas ná an aoir a shamhlaítear le scríbhinní Jane Austen le brath ar an leabhar seo, áfach, agus níl mórán téagair sa phlota féin. Ní chuige sin atáim ach chuige seo: go bhfuil an leabhar breac le botúin mhí-aimseartha. Is é an sampla is suntasaí de sin na tagairtí iomadúla do ‘police’ sa chiall ‘póilíní’: ‘taken away under police escort’ (lch 95), ‘until the police investigation is finished’ (lch 148), ‘the police have been searching assiduously’ (lch 197), etc. Cé go raibh an focal le fáil sa Bhéarla ag an am, ní fórsa póilíneachta a bhí i gceist leis ach gníomhaíocht. Seo é an t-aon sainmhíniú a bhí ag Samuel Johnson ar an téarma ina fhoclóir: ‘the regulation and government of a city or country, so far as regards the inhabitants’. Maidir le fórsa póilíneachta, ní raibh a leithéid i Sasana go dtí an bhliain 1829 nuair a bunaíodh an Metropolitan Police i Londain. Glacadh leis an bhfocal sa chiall nua de réir mar a bunaíodh fórsaí áitiúla eile ar mhúnla an 'Met' sna blianta dár gcionn.

      Tá botúin mhí-aimseartha eile sa leabhar ar lú a dtábhacht ach a bhaineann dá éifeacht. Lastar coinneal le lasáin (lch 107) cé nach raibh lasáin le fáil roimh na 1830í. Bhraith Elizabeth Bennet gur ‘citizens of the most civilised country in Europe’ (lch 51) iad muintir Shasana cé gur ghéillsinigh iad seachas saoránaigh—coincheap poblachtach a shamhlódh Sasanaigh na linne sin leis na Francaigh a scoith a bplaicide de Louis XVI agus dá bhanríon. Scaoil fear amháin rois piléar le piostal (‘I took his pistol and fired several shots at what I thought was a fleeing figure’, lch 244) cé gurbh éigean piostail na linne a athluchtú sula bhféadfaí an dara piléar a scaoileadh. Chuaigh bean áirithe ar imirce go dtí Williamsburg, Virginia, áit ar chuir sí aithne ar ‘some of the officers and their wives stationed in an army garrison near the city’ (lch 300) cé nach raibh arm seasta ag na Stáit Aontaithe ag an am, fág cór beag airtléire as an áireamh—mór idir na haimsearaibh!

      Chuir sé ionadh orm gur lig eagarthóirí Faber and Faber, ar ceann de na comhlachtaí foilsitheoireachta is gradamaí i saol an Bhéarla é, an oiread sin botún i gcló. Chuir an leabhar le P. D. James nath L. P. Hartley i gcuimhne dom, agus mheabhraigh sé dom go bhfuil mórán daoine ar na saolta seo—daoine éirimiúla a bhfuil caighdeán ard oideachais orthu—ar beag a dtuiscint ar an stair. Daoine is ea iad a chaitheann a saol san aois seo, agus san aois seo amháin.

      Ba é Death Comes to Pemberley an chéad leabhar a léas i rith shaoire na Nollag agus bhí imní áirithe orm go mbeadh tuilleadh mí-aimsearthachta fós le fáil sa dá úrscéal eile a bhí ceannaithe agam: An Litir le Liam Mac Cóil agus Scéal Ghearóid Iarla le Máire Mhac an tSaoi. Níor chall dom bheith buartha. D’éirigh le Liam Mac Cóil saol agus meon an 18ú céad a athchruthú go paiteanta san úrscéal leis dar teideal Fontenoy a foilsíodh sa bhliain 2005 agus tá a chómhaith déanta aige don 17ú céad sa leabhar is déanaí leis—leabhar atá suite sa bhliain 1612 ag tráth cinniúnach i stair na tíre seo nuair a bhí Gaeil agus Sean-Ghaill ag druidim i dtreo aontachta. Léirítear pearsana stairiúla sa leabhar ar bhealach atá inchreidte—an tEaspag Conchúr Ó Duibheannaigh, mar shampla, nó Patrick Darcy, fear óg a bheadh ina fheisire agus ina dhlíodóir mór le rá ar ball (chuirfeadh an sloinne Galldaithe sin Jane Austen i gcuimhne do dhuine ach is é ‘Ó Dorchaí’ a bhí air ó cheart). Ní hamháin sin, ach ní chuirfeadh plota eachtrach an leabhair náire ar leithéidí Alexandre Dumas ná Robert Louis Stevenson. Má tá easnamh ar An Litir, baineann sé le stíl seachas le hábhar: dhein an t-údar seo aithris mhaith ar Ghaeilge an 18ú céad in Fontenoy ach níor dhein sé iarracht teanga an 17ú céad a thabhairt leis san úrscéal seo. Ba chuma san i gcás trácht an reacaire, ach b’fhearr liom é dá mbeadh Gaeilge na linne le cloisint ó phearsana an leabhair. Ní móide go ndéarfaí ‘b’fhearr duit dul go dtí í’ (lch 121) sa 17ú céad, cuirim i gcás, ná ní dóigh liom go n-úsáidfeadh ball den aos dána an leagan déshiollach ‘léannta’ (lch 138) i ndán siollach. Ach is deacair aon rian den mhí-aimsearthacht a aimsiú sa saothar cumasach seo má fhágtar an teanga féin as an áireamh - cé nach gcreidim go dtabharfaí ‘the language of Shakespeare’ (lch 246) ar an mBéarla chomh luath le tús an 17ú céad.

      Ós rud é go bhfuil an 14ú céad ‘lasmuigh de mo thréimhse’ (mar adeir lucht na staire) níor mhaith liom a áiteamh gur éirigh le Máire Mhac an tSaoi saol agus meon an 14ú céad—gan trácht in aon chor ar fhíricí na staire—a thabhairt léi go cruinn in Scéal Ghearóid Iarla, ach sílim gur chruthaigh sí leagan den aois sin atá inchreidte ó thús go deireadh. Is ionar gan uaim é an leabhar beag seo agus cuireann Gaeilge na gcarachtar (‘caint na gcarachtar’ ba chirte a rá mar cloistear corr-abairt Fhraincise, Bhéarla nó Laidine uathu chomh maith) go mór le héifeacht an téacs. Ní hé go mbaineann Máire Mhac an tSaoi úsáid as an nGaeilge chlasaiceach—ba mheán liteartha seachas urlabhra í sin—ach cleachtann sí stíl cainte atá sean-aimseartha go leor chun riachtanais an réalachais a shásamh gan léitheoirí an lae inniu a chur ó dhoras. Ní bhíonn saoi gan locht, áfach, agus táim cinnte nach leomhfadh tiarna ná taoiseach ‘sean gach bídh agus nua gach dí’ (lch 17) a thabhairt do Ghofraidh Fionn Ó Dálaigh ...

      Ní déarfaidh mé mórán faoin dá DVD a bhreathnaíos mar is sean-scannáin iad um an dtaca seo: Jefferson in Paris le James Ivory ón mbliain 1995 agus The Wind that Shakes the Barley a stiúraigh Ken Loach sa bhliain 2006. Níl uaim anois ach aird a tharraingt ar bhotúin mhí-aimseartha a thugas faoi deara iontu.

Bhí Jefferson chun tosaigh leis an gcóras méadrach

      Baineann an chéad scannán leis an seal a chaith Thomas Jefferson ina ambasadóir i bPáras sna blianta 1785-9. Ghlac an scannán leis go raibh caidreamh collaí ag Jefferson le sclábhaí óg dá chuid, Sally Hemings, agus gurbh eisean athair a clainne – fíric a chruthódh an tástáil DNA ar ball ach fíric a bhí fós á séanadh ag mórán staraithe i Meiriceá nuair a deineadh an scannán. (Níor mhiste a lua gur ghlac fear céile Mháire Mhic an tSaoi, Conor Cruise O’Brien, leis go raibh an scéal fíor i leabhar leis dar teideal The Long Affair: Thomas Jefferson and the French Revolution, 1785-1800, saothar a foilsíodh sa bhliain 1996.) Is fiú breathnú ar an scannán: tá simpliú áirithe i gceist mar a bhíonn i gcónaí nuair a mheasctar an stair agus an scannánaíocht ach tá an dearadh ar fheabhas, tá an fuaimrian go hálainn, agus níl caill ar an aisteoireacht. Thugas botún beag faoi deara áfach: nuair a chuaigh Jefferson chun éadach a cheannach do Sally (sa Palais Royale de réir dealraimh) deineadh é a thomhas i méadair—aonad nár tionscnaíodh go dtí an bhliain 1795. Ba é an ‘aune’ (‘eil’ i nGaeilge, ‘ell’ i mBéarla) an t-aonad cuí sa bhFrainc i ré an ancien régime.

Contae na reibiliúnach sa bhliain 1922 ...

      Níl an dara scannán, ‘The Wind that Shakes the Barley’, scannán faoi chogadh na saoirse in Éirinn, chomh maith céanna: tá cuid den aisteoireacht lag go leor agus tá an iomarca scaothaireachta ann. Is cosúil nach dtuigeann Ken Loach gur fearr go mór cúrsaí a léiriú ná a mhíniú agus gur meán físe seachas meán cainte é an scannán go príomha. Bíodh sin mar atá, tá an dearadh go maith tríd is tríd, cé gur eisceacht annamh é an radharc thuas: tá fógra le feiscint ann a clóbhuaileadh leis an gcló Gaelach darb ainm ‘Corcaigh’. Cén dochar, ach is cló é ‘Corcaigh’ nár dhear Michael Everson go dtí an bhliain 1997!

... agus 'Corcaigh' an lae inniu