An baile seo agamsa

Anna Livia agus gúna oíche á chaitheamh aici

Baile a ainmníodh faoi dhó ar a fheabhas atá i gceist agam: mar atá, Baile Átha Cliath – baile ris a ráitear ‘Duibhlinn’ ar uairibh. Saolaíodh mé sa Rotunda, an t-ospidéal máithreachais is sine ar domhan; tógadh mé ar an taobh ó thuaidh den chathair i bhfoisceacht trí mhíle do Dhroichead Uí Chonaill; agus níor chaitheas achar níos faide ná mí go leith lasmuigh den chathair riamh. Bheadh sé de cheart agam ‘cives Dublinensis sum!’ a rá suas le béal an tsaoil mhóir. Rud nach ndeinim, óir is duine béasach mé agus níor mhaith liom éad a chur ar stróinséirí neamhurchóideacha, ach is mór an t-údar sásaimh dom é mar sin féin. Tarlaíonn sé ó am go chéile go meallann cnoic, tránna agus uaigneas siar mé go Contae an Chláir nó go Ciarraí; uaireanta eile meallann dánlanna, siopaí leabhar agus fuadar soir mé go Londain nó go Páras. Ach tar éis dom seachtain nó dhó a chaitheamh as baile, bím sásta aghaidh a thabhairt ar mo chathair dhúchais i gcónaí. Is seanchairde liom iad mullach Bhinn Éadair, Oileán an Bhulla, Garraithe na Lus, Páirc an Fhionnuisce, Gailearaí Náisiúnta na hÉireann, Cnoc 16 agus seomra léitheoireachta na Leabharlainne Náisiúnta – gan trácht in aon chor ar dhornán tithe tábhairne nach luafad a n-ainm ar eagla go mbeadh na sluaite ag tarraingt orthu. Le mí nó dhó anuas, tá cuid mhaith ama caite agam ag déanamh mo mharana ar stair aimhréidh na cathrach seo cois Life, ar chúiseanna a mhíneofar thíos.

David Dickson agus leabhair leis

     Is é an rud is mó a tharraing m’aird ar stair na hardchathrach le déanaí leabhar le David Dickson a foilsíodh níos luaithe i mbliana. Níl aon amhras ach go bhfuil Dickson ar dhuine de na staraithe is fearr in Éirinn: má chuireann sé níos mó béime ar an mbonn ábhartha ná mar a chuirfinnse, tá dearcadh leathan uilíoch aige mar sin féin agus deineann sé iarracht i gcónaí cuntas cuimsitheach a scríobh ar an limistéar nó ar an ré atá faoi chaibidil aige. Níl Dublin: The Making of a Capital City chomh mór leis an leabhar deireanach a scríobh sé, Old World Colony: Cork and South Munster 1630-1830, ach tá sé téagartha go leor mar sin féin: beagán le cois seacht gcéad leathanach atá ann. Caithfear a rá go bhfuil an cur síos ar an gclúdach cúil míchruinn: is é seo ‘the first history of Dublin from Viking settlement to millennium city’ más féidir an blurb a chreidiúint. Ach pléitear an tréimhse go léir roimh 1600 sa réamhrá agus tosnaíonn caibidil dar teideal ‘The fashioning of a capital: 1600-47’, ar leathanach 42. Is é is ábhar don leabhar i ndáiríre stair na cathrach le ceithre chéad bliain anuas. Mar a bheifí ag súil leis ón údar seo, tá saothar tathagach tuisceanach scríofa aige atá soléite agus mionchúiseach ag an am céanna. Nílim chun léirmheas air a scríobh anseo ach má tá a leithéid ag teastáil uait mholfainn an ceann le Jim Smyth atá le léamh ar an Dublin Review of Books.

Saighdiúirí agus Duibhlinnigh i ngleic lena chéile, c.1782   © Trustees of the British Museum

     Tagaim leis an moladh a thug Smyth don leabhar, ach ní hionann sin is a rá go bhfuilim ar aon intinn le David Dickson i ngach cás. Mar shampla, ní fhéadfainn teacht leis an méid a scríobh sé i dtaobh na gcíréibeacha a tharlaíodh go rialta idir na Liberty Boys ó dheisceart na cathrach agus na Ormond Boys ó thuaisceart na cathrach san 18ú céad:

the great confrontations in the 1730s and 1740s were between the ‘Liberty Boys’ and ‘Ormond Boys’, the former group Protestant and linked to the textile trades, the latter mainly Catholic and associated with the slaughter yards and tallow chandleries north of the river around Smithfield. Every few years there was a flare-up, and an alarmed response by the city authorities. But the violence was limited, stylised and geographically contained, and the contests were recreational, not political.

Dickson, Dublin, 174.

Bíonn leisce ar staraithe an lae inniu an dlúthcheangal a bhí idir an creideamh agus an pholaitíocht san 18ú céad (agus go ceann i bhfad ina dhiaidh sin) a aithint. Ní thuigim bunús na leisce seo i gceart, ach is ann di. Níl amhras dá laghad ann ach gur dhílseoirí iad na Liberty Boys ó thaobh na polaitíochta de. Is cosúil go mbeidh orm alt a scríobh ar an ábhar seo luath nó mall, ach seo blaiseadh den fhianaise atá le fáil ach í a lorg. Is é atá ann, fógra mairbh a foilsíodh ar an Irish Magazine sa bhliain 1812 nuair a fuair fear darbh ainm William Gibson bás agus céad bliain slánaithe aige. Ní gá breathnú thar ainm an mhairbh le tuiscint cén dream lenar bhain sé:

In his youth he was a very distinguished liberty-boy; a vulgar appellation bestowed on individuals who were organized in those days, by the advice of Archbishop Boulter, as a protestant mob, who, at any public festival anniversary, were allowed to give club-law to popish tradesmen who manifested any uneasiness at the annual insults they were exposed to, and the regular and unremitting state of poverty, privation, and exclusion, they were subjected to by penal and brutal statutes.

Irish Magazine, Meán Fómhair 1812, 431.

A mhalairt a bhí fíor faoi na Ormond Boys. Búistéirí Caitliceacha ba ea iadsan agus is iomaí saighdiuir a speir búistéirí an Ormond Market i rith chogadh Mheiriceá. Sa chás seo chomh maith, is leasc le Dickson an bhaint a bhí idir na hionsaithe agus polaitíocht na linne a aithint, cé go nglacann sé leis mar fhéidearthacht:

‘Houghing’ incidents such as these were not unprecedented, but their upsurge in 1774-5 and again in 1777 was much commented on. The temporary employment of soldiers by master butchers to break a cattle-skinners ‘combination’ [.i. ceardchumann] in 1774 was probably the catalyst, but there had been a forty-year history of ugly sparring between soldiers and butchers. Vincent Morley has suggested that the intensification of army recruitment on the eve of war may have ratcheted up these tensions.

Dickson, Dublin, 194-5.

Deacracht amháin a bhaineann leis an míniú a thug Dickson ar dtús – go raibh nimh sa bhfeoil ag búistéirí na hardchathrach do shaighdiúirí de bharr stailce a bhriseadar – ná gur speireadh saighdiúirí i mbailte móra eile ar fud an deiscirt. Tharla ionsaithe den saghas céanna i gCorcaigh, i nGaillimh, i bPort Láirge, i gCill Chainnigh agus i gCluain Meala: gheofar cuntas ar na hionsaithe seo sa leabhar liom dar teideal Irish Opinion and the American Revolution 1760-1783, ar leathanaigh 90-4, 127-9, 181-3, 255-7 agus 271-2. Ní féidir liom a shamhlú gur spreag stailc áitiúil i mBaile Átha Cliath na hionsaithe seo go léir. Nó féach an litir a sheol Lord Harcourt, fear ionaid an rí in Éirinn a bhí ar tí an tír a fhágáil, chuig Lord North, príomh-aire na Breataine, an 11 Meán Fómhair 1776:

Before I leave this Kingdom I feel it a Duty incumbent upon me to request the favor of your Lordship to lay before H[is] M[ajesty] the Names of some of the respectable Magistrates of this City who have been particularly active in defeating & crushing at the peril of their Lives & to the manifest prejudice of their Properties the many popular Commotions which at different Times have been endeavored to be excited by turbulent People in this Metropolis in favour of the Cause of the American Rebels ... And upon this Occasion I shall beg of your Lordship to submit to H.M. the inclosed List of some of the unfortunate Soldiers who were inhumanely houghed in the Streets of Dublin.

Leabharlann Gilbert, Ls. 93, 442.

An bhféadfadh sé gur pharanóia é seo? Cá bhfios, ach is áirithe go raibh foinsí faisnéise ag Harcourt nach bhfuil ar fáil anois. Gan amhras, is mionsonraí iad seo nach mbaineann de luach an leabhair: saothar is ea é a mbainfidh an staraí gairmiúil agus an gnáthléitheoir ar aon idir thairbhe agus thaitneamh as. Má tá suim agat i bhforbairt na cathrach ón 17ú céad i leith, faigh an leabhar seo mar bhronntanas Nollag duit féin – ní bheidh aiféala ort.

Lee Miller mar mhainicín agus i bhfolcadán an Führer, Bealtaine 1945

     Rud eile a tharraing m’aird ar stair Bhaile Átha Cliath le déanaí an taispeántas grianghraf atá ar siúl sa James Joyce Centre faoi láthair. Ní cois Life a thosnaíonn an scéal seo ach cois Tamaise. Tharla i Londain mé i bhfómhar na bliana 2007 agus thugas cuairt ar an V&A, an músaem mór dearaidh in Kensington. Bhí sé ar intinn agam spléachadh a thabhairt ar na leabhair i siopa an mhúsaeim ach nuair a chonac na fógraí le haghaidh ceann de na taispeántais a bhí ar siúl, ‘The art of Lee Miller’, d’athraíos m’intinn ar an toirt. Isteach liom chun breathnú ar shaothar an ghrianghrafadóra Mheiriceánaigh. Cheannaíos leabhar faoina saol sular fhágas an V&A agus tá sí ar liosta na ndaoine a ‘leanaim’ ó shin i leith – is é sin le rá, léim gach rud fúithi a chastar i mo threo. Chaith sí saol (1907-77) a bhí as an ngnáth ar mhórán slite. Bhí sí ina mainicín cáiliúil sna 1920í, agus ní deacair a thuiscint cén fáth! Thosaigh sí ag obair ar an taobh eile den lionsa sna 1930í, mar ghrianghrafadóir faisin i dtús báire agus mar ghrianghrafadóir ealaíne ar ball. Chaith sí blianta tosaigh an Dara Cogadh Domhanda i Londain agus chláraigh sí mar ghrianghrafadóir cogaidh, rud a thug deis di pictiúir a ghlacadh ar fud na Fraince agus na Gearmáine i dtreo dheireadh an chogaidh. Ba í a ghlac roinnt de na pictiúir is cumhachtaí a tógadh nuair a saoradh campaí Buchenwald agus Dachau, ach bhí sí os comhair an lionsa arís sa phictiúr is conspóidí a bhaineann léi: pictiúr a tógadh di agus í á ní féin i bhfolcadán Adolf Hitler ina árasán in München. Grianghrafadóir cogaidh eile, David Scherman, a bhrúigh cnaipe an cheamara, ar ndóigh, ach ba í Miller a cheap an pictiúr. Sílim gur chóir breathnú air mar shaothar ealaíne: ní réiteoidh sé le gach aon duine, ach is deacair neamhshuim a dhéanamh de.

Pictiúir a ghlac Lee Miller i mBÁC, mí na Samhna 1946

     Is le déanaí a fuaireas amach gur tháinig Miller go Baile Átha Cliath an bhliain dár gcionn. Turas oibre ba ea é: bhí alt ar shaothar James Joyce le foilsiú ar Vogue agus thug an iris coimisiún di pictiúir a ghlacadh d’fhoirgnimh agus de shráideanna atá luaite in Dubliners, in A Portrait of the Artist as a Young Man agus in Ulysses, nó a raibh baint ag an Seoigheach leo. Ghlac sí níos mó ná dhá chéad grianghraf san iomlán. Ní nach ionadh, bhain sciar maith acu le lár na cathrach: Teach Newman i bhFaiche Stiabhna, an Leabharlann Naisiúnta, teach tábhairne Davy Byrne, etc., ach bhog Miller ó thuaidh chomh maith chun pictiúir a ghlacadh de choláiste Belvedere, den teach ina raibh cónaí ar Leopold Bloom i Sráid Eccles, agus i reilig Ghlas Naíon. Ní hamháin sin, ach ghlac sí pictiúr den teach i Sráid Richmond Thuaidh ina bhfuil an scéal dar teideal ‘Araby’ in Dubliners suite. Is iomaí uair a ghabhas thar an teach úd agus mé i mo dhalta i Scoil Uí Chonaill ar an tsráid chéanna. Tá ceithre cinn de na pictiúir a ghlac Miller le feiscint thuas: seanóir ag ól tigh Barney Kiernan, bean ag díol bláthanna ar Shráid Grafton, báirse ar an Life, agus lucht imeartha cártaí. Seo nóta a bhreac sí i dtaobh an chéad phictiúir:

The old bird sitting in the back room is one of the regulars from Joyce’s day. He remembers him well but is not vastly interested as his favourite people are all the political assassins etc. 

Tuigim dó. Beidh an taispeántas dar teideal ‘Lee Miller in James Joyce's Dublin’ ar siúl go dtí an 10 Nollaig: ná caill é má tá suim agat i bpríomhchathair Éireann mar a bhí sí beagnach seachtó bliain ó shin.

Dhá leabhar nuafhoilsithe ar ardchathair Éireann

     Is le coicís anuas a cheannaíos dhá leabhar eile ar ghnéithe éagsúla de stair na cathrach. Níl siad scagtha agam go fóill ach luafaidh mé anois iad mar sílim go ndéanfaidís bronntanais bhreátha i gcomhair na Nollag. Cé go bhfuil dintiúir acadúla ag na húdair go léir, tá téamaí agus cur chuige an dá leabhar thar a bheith oiriúnach don ‘léitheoir cothrom’ a bhfuil spéis aige sa stair. Lisa Marie Griffith, duine d’eagarthóirí an bhlog ar shuíomh Chumann Éire an 18ú Céad, a scríobh Stones of Dublin. Tá téama an leabhair mínithe sa bhfotheideal: is é atá ann ‘a history of Dublin in ten buildings’. Is iad na foirgnimh a roghnaigh sí ná Ardeaglais Chríost, Caisleán Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, Banc na hÉireann (.i. seanteach na parlaiminte), Halla na Cathrach, príosún Chill Mhaighneann, grúdlann Guinness, Ard-Oifig an Phoist, Amharclann na Mainistreach agus Páirc an Chrócaigh. Bhí roinnt acusan do-sheachanta nach mór, ach ní bheadh foirgneamh gránna Amharclann na Mainistreach ar mo liostasa, agus d’áireoinn ‘Croker’ mar pháirc imeartha seachas mar fhoirgneamh. Sílim go mbeadh na Ceithre Cúirte agus Teach Laighean nó an Rotunda istigh dá mbeinnse ag dréachtú an liosta, ach ní lia duine ná tuairim i gcás mar seo. Is cnuasach aistí é an dara leabhar, Tales of Medieval Dublin, ina bhfuil sraith de mhion-bheathaisnéisí le húdair éagsúla. I measc na ndaoine a bhfuil scéal a mbeatha inste anseo tá naomh, óglach Lochlannach, sclábhaí, feirmeoir, bailitheoir cánach, saor cloiche, dlíodóir, agus file. Chuireas suim ar leith sa duine deireanach, fear darbh ainm Maoilín Óg Mac Bruaideadha (1550?-1602), toisc gur mise a scríobh an aiste faoi don Dictionary of Irish Biography. Katharine Simms a scríobh an chaibidil air sa leabhar seo agus b’údar sásaimh dom é nár bhréagnaigh sí aon rud a bhí scríofa agam don fhoclóir beathaisnéise. Is díol suime é gur luaigh sí claonadh i leith an náisiúnachais leis an bhfile (‘what little we know or can guess about Maoilín Óg suggests that he was more decidedly Catholic and nationalist’). Ní úsáidfinn féin an téarma go ceann glúine nó dhó eile: ní bheadh sé as áit in aon chor i gcás file a rugadh timpeall na bliana 1600 – i gcás Phádraigín Haicéad (c.1604-1654) mar shampla – ach sílim gur mhair Maoilín Óg Ó Bruadair roimh ré an náisiúnachais. Bíodh sin mar atá, is cnuasach soléite inspéise é seo.

Glas Naíon: ‘every plot has a story’

     An chúis dheireanach go bhfuil stair Bhaile Átha Cliath á plé agam an mhí seo ná scannán dar teideal ‘One Million Dubliners’ a chonac an tseachtain seo caite. Scannán faisnéise is ea é ar reilig Ghlas Naíon agus tá tagairt sa teideal don líon mór daoine atá curtha sa reilig. Cheapfá go mbeadh scannán ar an ábhar seo leadránach, tur, duairc, ach a mhalairt ar fad atá fíor: is scannán é seo atá beoga, suimiúil, greannmhar, agus tá an scannánú go hálainn ar fad. Ní luafaidh mé ach mír bheag amháin as mar léiriú air sin: cuireadh agallamh ar bhean ón bhFrainc a thagann go hÉirinn cúpla uair in aghaidh na bliana d’aonghnó chun bláthanna a leagan ar uaigh Michael Collins. Fear cumasach díograiseach feiceálach ba ea an Coileánach gan amhras. Thairis sin, fuair sé bás go hóg, rud a chuir go mór lena íomhá. Ach cheapfá go bhféadfadh Francach mná laoch eile a aimsiú níos gaire dá baile. Nach raibh na buanna céanna ag Jean Moulin atá curtha sa Panthéon i bPáras, cuirim i gcás? Tá radharc nó dhó sa scannán atá brónach, mar a bheifí ag súil leis, agus tá cealg san eireaball a bhainfidh stangadh as aon duine nár chuala faoi roimh ré. Thar aon rud eile, áfach, cuirfidh an scannán neamhghnách seo daoine ag machnamh ar na ceisteanna is bunúsaí sa saol: ‘cad is fiú staidéar a dhéanamh ar an stair?’, ‘an fiú aon rud eile seachas scríobh na staire?’, agus ceist nó dhó eile b’fhéidir.

Cathair an tsolais

Níor luaithe casóg an gheimhridh crochta i vardrús agus mo scairf caite i dtarraiceán gur chinneas go raibh sé in am smúit na hÉireann a ghlanadh de mo bhróga agus geábh a thabhairt thar lear. Leis an ngéarchúis is dual dom, dhíríos m’aghaidh ar Pháras an lá céanna a chuaigh stiúrthóirí aerthráchta na Fraince ar stailc – ach ós rud é gur ceardchumannaí dílis mé bhíos breá sásta cúpla uair a chloig a chaitheamh san eitleán sular tugadh cead dúinn aerfort Átha Cliath a fhágaint. Mar an gcéanna, bhí lúcháir orm nuair a chuaigh oibrithe iarnróid an SNCF ar stailc an lá dár gcionn, cé nach raibh deis agam tacú le mo chomhbhráithre Francacha an dara uair mar níor bhain an stailc seo leis an métro. Aithnítear go forleathan gur ceann de dhualgais an taistealaí é a chuid pictiúr a thaispeáint dá lucht aitheantais ar filleadh abhaile dó. Níor mhaith liom an nós sin a bhriseadh. Seo daoibh, mar sin, an t-aon phictiúr amháin a thógas agus mé i bPáras. Níl sé iontach soiléir, ach is é atá ann Seamus Heaney (ar an ardán ar chlé) ag léamh a chuid filíochta i gColáiste na nÉireannach.

Seamus Heaney i gColáiste na nÉireannach, Páras, an 13 Meitheamh 2013

      Bhí an ócáid saor in aisce agus bhí cead isteach ag an bpobal i gcoitinne. Mar a bheifí ag súil leis, bhí slua mór i láthair. Ar an drochuair, b’éigin dúinn éisteacht le hóráid leadránach ó Jimmy Deenihan, an tAire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltacha, sular labhair an file: ‘we punch way above our weight’ i gcúrsaí cultúir, dar leis an aire – a labhair as Béarla ó thús go deireadh. Nuair a thug banríon na Breataine cuairt orainn chualathas cúpla focal i nGaeilge uaithi, ach is cosúil go gcuirfeadh an méid sin (gan trácht in aon chor ar quelques mots Fraincise) an iomarca stró ar aire na Gaeltachta. ‘Why keep a dog and bark yourself?’ an mana atá aige, is dócha. Ach chruthaigh Séamus Heaney níos fearr. Ní hamháin gur léigh sé aistriúchán ar dhán de chuid Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, ach nuair a thosaigh éan ag ceiliúradh sna crainn i gclós an choláiste d’aithris sé aistriúchán ar dhán Sean-Ghaeilge. Seo daoibh an bunleagan agus leagan nua-aimseartha:

Int én bec
ro léic feit
do rinn guip
      glanbuidi
fo-ceird faíd
ós Loch Laíg
lon do chraíb
      charn buidi. 

An t-éan beag
do lig fead
de rinn goib
      ghlanbhuí;
scaoileann faí
os Loch Lao—
lon de chraoibh
      charnbhuí.

Tabhair faoi deara nach bhfuil ach focal amháin (‘fo-ceird’) sa dán seo – dán a cumadh sa 9ú céad – nach bhfuil beo i nGaeilge an lae inniu.

Caspar David Friedrich (1814), Anton von Werner (1893), George Grosz (1921), Hubert Lanzinger (1935)

      Roghnaíos dul go Páras seachas aon áit eile toisc go raibh taispeántas ealaíne dar theideal ‘De l’Allemagne, 1800-1939’ ar siúl sa Louvre. Chothaigh an taispeántas seo go leor conspóide agus ní gá dul thar an teideal le cúis na conspóide a thuiscint: má tá dáta breá cruinn ag tús na tréimhse a bhí faoi chaibidil sa taispeántas, dhírigh an dáta corr ag deireadh na tréimhse aird an lucht féachana ar ghné amháin de stair na Gearmáine. Is é a bhí sa taispeántas i ndáiríre ná léiriú físiúil ar choincheap an Sonderweg (‘bealach speisialta’) – is é sin le rá, an tuairim gur lean an Ghearmáin conair ar leith ó thús an 19ú céad (ar a dhéanai) a d’fhág go raibh an córas parlaiminteach, an mheánaicme, is an tsochaí shibhialta níos laige, agus go raibh an stát, an t-arm is an maorlathas níos treise sa tír sin, ná mar a bhíodar i dtíortha forbartha eile. Ba í an ealaín seachas an pholaitíocht ábhar an taispeántais, ar ndóigh, ach bhí sé le tuiscint gur lean ealaín na Gearmáine Sonderweg dá cuid féin – conair a shín ón rómánsachas a chuir béim ar an Heimat (dúchas) mar aisfhreagra ar réabhlóid na Fraince, go clasaiceas an Kaiserreich a dhein stádas nua na Gearmáine mar Weltmacht (cumhacht dhomhanda) a mhóradh, go eispriseanachas na 1920í a léirigh uafáis an Chogaidh Mhóir agus duairceas an tsaoil iarchogaidh, go réalachas Sóisialach Náisiúnta na 1930í arbh é ceann scríbe an taispeántais é. Is údar conspóide í teoiric an Sonderweg i gcónaí. Is beag staraí a mhaífeadh anois gur thoradh dosheachanta é an Sóisialachas Náisiúnta ar stair na Gearmáine: aithnítear go bhfuil stair shainiúil ag gach náisiún ar domhan agus gur fhás gluaiseachtaí faisisteacha go rábach ar fud na hEorpa sna 1930í. Ach ina dhiaidh sin is uile, is deacair éalú ón tuairim go raibh préamhacha an daonlathais níos éadoimhne sa Ghearmáin ná mar a bhí in iarthar nó i dtuaisceart na hEorpa; b’ísle dá réir iad na baic a bhí le sárú ag Adolf Hitler ná ag leithéidí Anton Mussert, Léon Degrelle, Jacques Doriot nó Oswald Mosley. Níor chinntigh cúrsa na staire sa Ghearmáin go dtiocfadh na Naitsithe i gcumhacht, ach bheinn sásta a rá gur dhein sé an bealach níos réidhe dóibh. Ach is í an cheist is mó a spreag taispeántas an Louvre ionam ná seo: más fíor go dtugann gach leabhar staire léargas dúinn ar an tréimhse inar scríobhadh é, an féidir a rá gur thug an taispeántas seo léargas dúinn ar an dearcadh atá ag muintir na Fraince ar an nGearmáin?

Haute couture à l'Hôtel de Ville

      Chuas chuig taispeántas eile an lá dár gcionn agus bhí an scuaine chun dul isteach ann beagnach chomh fada leis an gceann sa Louvre. ‘Paris Haute Couture’ an teideal a bhí air agus bhí sé ar siúl san Hôtel de Ville. Bhí samplaí de dhéantús na ndearthóirí faisin is tábhachtaí le céad bliain anuas le feiscint ann: Paul Poiret ó bhlianta tosaigh an 20ú céad, Madelaine Vionnet ó na 1920í, Coco Chanel nach gá aon rud a rá fúithi, Elsa Schiaparelli ó na 1930í, Christian Dior a chruthaigh an ‘new look’ sa bhliain 1947, Yves Saint Laurent a fuair bás cúpla bliain ó shin, agus grands couturiers nach iad. De na gúnaí go léir a bhí ar taispeáint, thabharfainn an chraobh do GBD (nó PRN, mar adeir na Francaigh) a dhear Jeanne Lanvin sa bhliain 1929 - tá sé ar dheis sa phictiúr thuas. Ní dóigh liom go bhfuil an haute couture ar cheann d’ealaíona móra an tsaoil, ach ní rud neafaiseach é ach an oiread: gnó is ea é atá suite ar an teorainn idir an ealaín agus an cheardaíocht – mar atá an cineama, an dearadh grafach nó an ailtireacht. Bíodh sin mar atá, bhí cúis eile agam le freastal ar an taispeántas: tá áit thábhachtach ag an Hôtel de Ville i stair na cathrach agus theastaigh uaim é a fheiscint ón taobh istigh. Gan dul siar níos faide ná an 20ú céad, is ann a labhair an Marascal Pétain nuair a thug sé sciuird ar Pháras, an 28 Aibreán 1944 (‘Soyez sûrs que, dès que je le pourrai, je viendrai, et alors, ce sera une visite officielle. Alors, à bientôt j'espère!’); agus is ann a labhair an Ginearál de Gaulle, an 25 Lúnasa 1944 (‘Il y a des minutes, nous le sentons tous, qui dépassent chacune de nos pauvres vies. Paris! Paris outragé! Paris brisé! Paris martyrisé! Mais Paris – libéré!’). Is fada an tréimhse ceithre mhí sa pholaitíocht! Ach is dócha gurb é an pictiúr is cáiliúla ar fad ina bhfuil an Hôtel de Ville le feiscint an ceann a dhein Robert Doisneau sa bhliain 1950. Is fánach an áit a bhfaighfeá gliomach, agus táid ann adeir gur Duibhlinneach darbh ainm Jack Costello an fear atá ag gabháil thar an gcuaille lampa ar chlé ...

Le maréchal, le général, et M. Costello à l'Hôtel de Ville

      Is annamh a thugaim cuairt ar na siopaí leabhar i bPáras gan suntas a thabhairt do shaothar scríbhneora éigin nár léas cheana. Níorbh eisceacht é turas na míosa seo caite agus is é Stéphane Hessel (1917-2013) an t-údar nua atá á léamh agam faoi láthair. Dá mba charachtar in úrscéal é, déarfainn go raibh scéal a bheatha dochreidte. Berliner de bhunadh Giúdach, bhí a thuismitheoirí thar a bheith bóiheimeach (tá an scannán Jules et Jim bunaithe ar scéal a bpósta) agus chaith sé an chuid ba mhó dá óige i bPáras mar a raibh a mháthair ina comhfhreagraí faisin don Frankfurter Zeitung, príomh-nuachtán liobrálach na linne sa Ghearmáin. Bronnadh saoránacht na Fraince ar Hessel sa bhliain 1937 agus throid sé in arm na Fraince sa bhliain 1940. Deineadh príosúnach cogaidh de ach d’éalaigh sé gan mhoill, bhain sé an zone libre amach sular shroich sé Londain mar ar liostáil sé in aerfhórsa an Ghinearáil de Gaulle. D’aistrigh sé ón aerfhórsa go dtí seirbhís rúnda na Fraince Saoire sa bhliain 1942 nuair a bhí an tseirbhís sin ag lorg cainteoirí líofa Gearmáinise, agus seoladh ar ais chun na Fraince é mar ghníomhaire rúnda i Márta na bliana 1944. Ghabh an Gestapo é i bPáras i mí Lúnasa na bliana céanna agus céasadh é sa baignoire – céasadh uisce a bhí inchurtha leis an waterboarding a chleachtann na Stáit Aontaithe – ach níor sceith sé rún. Aisteach go leor, in ionad é a chur chun báis ar an toirt, sheol an Gestapo go campa Buchenwald é. Shíl Hessel go raibh mearbhall ar lucht an Gestapo toisc gur labhair sé Gearmáinis leo, agus go raibh roinnt acu tagtha ar an tuairim go raibh an cogadh caillte faoin am a gabhadh é. Bíodh sin mar atá, bhí an t-ádh air nach raibh tuismitheoirí cráifeacha aige agus nár timpeallghearradh é. I mBuchenwald dó, d’éirigh leis áiteanna a mhalartú le príosúnach a bhí ag fáil báis den tífeas; shíl na Gearmáinigh go raibh Stéphane Hessel marbh agus sheoladar an príosúnach eile chuig campa oibre - campa ónar éalaigh Hessel. Tar éis an chogaidh, d’oibrigh sé do na Náisiúin Aontaithe agus do Roinn Gnóthaí Eachtracha na Fraince. Nuair a chuaigh sé amach ar pinsean sa deireadh, lean sé air ag plé le cearta daonna ar fud na cruinne agus le forbairt an ‘tríú domhan’. Ghlac se páirt ghníomhach sa bhfeachtas idirnáisiúnta i gcoinne choilíniú chríocha gafa na Palaistíne: ba dheacair do bholscairí Iosrael na gnáth-líomhaintí gránna a bhíonn acu a chaitheamh le fear de bhunadh Giúdach a tháinig slán ó champa Buchenwald. 

Trí leabhar le Stéphane Hessel

      Is é an rud is mó a thuill cáil do Stéphane Hessel, afach, leabhrán beag leis dar teideal Indignez-Vous! (‘bíodh fearg oraibh!’) a foilsíodh i bhfómhar na bliana 2010 nuair a bhí sé os cionn nócha bliain d’aois. Ní raibh ach 8,000 cóip sa chéad chló, ach tá níos mó ná ceithre mhilliún cóip díolta ar fud na cruinne idir an dá linn. Is é an teachtaireacht a bhí aige don ghlúin óg gur chóir dóibh diúltú don déine atá á brú orthu ag rialtais ar tábhachtaí leo saint lucht an rachmais ná bunriachtanais an phobail. Ach ligfidh mé do Hessel labhairt:

On ose nous dire que l’État ne peut plus assurer les coûts de ces mesures citoyennes. Mais comment peut-il manquer aujourd'hui de l’argent pour maintenir et prolonger ces conquêtes alors que la production de richesses a considérablement augmenté depuis la Libération, période où l’Europe était ruinée? Sinon parce que le pouvoir de l’argent, tellement combattu par la Résistance, n’a jamais été aussi grand, insolent, égoïste, avec ses propres serviteurs jusque dans les plus hautes sphères de l’État. Les banques désormais privatisées se montrent d’abord soucieuses de leurs dividendes, et des très haut salaires de leurs dirigeants, pas de l’intérêt général. L’écart entre les plus pauvres et les plus riches n’a jamais été aussi important; et la course à l’argent, la compétition, autant encouragée.
      Le motif de base de la Résistance était l’indignation. Nous, vétérans des mouvements de résistance et des forces combattantes de la France libre, nous appelons les jeunes générations à faire vivre, transmettre, l’héritage de la Résistance et ses idéaux. Nous leur disons: prenez le relais, indignez-vous! Les responsables politiques, économiques, intellectuels et l’ensemble de la société ne doivent pas démissionner, ni se laisser impressionner par l’actuelle dictature internationale des marchés financiers qui menace la paix et la démocratie.

Stéphane Hessel, Indignez-Vous!, 16ú eagrán, 5.

[Tá sé de dhánacht iontu a rá linn nach féidir leis an Stát íoc a thuilleadh as na beartais seo ar son na saoránach. Ach conas a tharlaíonn sé nach bhfuil airgead ann inniu chun na leasa seo a bhuanú agus a leathnú cé go bhfuil fás mór tagtha ar chruthú na maoine ó aimsir an Libération, tráth a raibh an Eoraip scriosta? Is amhlaidh atá toisc go bhfuil cumhacht an airgid – ar throid an Résistance chomh dian sin ina coinne – níos treise, níos sotalaí, níos santaí ná riamh, agus go bhfuil na céimeanna is airde sa Stát bainte amach ag a cuid giollaí. Deineann na bainc, atá i seilbh phríobháideach anois, cúram dá gcuid díbhinní agus de thuarastail ró-mhóra a lucht stiúrtha, seachas den mhaith choiteann. Ní raibh an bhearna idir an daibhir agus an saibhir chomh mór riamh; ná níor cuireadh an oiread béime ar charnadh airgid, ar an iomaíocht.
      Ba í an fhearg bunús an Résistance. Táimid, seanbhaill de ghluaiseachtaí an Résistance agus d’fhórsaí armtha na Fraince Saoire, ag iarraidh ar an nglúin óg oidhreacht an Résistance agus na hidéil a bhain leis a choinneáil beo agus a chur ar aghaidh. Deirimid leo: glacaigí ar láimh í agus bíodh fearg oraibh! Níor chóir do threoraithe polaitiúla, eacnamaíocha ná intleachtúla, ná don tsochaí i gcoitinne, seasamh siar ná géilleadh don deachtóireacht idirnáisiúnta atá ag na margaí airgeadais, deachtóireacht ar baol í don tsíocháin is don daonlathas.]

Cheannaíos Danse avec le siècle, dírbheathaisnéis Hessel, agus cuid mhaith leabhar eile i siopa FNAC i Montparnasse. Bhí an chuma ar an mbean óg ag an gcuntar amach go raibh sí leath ina codladh agus is ar éigean a chaith sí súil thar na leabhair a bhí á gceannach agam – Irlande: histoire, société, culture le Maurice Goldring is Clíona Ní Riordáin, agus Histoire de l’Irlande et des Irlandais le Pierre Joannon ina measc – ach nuair a chonaic sí aghaidh Stéphane Hessel ar cheann de na clúdaigh tháinig aoibh uirthi: ‘C’était un héros, lui!’ ar sise. Laoch ba ea é, gan aon agó.

AGUISÍN - 4 Meán Fómhair 2013

Fuair Seamus Heaney bás an 30 Lúnasa 2013. Suaimhneas síoraí dá anam uasal.