Aigne an phobail: guagach nó seasta?

Comhdhearcadh annamh ar stair na hÉireann

Tá an chuma ar an scéal go bhfuil gach duine nach mór ar aon fhocal maidir le gné amháin d’éirí amach na Cásca. Staraithe gairmiúla agus amaitéaracha, iriseoirí agus seanmóirithe staire, tráchtairí agus polaiteoirí, is cosúil go nglacann siad leis gur athraigh aigne an phobail ó bhonn nuair a cuireadh cúig dhuine dhéag de na ceannairí chun báis. Nuair a d’fhoilsigh an Irish Times forlíonadh speisialta ar an ábhar le déanaí (3 Bealtaine 2016) bhí an ráiteas seo a leanas le léamh ag barr an chéad ailt:

After the Rising, public opinion in Ireland was firmly against the rebels. But the execution of its leaders by the British turned what would have been an insignificant rebellion into the defining moment of our history.

Ní chreidim oiread is maíomh amháin sa sliocht thuas. Is léir nach raibh aigne an phobail ‘go daingean’ i gcoinne an éirí amach: dá mbeadh, ní athródh sí chomh sciobtha is a d’athraigh. Ní raibh an seans is lú ann riamh go mbreathnófaí ar éirí amach 1916 mar eachtra bheag neafaiseach: bheadh sé níos tábhachtaí ná éirí amach na bhFíníní, éirí amach lucht Éire Óg agus éirí amach Emmet curtha le chéile, is cuma cad a tharlódh ar ball. Ní féidir an tuairim seo a chruthú, ach ní shílim gur athraigh bású na gceannairí cúrsa na staire. Braithim go bhfuil dearcadh na dtráchtairí bunaithe ar thuiscint easnamhach ar mheon an duine agus, dá réir sin, ar aigne an phobail.

     Is é is bunús leis an gcomhdhearcadh annamh seo an tuairim go bhfuil contrárthacht dhénártha idir cur chuige atá ‘bunreachtúil’ (is é sin le rá, dleathach i súile na n‑údarás) agus cur chuige atá ceannairceach; idir spriocanna gearrthéarmacha atá ‘réalaíoch’ agus aidhmeanna fadtéarmacha atá níos uaillmhianaí; idir leasuithe a éileamh ón réimeas bunaithe agus iarracht a dhéanamh an réimeas sin a bhriseadh. Lena rá go hachomair, is é is bunús le comhdhearcadh na dtráchtairí an tuairim go mbíonn intinn agus croí an duine i ngléas i gcónaí. B’fhéidir gur fíor é sin i gcás an pháiste óig, ach cuireann a chéad lá ar scoil deireadh leis an ré sin i saol an duine. Ón lá sin amach, cuirtear laincisí sóisialta air agus múintear dó srianta a chur ar a mhianta. Ach an mhian a shriantar, bíonn sí ann i gcónaí, faoi choim, réidh le héalú má scaoiltear den iall í. Seo sliocht as leabhar liom nár foilsíodh go fóill:

It seems likely that the Rightboys aimed at nothing more ambitious than a reduction in tithes and clerical dues when the movement began. It would be surprising, however, if their expectations remained unchanged as the agitation spread. Theirs would not be the only popular movement in history to have encompassed both immediate demands and ultimate goals. Such perspectives are complementary rather than contradictory and often exist in dynamic equilibrium in the minds of both individuals and communities. External circumstances determine whether short-term or long-term aspirations will predominate in a particular situation, with the balance shifting as an agitation gathers momentum, as official resistance to the clamour for reform hardens, or as divisions appear in the ranks of the establishment.

Vincent Morley, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland (le foilsiú).

Buachaillí Bána na bliana 1785 a bhí faoi chaibidil agam sa sliocht thuas, ach d’fhéadfainn an méid céanna a scríobh faoi mhórán gluaiseachtaí eile sa bhaile agus i gcéin. An raibh lucht tacaíochta Chonradh na Talún ag lorg na ‘three Fs’ (‘fair rent’, ‘fixity of tenure’, ‘freedom of sale’), nó an rabhadar ag iarraidh na tiarnaí talún a dhíothú mar aicme agus seilbh a ghabháil ar an talamh? An raibh na sluaite a ghlac páirt i mórshiúlta Ghluaiseacht Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann ag iarraidh deireadh a chur leis an leithcheal a bhí forleathan i gcúrsaí tithíochta is fostaíochta ag an am, nó an rabhadar ag iarraidh rialtas agus parlaimint na nAontachtaithe a chartadh? An raibh an dream a thacaigh le Solidarność sa Pholainn ag iarraidh ceardchumainn a bheadh neamhspleách ar an rialtas, nó ar theastaigh uathu deireadh ar fad a chur leis an gcóras cumannach? An bhfuil baill an HDP (Páirtí Daonlathach na bPobal) sa Tuirc ag lorg cothroime do mhionlaigh uile na tíre sin, nó ar mhaith leo stát neamhspleách a bhunú do na Coirdínigh amach anseo? Níor dheacair dom cur leis an liosta ach níorbh fhiú an tairbhe an trioblóid; is leor na samplaí seo le taispeáint go mbíonn deighilt go minic idir polasaithe oifigiúla na ngluaiseachtaí agus dearcadh—nó cultúr polaitiúil—a lucht leanúna.

Dealbh a nochtadh cúig bliana roimh éirí amach 1916

     Is amhlaidh a bhí i gcás na gluaiseachta ar son Home Rule. Bhíodar ann, gan amhras, a bhí dílis d’Impireacht na Breataine agus nár theastaigh uathu ach féinriail theoranta maidir le cúrsaí inmheánacha a fháil d’Éirinn. Ach bhíodar ann, leis, a shíl gur chéim é Home Rule i bpróiseas nach gcríochnódh go mbeadh Éire neamhspleách. B’shin an fáth ar chuir Aontachtaithe Uladh agus Tóraithe na Breataine chomh tréan sin i gcoinne parlaimint—dá laige í—a bhunú in Éirinn: fiú dá nglacfadh an chéad pharlaimint leis na srianta reachtúla a chuirfí uirthi, cad a dhéanfadh an dara, an cúigiú nó an deichiú parlaimint a thoghfaí? Thuig dílseoirí na hÉireann agus na Breataine ar aon nach raibh bunús na nÉireannach dílis don Bhreatain agus go mbeadh parlaimint easurramach i mBaile Átha Cliath, luath nó mall, dá gcuirfí Home Rule i bhfeidhm. Má shíleann tú gur áibhéil é sin, caith súil ar an inscríbhinn a greanadh ar an dealbh de Charles Stewart Parnell a tógadh, ar phríomhshráid na príomhchathrach, sa bhliain 1911:

No man has a right to fix the boundary to the march of a nation. No man has a right to say to his country ‘thus far shalt thou go and no further’. We have never attempted to fix the ne plus ultra to the progress of Ireland’s nationhood and we never shall.

Agus smaoinigh air seo: ba é John Redmond—rúnaí an choiste a thóg an dealbh—a roghnaigh an inscríbhinn! Bhí réimse leathan tuairimí le fáil laistigh den pháirtí parlaiminteach ag an am: ba mhór idir Stephen Gwynn agus Laurence Ginnell, gan ach beirt a lua, ó thaobh aicme, dearcaidh is meoin de. San eagras náisiúnta, i measc bhaill an United Irish League is an Ancient Order of Hibernians, ba líonmhaire fós iad an dream a thacaigh le Home Rule mar bheartas pragmatach seachas mar phrionsabal. Nuair a d’athraigh na cúinsí, ní raibh leisce orthu beartas nua a tharraingt chucu agus brat trídhathach na poblachta a chrochadh in ionad bhratach uaine na bhfeisirí. Ní féidir linn cliseadh an dara dream agus caithréim na bpoblachtach in olltoghchán na bliana 1918 a thuiscint mura n-aithnímid ar dtús cé chomh héadomhain is a bhí tacaíocht an phobail do Home Rule an chéad lá riamh, cé chomh caol is a bhí an bhearna shíceolaíoch idir náisiúnaithe den sean-déanamh agus a gcomhbhráithre réabhlóideacha, ná cé chomh forleathan is a bhí an mearbhall polaitiúil sna míonna tar éis an éirí amach. Ní dubh agus bán a bhí polaitíocht náisiúnaíoch na linne, ach riabhach.

     Is annamh a bhíonn casadh polaitiúil chomh cinniúnach, chomh tobann ná chomh huileghabhálach leis an gceann a chuir Éire di sa tréimhse ghairid idir éirí amach 1916 agus olltoghchán na bliana 1918, ach tharla creathanna talún den saghas céanna i dtíortha eile ó am go chéile. Chun léargas níos soiléire a fháil ar an bpróiseas, is fiú ceann de na cásanna eile seo a scrúdú agus a chur i gcomórtas le cás na hÉireann. Ritheann sé liom go bhfuil cosúlachtaí nach beag idir an réabhlóid pholaitiúil a tharla sa tír seo i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus an réabhlóid pholaitiúil a tharla sa bhFrainc i rith an Dara Cogadh Domhanda.

Is díol suntais iad na cosúlachtaí idir an dá phóstaer thuas. Tá portráid an cheannaire náisiúnta (Redmond nó Pétain) i lár baill, an bhratach ar chlé is ar dheis, agus mana os a chionn ‘Ireland a nation’ nó ‘travail, famille, patrie’  (‘saothar, teaghlach, dúchas’). Tá siombail pholaitiúil (an ‘chláirseach gan choróin’ nó an francisque) le feiscint in áit shuntasach. In íochtar an dá phóstaer, tá sean-eaglais agus túr (cloigtheach nó an tour Eiffel) le feiscint. Thíos ag an mbun ar fad, chímid na hainmhithe náisiúnta (cú faoil nó coileach).

     Níl aon amhras ach gur ghlac formhór mhuintir na hÉireann agus na Fraince le ceannaireacht John Redmond agus Philippe Pétain faoi seach. I mí na Nollag 1910, san olltoghchán deireanach roimh an gcogadh, bhuaigh páirtí an Réamonnaigh 73 as 103 suíochán parlaiminte in Éirinn, móide ceann amháin eile i Learpholl mar a raibh líon mór Éireannach ag cur fúthu. Cé nár sheas an Marascal Pétain i dtoghchán riamh, bhronn móramh mór de na baill in dhá theach an Assemblée nationale cumhachtaí iomlána air i mí Iúil 1940: 569 teachta agus seanadóir a vótáil ar a shon agus níor caitheadh ach 80 vóta ina choinne. Staon 20 ball eile. Bhí cead vótála bainte de na teachtaí Cumannacha ón uair a chuireadar in éadan an chogaidh ‘impiriúil’ an bhliain roimhe sin, ach bheadh móramh níos mó fós ag Pétain dá mbeidís i láthair. Thairis sin, thacaigh tromlach na bhfear óg a raibh traenáil mhíleata faighte acu leis na ceannairí náisiúnta. Nuair a scoilt Óglaigh na hÉireann i Meán Fómhair na bliana 1914, lean 170,000 míle fear an Réamonnach isteach sna hÓglaigh Náisiúnta agus níor fhan ach 11,000 faoi cheannas Eoin Mhic Néill in Óglaigh na hÉireann. Is é sin le rá, d’imigh 94 % de na hÓglaigh leis an Réamonnach. Mar an gcéanna, nuair a tugadh rogha do 50,000 ball d’fhórsaí míleata na Fraince a bhí sa Bhreatain Mhór i samhradh na bliana 1940 an Ginearál de Gaulle a leanúint nó filleadh abhaile, chuaigh 90 % acu ar ais don Fhrainc agus níor liostáil ach 4,000 saighdiúir is 1,000 mairnéalach i bhfórsaí na Fraince Saoire. An bhliain dár gcionn, nuair a dhein na Briotanaigh ionradh ar an tSiria, ghabhadar 38,000 Francach mar phríosúnaigh chogaidh agus níor liostáil ach 5,600 den líon sin, 15 % den iomlán, in arm de Gaulle. Na daoine a thaobhaigh le Redmond i bhfómhar na bliana 1914, nó le Pétain i samhradh na bliana 1940, shíleadar go mbeadh deireadh leis an troid go luath agus gurbh iad an Réamonnach agus an marascal na daoine ab fhearr chun leas a dtíortha a dhéanamh ag deireadh an chogaidh. Is áirithe gur tháinig laghdú ar thacaíocht na gceannairí de réir mar a lean an chogaíocht ar aghaidh: níor chuidigh sé le híomhá an Réamonnaigh nuair a chuaigh Sir Edward Carson isteach sa rialtas, mar shampla, agus cuireadh olc ar mhórán daoine nuair a mhol Pétain ‘la voie de la collaboration’ (‘bealach an chomhoibrithe’) leis an nGearmáin. Ach ina dhiaidh sin is uile, níl aon fhianaise ann gur tháinig laghdú suntasach ar an sciar den phobal a thacaigh leis an Réamonnach roimh 1916, ná le Pétain roimh 1942.

Forógraí na reibiliúnaithe

     In Éirinn agus sa bhFrainc ar aon, ba theachtaireacht lárnach i mbolscaireacht na bunaíochta é go raibh an freasúra reibiliúnach ag gníomhú thar ceann cumhachtaí eachtrannacha: tugadh le fios go raibh Óglaigh na hÉireann agus na Gearmánaigh ag obair as lámha a chéile, agus nach raibh in arm de Gaulle ach léigiún Francach in arm na Breataine. B’éifeachtaí go mór na líomhaintí sin toisc go raibh bunús áirithe leo. Ach thaispeáin éirí amach na Cásca go raibh na hÓglaigh sásta troid agus bás a fháil ar son an neamhspleáchais. Mar an gcéanna, bhain tábhacht ar leith le cath Bir Hakeim (Bealtaine-Meitheamh 1942), cath inar chruthaigh na Francaigh Shaora go maith i gcoinne Afrika Korps na Gearmáine: ba dheacair iad a shamhlú mar shaighdiúirí tuarastail la perfide Albion feasta. Baineadh de stádas Pétain mar cheannaire stáit a raibh saoirse theoranta aige ag deireadh na bliana céanna nuair a tháinig arm Meiriceánach i dtír i dtuaisceart na hAfraice is gur ghabh na Gearmánaigh seilbh ar an zone libre i ndeisceart na Fraince. Faoin am ar thit réimeas Mussolini i lár na bliana dár gcionn, thuig formhór na bhFrancach cén chríoch a bheadh ar an gcogadh. Ach bhí tacaíocht nár bheag ag an marascal chomh déanach le mí Aibreáin na bliana 1944: nuair a thug na Gearmánaigh cead dó sciuird a thabhairt ar Pháras an mhí sin, tháinig sluaite móra amach ar shráideanna na cathrach chun fáilte a chur roimhe. Ceithre mhí dár gcionn, bhí sluaite níos mó fós ar na sráideanna céanna ag cur fáilte roimh an nGinearál de Gaulle. Cad a tharla idir an dá linn? An amhlaidh gur athraigh sciar mór den phobal an dearcadh polaitiúil a bhí acu laistigh de ráithe? Táim suite de nár athraigh, ach d’athraigh cúinsí na Fraince go mór.

Parisiennes ag fáiltiú roimh Pétain (Aibreán 1944) agus de Gaulle (Lúnasa 1944)

     Formhór na bhFrancach a thug tacaíocht don Mharascal Pétain, ní rabhadar meallta leis an ‘ord nua’ san Eoraip, le coimeádachas, le frith-dhaonlathas, le cléiriúlachas, ná le frith-Ghiúdachas an réimis in Vichy. Ach tuigeadh dóibh gur thug an réimeas sin cosaint éigin dóibh i gcoinne na nGearmánach. Dá dhearóile é riocht na Fraince i rith ‘bhlianta dorcha’ an chogaidh, chreid bunadh na tíre gur mheasa dóibh é dá mbeidís faoi riail dhíreach na Gearmáine. Bheadh drogall orm a rá nach raibh an ceart acu. Is é an polasaí frith-Ghiúdach an ghné de pholasaithe Vichy is mó a cháintear inniu, ach fiú sa réimse sin bhí cúrsaí níos casta ná mar a shíltear. Is deacair gan suntas a thabhairt do na staitisticí a bhaineann le cinedhíothú na nGiúdach in iarthar na hEorpa: cé gur maraíodh 46 % de Ghiúdaigh na Beilge (30,000 as 65,000) agus 73 % de Ghiúdaigh na hÍsiltíre (102,000 as 140,000), sa bhFrainc níor maraíodh ‘ach’ 22 % de na Giúdaigh a bhí sa tír ag tús an chogaidh (76,000 as 350,000). Agus maidir leis na Giúdaigh a seoladh chuig na campaí báis ón bhFrainc, ba theifigh ó thíortha eile iad dhá thrian acusan. In ainneoin idé-eolaíocht fhrith-Ghiúdach an réimis in Vichy, is cosúil gur éirigh le feidhmeannaigh an stáit moill a chur ar an Endlösung der Judenfrage (an fhuascailt dheiridh ar cheist na nGiúdach), go háirithe i gcás na nGiúdach a raibh saoránacht na Fraince acu.

Reibiliúnaithe á slógadh

     Ba thuairim choitianta é i measc na bhFrancach ag an am go raibh an Marascal Pétain agus an Ginearál de Gaulle ar an taobh chéanna go bunúsach, cé go raibh modhanna oibre difriúla acu. ‘La théorie du glaive et du bouclier’ a tugadh ar an tuairim seo: samhlaíodh gur sciath é réimeas Vichy chun an pobal a chosaint ón arm forghabhála, agus gur chlaíomh é la France Libre chun an tír a shaoradh. Níor léir don mhóramh gur ghá dóibh rogha a dhéanamh idir an sciath agus an claíomh, idir an marascal agus an ginearál. Go deimhin, glacadh le leagan den teoiric ag an leibhéal is airde in Vichy. Seo mar a labhair príomh-aire an réimis, Pierre Laval, le duine de na hairí rialtais a shíl go raibh sé ag dul thar fóir leis an collaboration:

« Moi, que voulez-vous, je joue la partie comme si les Allemands devaient gagner la guerre. Les Allemands gagneront-ils la guerre ? Je n’en sais rien, je ne suis pas Mme de Thèbes ! Plus ça va, moins je crois que c’est vrai … Mais j’estime qu’un double jeu en politique, ça ne signifie rien. Il y a deux hommes qui peuvent rendre service à leur pays : c’est le général de Gaulle et moi. »

Fred Kupferman, Laval (Páras, 1988), 390.

[‘Cad is mian leat uaimse? Imrím an cluiche amhail is dá gcaithfeadh na Gearmánaigh an cogadh a bhuachan. An mbuafaidh na Gearmánaigh an cogadh? Níl cliú agam, ní mise Mme de Thèbes! De réir mar a théann sé i bhfad, is mó an t-amhras atá orm ... Ach tuigim nach fiú dada é Tadhg an Dá Thaobh sa pholaitíocht. Tá beirt ar féidir leo seirbhís a dhéanamh dá dtír: mar atá, mise agus an Ginearál de Gaulle.’]

Is fíor gur athraigh aigne an phobail i samhradh na bliana 1944, ach b’athrú é a bhain le modhanna seachas le spriocanna. Faoi Lúnasa na bliana sin, bhíothas in ann rudaí a dhéanamh ar dheacair iad a shamhlú ag tús na bliana. Níor fhág sé sin go raibh na Francaigh go léir sásta le hiompar na résistants. Bhreac Jean Guéhenno cuntas ina dhialann ar an gcomhrá suimiúil a bhí aige le duine dá chairde a cháin an t-éirí amach a thosaigh i bPáras seachtain sular shroich urgharda na gcomhghuaillithe an chathair:

Long débat au téléphone avec mon ami B... Il n’est pas « en prise », m’explique-t-il, avec ce qui ne lui paraît qu’une bagarre inutile. Tous ces combats dans Paris, pour se donner l’illusion qu’on ne doit qu’à soi-même sa liberté, quand il est si clair que c’est aux autres que nous la devons, aux armées qui arrivent, lui semblent vains, menteurs, un gaspillage de la vie. Mais un peuple peut-être a besoin de telles illusions. Et il est psychologiquement et moralement utile qu’il veuille croire ne rien devoir qu’à lui-même.

Jean Guéhenno, Journal des années noires (Páras, 2014), 459-60.

[Plé fada ar an nguthán le cara liom, B. Níl sé ‘tógtha’, a mhínigh sé dom, le comhrac atá gan éifeacht ina thuairim. An trodaíocht seo go léir i bPáras le cur ina luí orainn gur sinne amháin a bhain an tsaoirse amach dúinn féin, nuair is rí-léir gur dream eile—na hairm atá ag teacht—a  bhain amach dúinn í. Tá sé baoth, bréagach agus ag cur beathaí amú, dar leis. Ach b’fhéidir go mbíonn gá ag pobal le finscéalta den sórt, agus gur chun leas a sícé is a meanman é gur mian leo a chreidiúint gurb iad féin faoi deara gach rud.]

Chualathas macalla den argóint seo abhus le deireanas nuair a bhí éirí amach na Cásca faoi chaibidil. Is argóint í nach mbeidh deireadh léi go brách.

     Níor athraigh muintir na Fraince an fhealsúnacht pholaitiúil a bhí acu i lár na bliana 1944, ach ba léir dóibh go raibh cóimheá na cumhachta in iarthar na hEorpa tar éis athrú de bharr an débarquement sa Normainn agus ghníomhaíodar dá réir: chaitheadar uathu an sciath cosanta agus ghlacadar an claíomh. Tharla próiseas den saghas céanna in Éirinn sa dá bhliain go leith idir éirí amach 1916 agus olltoghchán na bliana 1918. Ní hé go raibh arm an Kaiser Wilhelm ag teannadh le Baile Átha Cliath, ach thug sampla na nÓglach a d’éirigh amach uchtach úr don phobal náisiúnaíoch. Ag an am céanna, tuigeadh dóibh go raibh cumhacht mhíleata na Breataine á hídiú in aghaidh an lae i bhFlóndras. Thairis sin, bhí polasaí na Breataine in Éirinn ag teacht salach ar phrionsabal na féinrialach a d’fhógair Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe, i bhFeabhra na bliana 1918: ‘national aspirations must be respected; people may now be dominated and governed only by their own consent’. Bhí athrú meoin ann, gan aon agó, ach ní chreidim go raibh baint mhór ag bású na gceannairí leis an scéal.

Pobail á ngríosadh

     Cúig dhuine dhéag a cuireadh chun báis tar éis a ndaortha ag cúirt mhíleata agus crochadh Roger Casement ar ball. Ní fhéadfadh aon duine bheith ag súil lena mhalairt. Dá nglacfadh an pobal le dlisteanacht an réimis, ghlacfaidís le breitheanna na cúirte míleata chomh maith. Chuir rialtas agus arm Shaorstát Éireann seacht bpríosúnach poblachtach is seachtó chun báis i rith an Chogaidh Chathartha—a cúig oiread is a básaíodh i ndiaidh an éirí amach—agus níor iompaigh an pobal glan i gcoinne an tSaorstáit. Go deimhin, agus na focail seo á scríobh agam, tá oidhrí polaitiúla an tSaorstáit tar éis rialtas aon-pháirtí a chur ar bun don chéad uair ó 1932 i leith. Is é an chúis ar thacaigh an chuid ba mhó de mhuintir na hÉireann leis an éirí amach—tar éis dóibh a machnamh a dhéanamh ar an gceist—nach raibh aon ghlacadh acu leis an réimeas a bhí ann. Bhí dian-chinsireacht i bhfeidhm ar an bpreas, áfach, rud a d’fhág nárbh fhéidir an t-éirí amach a mholadh ná forlámhas na Breataine ar Éirinn a cháineadh go hoscailte. Ach d’fhéadfaí a rá gur imigh an Ginearál Maxwell thar fóir nuair a cuireadh cúig phríosúnach déag chun báis. Ligfeadh na cinsirí ráiteas den sórt sin i gcló ceart go leor: nach raibh an rud céanna (‘the men who were shot in cold blood after their capture or surrender were prisoners of war’) scríofa ag George Bernard Shaw i litir a foilsíodh ar an Daily News, an 10 Bealtaine 1916? Thuig Tadhg Taidhgín agus ba leor nod don eolach.

     Bhuaigh George Plunkett, athair Joseph Mary Plunkett a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, bhuaigh sé fothoghchán parlaiminte i gContae Ros Comáin i bhFeabhra na bliana 1917. Dúradh ag an am gur léiriú comhbháidhe a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i Longfort i mí na Bealtaine, ach bhí ‘put him in to get him out’ mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh agus bhí fothoghchán eile fós in oirthear an Chláir an mhí dár gcionn. B’éigean fothoghchán an Chláir a ghairm toisc gur maraíodh an Maor Willy Redmond, feisire don chontae agus deartháir John Redmond, agus é ag troid go cróga i bhFlóndras, ina oifigeach in arm na Breataine. Mairtíreach ba ea é ar son pholasaí a dhearthár. Roghnaigh an United Irish League iarrthóir maith a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air. Roghnaigh Sinn Féin strainséir: múinteoir matamaitice a rugadh i Nua-Eabhrac, a tógadh i gcontae Luimnigh, agus a raibh cónaí air i mBaile Átha Cliath. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san éirí amach agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar an éirí amach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Bhí rás an raj rite.

     Bíodh an focal scoir ar an ábhar seo ag Liam Ó Briain, fear a throid san éirí amach agus a chaith an chuid ba mhó dá shaol ina ollamh le Fraincis in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh:

     Cuir i gcás an Phólainn. Aon uair i rith na naoú aoise déag dá n-éireodh le dream beag cuing na Rúiseach nó na bPrúiseach a bhriseadh ba mhór an lúcháir leis an bhformhór é: nó dá n-éireodh le dream beag Pólainneach inniu na Rúisigh a dhíbirt dá dtír níor ghá dhóibh a fhiafraí roimh ré den mhórchuid an mbeidís sásta. Tá tíortha eile ann ar nós na Briotáine sa bhFrainc ina bhfuil dream beag de lucht intleachta, de lucht teanga-eolais agus cinestaidéir adeir gur náisiún fá leith na Briotánaigh, go bhfuil ceart saoirse acu agus ceart éirí amach chomh maith agus a bhí ag an gcaolchuid i mBaile Átha Cliath i mbliain a ’16. Im thuairimse ní fíor dhóibh, tá glactha ag bunáite uile, nach mór, na mBriotánach leis an bhFrainc, agus dá n-éireodh an dream beag úd de lucht intleachta amach agus dá dtéadh chuile dhuine acu go calma go dtí an guillotín, dar liomsa ní chorródh sé muintir na Briotáine agus ní chlaonfadh sé óna ndílseacht don Fhraince iad.

     Anois, bhí na ceisteanna sin uile dá gcur os comhair toghthóirí an Chláir sa toghchán seo i mbliain a 1917. Cé acu tír ar nós na Pólainne Éire, nó tír ar nós na Briotáine mar a shamhlaímse an Bhriotáin a bheith? An ndamnódh gnáthdhuine an chontae sin, feilméaraí, lucht oibre, siopadóirí, sinne mar phaca “cancarán” agus lucht taibhrimh, agus teoirice nó mar phaca dúnmharfóirí a bhí tar éis náire a tharraingt ar an tír? Nó an abróidís go rabhmar tar éis nochtadh a dhéanamh ar an rún agus ar an mian a bhí i gcónaí i bhfíoríochtar a gcroí ag clainn na nGael? An gcruthófaí gurbh fhíor don Yéatsach nuair a chan sé na blianta roimhe sin:

Romantic Ireland’s dead and gone,
It’s with O’Leary in the grave.

B’é mo bharúilse riamh ó shoin gurbh é sin an caingean a bhí i gceist i dtoghchán an Chláir, agus dá bhfiafraítí dhíom: “Cén chóir nó ceart a bhí agaibhse Seachtain na Cásca?” is é an freagra a bhéarfainn, más loighic nó díloighic é, gur thug muintir an Chláir an ceart dúinn bliain a 1917, agus muintir Chille Coinnigh ina ndiaidh agus Gaeil Éireann uile bliain ina dhiaidh sin in olltoghchán bliana a 1918.

Liam Ó Briain, Cuimhní Cinn (BÁC, 1951), 198-9. 

Ensemble, enfin!

I Londain na gCeilteach

Londain mar a shamhlaítear í

Chaitheas cúpla lá i ‘gcathair na smúite’ le déanaí. Cé go bhfuil feabhas mór tagtha ar chaighdeán an aeir i Londain ón uair a ritheadh an Clean Air Act sa bhliain 1956, tá an smúit fós lárnach don íomhá den chathair atá préamhaithe in intinn an phobail. Thiocfadh dó go bhfuil an t-aer níos úire cois Tamaise ná cois Séine faoin tráth seo, ach is túisce a shamhlaítear toitcheo le príomhchathair Shasana ná le ‘cathair an tsolais’: oireann sé do Big Ben agus do Tower Bridge ar bhealach nach n-oireann don Arc de triomphe ná do thúr Eiffel. Is mó an bhaint atá aige seo leis an gcultúr ná leis an aeráid i ndáiríre. Cé nach raibh pea-souper den sean-déanamh (cumasc plúchtach de dheatach guail is de cheo) i Londain le caoga bliain anuas, maireann aer smúitiúil na cathrach sa chomhchuimhne de bharr thionchar na litríochta agus na scannánaíochta. Nuair a foilsíodh leabhar ar an ábhar le déanaí, is é an teideal a bhí air ná London Fog: The Biography—amhail is dá mba phearsa stairiúil nó réalta scannáin é an toitcheo. Níl an leabhar seo léite agam ach mhol léirmheastóir an London Review of Books é.

     Bhí ceithre bliana imithe ón uair dheireanach a bhíos i bpríomhchathair Shasana agus thugas roinnt athruithe faoi deara—idir athruithe chun donais agus athruithe chun feabhais. Is oth liom a rá go bhfuil níos lú siopaí leabhar ná riamh in Charing Cross Road, mar shampla. Ar an láimh eile, tá roinnt de na seanbhoscaí gutháin in úsáid mar ionaid wi-fi anois, rud a thabharfaidh léas nua saoil dóibh. Tá athruithe eile nár tharla go fóill cé go bhfuil siad ag teastáil go géar. An chéad lá a bhíos thall, bhuaileas isteach i siopa caife ag am lóin. Bhí ainm na háite i bhFraincis, bhí gach saghas latte agus cappuccino luaite ar an gclár, agus dheineas dearmad glan ar bhéasa na tíre: d’ordaíos americano agus súil agam le espresso agus uisce tríd. Ach mo léan, nuair a bhaineas an claibín den chupán ba léir go raibh bainne ann chomh maith. B’shin ceacht a d’fhoghlaimíos nuair a bhí céim dochtúireachta idir lámha agam in Ollscoil Learphoill fadó: má tá tae nó caife ag teastáil uait san oileán béal dorais, caithfidh tú ‘without milk’ a rá go hard agus go soiléir nó steallfar an leacht bán isteach sa deoch gan cead duit.

Peaca i gcoinne na daonnachta, na sibhialtachta agus na loighce

     Bhí drogall orm an baile a fhágáil chomh déanach seo sa bhliain ach mheall dhá thaispeántas anonn mé. Beidh ceann acu, Lee Miller: a woman’s war, ar siúl san Imperial War Museum go dtí mí Aibreáin ach beidh an ceann eile, Celts: art and identity, ag aistriú ón British Museum go Dún Éideann i mí Eanáir. Cé go dtaitníonn ‘Auld Reekie’ liom, beidh a fhios ag léitheoirí rialta an tsuímh seo go bhfuil spéis ar leith agam i Lee Miller. Chinneas gurbh fhiú an deis a thapú chun an dá thaispeántas a fheiscint in aon gheábh amháin. Thugas cuairt ar an Imperial War Museum an 10 Samhain agus thaitin an taispeántas liom: bhí rogha leathan pictiúr a ghlac Miller i Sasana i rith an blitz agus ina dhiaidh, sa Normainn tar éis D-Day, i bPáras tar éis an libération, agus sa Ghearmáin i dtreo dheireadh an chogaidh le feiscint ann. I dteannta na bpictiúr, bhí roinnt giuirléidí a bhain léi: an ceamara a d’úsáid sí, a cárta aitheantais, litreacha a scríobh sí, an éide mhíleata a chaith sí mar ghrianghrafadóir cogaidh, etc. Bhí an téacs a ghabh leis an taispeántas soiléir, grinn, iomlán gan a bheith iomarcach, agus ní bhfuaireas aon bhlas den bholscaireacht air. Mórán pictiúr agus beagán focal a bhí sa chatalóg, áfach, agus níor bhacas lena ceannach. Ina ionad sin, cheannaíos cóip de Lee Miller’s War, leabhar a chuir a mac, Antony Penrose, in eagar roinnt blianta ó shin; tá áit idir Lee Miller in Fashion agus The Art of Lee Miller curtha in áirithint dó i mo leabharlann. Tuigim, ar ndóigh, go bhfuil an tsuim seo beagáinín obsessive ach is taitneamhach an galar é agus ní dóigh liom go ndéanfaidh bean a fuair bás sa bhliain 1977 mórán dochair dom ag an bpointe seo. Bíodh sin mar atá, níorbh í bé an cheamara ach na Ceiltigh faoi deara dom saoire a chaitheamh i Londain i dtús an gheimhridh.

Portráid le Miller, Miller le linn an chogaidh agus roimhe

     Mar is eol don saol, is ábhar conspóide i measc scoláirí iad na Ceiltigh le fiche bliain anuas. Is é an rud a spreag an chointinn i dtús báire, de réir dealraimh, taispeántas idirnáisiúnta dar theideal I Celti: la prima Europa (‘Na Ceiltigh: an chéad Eoraip’) a bhí ar siúl i Veinéis na hIodáile sa bhliain 1991. Glactar leis go raibh an taispeántas úd ar fheabhas ó thaobh na healaíne de, ach bhí seandálaithe áirithe den tuairim gur bhain an ócáid le clár oibre polaitiúil agus go raibh maorlathas na Bruiséile ag iarraidh teacht i dtír ar na Ceiltigh chun dlús a chur le haontú polaitiúil na mór-roinne. Seo, mar shampla, sliocht as an réamhrá a cuireadh le catalóg an taispeántais:

An essential part of the exhibition is its subtitle ... It was conceived with a mind to the great impending process of the unification of western Europe, a process that pointed eloquently to the truly unique aspect of Celtic civilization, namely its being the first historically documented civilization on a European scale. In fact, how else could a people who fanned out from the central-eastern regions of Europe all the way to the Atlantic Ocean and the North Sea, and even as far as the Black Sea, be described except in terms of their common European denominator? We felt, and still feel, that linking the past to this present was in no way forced, but indeed essential, and could very effectively call us back to our common roots.

Kruta, Frey, Raftery agus Szabo (eagarthóirí), The Celts (1991), 14.

Prislíneacht pholaitiúil is ea é sin gan aon agó; ní bheadh sé as áit i mbileog bholscaireachta ón Aontas Eorpach ach ba smál é ar shaothar scolártha. ‘Le haghaidh gach gníomh bíonn frithghníomh, ar cóimhéid agus sa treo contrártha’ mar a scríobh Sasanach cáiliúil sa 17ú céad. Níorbh fhada gur thug na ‘Celtosceptics’—seandálaithe Sasanacha a bhí míshásta leis an léamh Eorpach thuas—faoi ‘mhiotas’ na gCeilteach. Ar na príomhshaothair leo tá The Atlantic Celts: Ancient People or Modern Invention? (1999) le Simon James, agus The Celts: Origins, Myths & Inventions (2003) le John Collis. Níor mhaith liom a chur in iúl go bhfuil na húdair seo ar aon intinn, ach tá cosúlachtaí móra idir a gcuid argóintí. Deinim amach gurb iad seo na príomhphointí:

1. Gur thug údair Chlasaiceacha ‘Ceiltigh’ (Κελτοί i nGréigis nó Celtæ i Laidin) ar chiníocha ‘barbaracha’ in iarthuaisceart na hEorpa agus nár thagair an téarma do ghrúpa eitneach ar leith.
2. Nár thug údair Chlasaiceacha ‘Ceiltigh’ ar phobail dhúchasacha na Breataine ná na hÉireann riamh.
3. Nár thug na ciníocha éagsúla a labhair teangacha Ceilteacha ‘Ceiltigh’ orthu féin riamh.
4. Nach ionann gaol teangeolaíoch agus gaol fola agus nár chóir a cheapadh gur shíolraigh na ciníocha éagsúla a labhair na teangacha Ceilteacha ón gcine céanna.
5. Nár shíl na ciníocha éagsúla a labhair na teangacha Ceilteacha go raibh gaol gairid acu le chéile: níor rith sé riamh leis na Gaeil ná leis na Briotanaigh go raibh gaol fola eatarthu.
6. Nár chóir a cheapadh go raibh an cultúr céanna (creideamh, córas rialaithe, córas sóisialta, stíl ealaíne, etc.) ag na ciníocha éagsúla a raibh teangacha Cheilteacha acu.
7. Nár úsáideadh ‘Ceilteach’ in aon chor ar feadh níos mó ná míle bliain go dtí gur athbheoigh údair na hAthbheochana agus an tSoilsithe an téarma ón 16ú céad amach.
8. Nuair a aithníodh an gaol idir na teangacha Gaelacha agus Briotanacha i dtús an 18ú céad, luadh an aidiacht ‘Ceilteach’ leo mar síleadh gur iarsma den Ghaillis í an Bhriotáinis, rud nach fíor.

Agus na cúinsí seo go léir curtha san áireamh, áitíonn lucht an ‘Cheilteasceipteachais’ gur choincheap saorga nua-aoiseach é ‘Ceilteach’ agus gurbh fhearr an téarma a sheachaint lasmuigh de réimse na teangeolaíochta.

Fógra ag doras an British Museum agus an dá leabhar a cheannaíos ann

     Ní leasc liom a rá go bhfuil báidh áirithe agam leis na Ceilteasceiptigh. Ní hamháin go samhlaím an ‘Ceilteachas’ le gach saghas truflaise—drochealaín, drochcheol, ‘draoithe’ nua-phágánacha, etc.—ach aithním go bhfuil bunús maith le roinnt de na hargóintí thuas. Thar aon rud eile, táim sásta gur pointe cruinn tábhachtach é pointe uimhir a cúig. Is cinnte nach raibh trácht ar Cheiltigh i miotas bunaidh na nGael; go deimhin, níor chualathas iomrá orthu in Éirinn roimh an 18ú céad. Is cosúil go bhfuil pointí a dó, a seacht agus a hocht fíor chomh maith, cé nach léir dom go bhfuil mórán tábhachta ag baint leo. Níl a fhios agam an bhfuil uimhir a haon fíor nó bréagach, ach sílim gur pointe neafaiseach é: más amhlaidh go raibh ciall scaoilte leis na téarmaí ‘Κελτοί’ agus ‘Celtæ’, ní léiríonn sé sin ach easpa cruinnis na n-údar Clasaiceach. Os a choinne sin, is cinnte go bhfuil pointe uimhir a trí mícheart. Ní gá breathnú thar an gcéad abairt in De Bello Gallico le Caius Julius Cæsar lena bhréagnú:

Omnis Gallia est divisa in tres partes: unam quarum Belgæ incolunt; alium Aquitani; tertiam, qui lingua ipsorum appellantur Celtæ, nostra, Galli. 

[Tá an Ghaill uile roinnte i dtrí chuid: ceann ina bhfuil Belgæ ag cur fúthu; ceann eile ina bhfuil Aquitani; sa tríú ceann, táidsean a dtugtar Celtæ orthu ina dteanga féin, inár dteanga, Galli.]

Is téarma Ceiltise é ‘Ceilteach’ ó cheart mar sin; ach murarbh ea, nár chuma? Níor thug an cine a labhair an Ind-Eorpais (an teanga réamhstairiúil ónar shíolraigh formhór theangacha na hEorpa, na Peirse agus thuaisceart na hIndia) ‘na hInd-Eorpaigh’ orthu féin riamh, ach ní féidir le scoláirí an lae inniu an dream sin a phlé gan ainm éigin a thabhairt orthu. Mar an gcéanna, ní foláir lucht labhartha na Ceiltise a bhaisteadh agus tá ‘na Ceiltigh’ chomh maith le lipéad ar bith eile. Maidir le pointe uimhir a sé thuas, má tá teangacha gaolmhara á labhairt ag dhá chine, luíonn sé le réasún go bhféadfadh gnéithe eile dá gcultúir a bheith gaolmhar chomh maith—cé nár chóir talamh slán a dhéanamh de sin gan an fhianaise a scagadh. Ní chuirfeadh sé ionadh orm, mar shampla, dá mbeadh gaol sinseartha idir stádas an fhile in Éirinn agus stádas an bardd sa Bhreatain Bhig. Agus maidir leis an bpointe is íogaire ar fad—an gaol fola—táim ar aon fhocal leis an méid a scríobh Kim McCone:

The fact is that, prior to the recent emergence of mass media of communications, people have constituted the only effective means of spreading a language. Accordingly, since Celtic speech apparently emerged in central Europe around the turn of the first millennium BC, its subsequent presence in Britain and Ireland can only be accounted for by positing a migration or migrations of Celtic speakers thither from the Continent.

Kim McCone, The Celtic Question: Modern Constructs and Ancient Realities

(2008), 42.

Chun teacht timpeall ar an bhfadhb seo, áitíonn na Ceilteasceiptigh nár tógadh an Cheiltis ón mór-roinn go dtí Éire agus an Bhreatain in aon chor. Síleann siad go raibh canúintí Ind-Eorpacha á labhairt sa dá oileán faoin mbliain 2000 R.Ch. ar a dhéanaí agus gur tháinig na ‘teangacha Ceilteacha’ (mar a thugtar orthu go hearráideach) chun cinn ar imeallbhord an Atlantaigh. Tá mapa i gcatalóg an taispeántais a léiríonn an teoiric ‘thraidisiúnta’ gur tógadh an Cheiltis go dtí na hoileáin ón mór-roinn timpeall na bliana 500 R.Ch., ach de réir an téacs a ghabhann leis an mapa tá an tuairim seo ‘increasingly challenged’. Agus tá mapa eile sa chatalóg a léiríonn teoiric ‘mhalartach’ na gCeilteasceipteach agus deirtear linn go bhfuil an léaráid seo bunaithe ar ‘current research’. Is leor nod don eolach!

Dhá mhapa i gcatalóg an taispeántais

     Má bhí teachtaireacht amháin ag taispeántas na Veinéise, tá teachtaireacht eile ar fad ag an taispeántas reatha i Londain. Seo sliocht as an réamhrá a chuir stiúrthóir an British Museum leis an gcatalóg:

Celts: art and identity at the British Museum marks the first time that any exhibition has attempted to tell the story of the Celts from 500 BC to the present day. Yet this is not so much a show about a people as a show about a label, exploring how the name ‘Celts’ has been used and appropriated over the last 2,500 years. ‘Celtic’ is a cultural construct that has changed its meaning many times ... While the Celts are not a distinct race or genetic group that can be traced through time, the word ‘Celtic’ still resonates powerfully today, all the more so because it has been continually redefined to echo contemporary concerns over politics, religion and identity.

Farley agus Hunter (eagarthóirí), Celts: Art and Identity (2015), [9]

Is cóir a rá go bhfuil an taispeántas féin thar barr maidir le réimse, le dearadh agus le cur i láthair na n-earraí atá ar taispeáint ann. Is cinnte go dtaitneoidh sé le haon duine a bhfuil suim dá laghad aige san ábhar—agus le mórán daoine ar cuma leo faoi na Ceiltigh. Tá sé roinnte i gcúig chuid:

1. Aois an iarrainn (c. 500 R.Ch.)
2. An concas Rómhánach (c. 100 R.Ch.)
3. An ealaín agus an léann iar-Rómhánach (c. 400 A.D.)
4. Athbheochaint agus athchumadh (c. 1500 A.D.)
5. An saol Ceilteach comhaimseartha

Má tá fócas ar mhór-roinn na hEorpa sa chéad chuid, tá béim ar an mBreatain sa dara cuid agus tá níos mó airde ar Éirinn sa tríú cuid. Ach tá bearna de mhíle bliain ansin roimh an gceathrú cuid ina bhfuil trácht ar an Rerum Scoticarum Historia (1582) le George Buchanan, ar an Archaeologia Britannica (1707) le Edward Lhuyd, agus ar chumadóireacht (i ngach ciall den fhocal) James Macpherson (1736-96) is Iolo Morganwg (1747-1826). Tá tionchar na gCeilteasceipteach le brath go soiléir ar an taispeántas: ní luaitear an abairt ‘Celtic nations’, mar shampla, gan comharthaí athfhriotail a cur timpeall uirthi. Tá catalóg an taispeántais níos tomhaiste, áfach, agus is suntasach an ní é nach bhfuil aon trácht inti ar an cúigiú cuid den taispeántas. I measc na n-earraí atá le feiscint sa chuid deireanach tá a leithéidí seo: gúna ard-draoi an Gorsedd; filleadh beag is breacán na nAlbanach; cártaí tarot sa stíl ‘Cheilteach’; dhá mhúrphictiúr i mBéal Feirste a bhfuil Cú Chulainn léirithe orthu—ceann acu i gceantar Poblachtach agus an ceann eile i gceantar Dílseach; cóip de Asterix the Gaul; cnuasach aistreog le haghaidh tatúnna ‘Ceilteacha’; geansaithe de chuid Glasgow Celtic agus na Boston Celts. Ní dríodar go dríodar Ceilteach! An é seo an fáth nach bhfuil cuntas ar an gcúigiú cuid den taispeántas sa chatalóg—ar eagla go laghdódh sé caighdeán ealaíne an leabhair? Nó ar síleadh go mbeadh an t-ábhar comhaimseartha ró-chonspóideach? Is deacair a rá. Seo sliocht eile as an gcatalóg:

The gift shop lies on Edinburgh’s Royal Mile. Half a dozen languages are being spoken around you as tourists crowd round the display cases, full of items advertised as Celtic: jewellery, scarves, jumpers, mugs, key rings. Some of the labels include unfamiliar words in Gaelic. The label ‘Celtic’ sells a country and an ideal to outsiders. But this is not just commercial exploitation of ancient history. Being Celtic is a real element of people’s identity in Scotland, Ireland, Wales, the Isle of Man, Cornwall, Brittany and across the world for people who trace their ancestry to those places.

Farley agus Hunter (eagarthóirí), Celts: Art and Identity (2015), 23

Ach an fíor é seo i ndáiríre? Tá drogall orm a rá gur féiniúlacht chumtha é an Ceilteachas mar ní léir dom gur féiniúlacht de shaghas ar bith é. Cé go bhfuil an teanga Cheilteach ina bhfuilim ag scríobh ar eolas agam, agus cé gurbh Éireannaigh iad mo shinsir uile chomh fada siar agus is féidir liom iad a ríomh, ní rithfeadh sé liom ‘Ceilteach’ a thabhairt orm féin. Braithim go mbeadh sé sin áiféiseach ar fad. B’ionann é agus cás an Rómánaigh a thabharfadh ‘Rómhánach’ air féin—nó cás an tSasanaigh a thabharfadh ‘Gearmánach’ air féin. Thairis sin, ní mhothaím go bhfuil ceangal cultúrtha ar leith agam le Breatnaigh ná le Briotánaigh—tá cás na nAlbanach éagsúil, gan amhras, ach is gaol é sin a bhaineann le Gaelachas seachas le Ceilteachas.

Keltic Kitsch

     Níor chóir an téarma ‘Ceilteach’ a úsáid sa stair tar éis dheireadh na ré Clasaicí. Ach tá teangacha a shíolraigh ón gCeiltis beo i gcónaí agus is téarma dlisteanach é ‘Ceilteach’ sa teangeolaíocht. An té atá stuama, seachnóidh sé an Ceilteachas i réimsí eile den saol comhaimseartha.

     Ós ag trácht ar fhéiniúlachtaí cumtha atáim, ní fhéadfainn aiste na míosa seo a chríochnú gan an scéilín seo a leanas a insint. Bhíos istigh sa taispeántas, macasamhail de charbad ‘Ceilteach’ á féachaint go grinn agam, nuair a chualas guth mná ar challaire an mhúsaeim: bhí sé a haon déag a chlog ar maidin, ar an aonú lá déag den aonú mí déag, agus bhíothas ag tabhairt cuireadh dúinn páirt a ghlacadh i dtost dhá nóiméad ar fud an náisiúin i gcuimhne orthusan a cailleadh agus iad ag troid ar son na saoirse. Níor míníodh dúinn cén náisiún a bhí i gceist (Sasana, an Bhreatain Mhór, nó an Ríocht Aontaithe?) ná níor chualas comharthaí athfhriotail ar an bhfocal ‘náisiún’ má bhíodar ann. Ach bhíos breá sásta seasamh go díreach ar feadh dhá nóiméad agus machnamh a dhéanamh orthusan a thug a mbeatha ar son na saoirse. Níorbh iad na Tommies bochta a chaith éide na hImpireachta sa Chéad Chogadh Domhanda a bhí ar intinn agam, áfach, ach an buíon beag Óglach a thug dúshlán na hImpireachta céanna ar shráideanna Átha Cliath.

Oileán agus oileán eile

Bhíodar na hoileáin Bhriotanacha líonmhar anallód

Foilsíodh litir ar an Irish Times, an 7 Feabhra 2015, a tharraing m’aird. John A. Murphy, iar-ollamh le stair ‘mar ar mhúin Fionnbharr’, a scríobh agus seo daoibh téacs iomlán na litreach:

Sir, – The periodic debate about the use of “the British Isles” has broken out again. Peadar Mac Maghnais (February 5th) suggests that the term is dated. Surely not. It is used regularly by people in the travel and tourist industries, by weather forecasters, and by many others, simply because it is an appropriate – the only appropriate – and useful term to describe this archipelago as distinct from the European continent. It also acknowledges that Great Britain and Ireland share a common culture, by and large. We in Ireland are sometimes reluctant to admit that much of our heritage is British.
     Moreover, in an era of vastly improved British-Irish relations, “the British Isles” has long since lost its possessive or imperial connotation. Beyond all that, were not the ancient Brits our Celtic cousins? The only objection to the sensible usage of “the British Isles” comes from those with a post-colonial chip on their shoulder. Finally, the proposed substitute of “these islands” is limited and inadequate. It would also be extremely comical if used, say, in Washington or Canberra.
     Get over it. 

Níl bunadh na Daonphoblachta ar aon intinn, áfach, mar nocht Alan Titley, iar-ollamh le Gaeilge sa choláiste cois Laoi, tuairim eile ina cholún seachtainiúil, an 18 Feabhra 2015, tuairim a bhí bun os cionn ar fad le tuairim mhic Uí Mhurchú. Seo sliocht gairid as an gcolún:

Cleas sleamhain suarach a áiteamh gur téarma tíreolaíochta é. Níorbh ea ón tús; agus ní hea anois. Is tú atá níos saonta ná saontacht má ghéilleann tú don mhéid sin. Téarma polaitiúil é, iarmhairt Acht na hAontachta, taibhse na gabhála, púca an choncais.

Aon duine a léann ‘Cúrsaí Staire’ go rialta, tuigfidh sé gur fear cúthail caoin cúirtéiseach mé a sheachnaíonn gach saghas conspóide agus cointinne. Dá bhrí sin, fágfaidh mé faoi na hollúnaibh emeritis é an cheist chigilteach thuas a réiteach eatarthu féin. Ach ba mhaith liom téarma eile a tharraing John A. Murphy chuige a scrúdú: mar atá, an focal ‘archipelago’.

Is iad oileáin na Gréige an 'archetypal archipelago'

     Focal is ea ‘archipelago’ a fhreagraíonn do ‘oileánrach’ na Gaeilge. Insint na fírinne, bheadh sé níos cruinne a scríobh gur téarma é ‘oileánrach’ a cumadh d’aon ghnó chun ‘archipelago’  a aistriú. Níl an focal luaite i bhfoclóirí Uí Bheaglaoich (1732), Foley (1855), O’Neill Lane (1904), an Duinnínigh (1927), ná Mhic Cionnaith (1935). Cé gur thuig na Gaeil go maith gur chuid de mhór-roinn na hEorpa é an t-oileán seo, is cosúil nár rith sé leo riamh gur chuid de ‘archipelago’ é chomh maith. Dá rithfeadh an smaoineamh sin leo, bheadh orthu téarma éigin cosúil le ‘oileánrach’ a chumadh i bhfad roimh 1959, an bhliain inar fhoilsigh Tomás de Bhaldraithe é ina fhoclóir. An léiriú é seo ar dhúire, ar iargúltacht, agus ar aineolas oidhreachtúil na nGael? Más ea, caithfidh mé a admháil go bhfuilimse chomh dúr iargúlta aineolach leis na glúine a d’imigh mar ní léir dom fós gur cuid d’oileánrach í Éire. Samhlaím go mbíonn scata oileán den scála céanna in archipelago, mar atá in oileánrach príomhshamhlach na Mara Aeigéiche. (Dála an scéil, is é ‘príomhshamhlach’ an Ghaeilge a bhí ag Daniel Foley ar ‘archetypal’ sa bhliain 1855 agus is sásúla é ar gach bealach ná ‘aircitíopúil’ – an téarma atá á mholadh ar www.tearma.ie.) Tá roinnt de na dea-fhoclóirí ag teacht leis an tuiscint atá agam i dtaobh an ruda is ‘archipelago’ ann – ní féidir liom ciall an fhocail ‘oileánrach’ a phlé ós rud é nach bhfuil sainmhíniú le fáil air ins An Foclóir Beag, an t-aon fhoclóir Gaeilge atá againn. Seo mar a mhínítear ‘archipelago’ nó focail ghaolmhara i dteangacha eile:

Foclóir Chambers (Béarla Shasana)
the Aegean Sea; a sea abounding in islands, such as the Aegean, hence a group of islands 

Foclóir Webster (Béarla Mheiriceá)
1. a large group or chain of islands. 2. a large body of water with many islands. 

Foclóir Fraincise Larousse
Ensemble d’îsles disposées en groupe, sur une surface maritime plus ou moins étendue: Les Açores forment un archipel. 

Foclóir Spáinnise an Real Academia Española
Conjunto, generalmente numeroso, de islas agrupadas en una superficie más ó menos extensa de mar.

Bheinn sásta ‘oileánrach’ a thabhairt ar an Indinéis, ar na hOileáin Fhilipíneacha, agus ar an tSeapáin (le drogall áirithe toisc nach bhfuil ach ceithre mhór-oileán i gceist, móide Sakhalin a bhaineann leis an Rúis anois), ach ní rithfeadh sé liom ‘oileánrach’ a thabhairt ar Éirinn, an Bhreatain agus na carraigeacha mara máguaird. Is é an tríú oileán is mó san oileánrach samhalta seo an inis úd atá roinnte idir Leòdhas agus na Hearadh (níorbh fhiú le haon duine an inis a ainmniú go fóill!) agus níl inti ach 2.6 % d’achar na hÉireann. Braithim go gcuirtear ciall an fhocail as a riocht nuair a ghlaotar ‘archipelago’ ar Éirinn, an Bhreatain, agus na hinsí beaga a bhaineann leis an dá oileán sin.

J. G. A. Pocock agus samplaí den stair Bhriotanach le húdair éagsúla

     Níl anseo go fóill ach ceist téarmaíochta, ach tá baint ag an téarma leis an stair. Níorbh aon sleamhnú pinn a thug ar John A. Murphy an focal ‘archipelago’ a úsáid nuair a bhí Éire agus an Bhreatain faoi chaibidil aige óir is nós coitianta é i measc staraithe ‘archipelago’ a thabhairt ar an dá oileán le glúin anuas. Tá tuairim agam gurb é an tOllamh J. G. A. Pocock a chuir tús leis an bhfaisean nuair a d’úsáid sé an t-ainm cumtha ‘Atlantic archipleago’ in aiste leis dar teideal ‘British history: a plea for a new subject’ a foilsíodh ar an Journal of Modern History sa bhliain 1975. Is é an t-áiteamh a bhí ag Pocock gurbh fhiú plé le startha na dtíortha éagsúla a bhain le coróin na Breataine mar aonad amháin; agus is é an bua mór a bhain le ‘archipelago’ gur lig sé dó an dá oileán, na trí ríocht, na ceithre náisiún, a chuimsiú in aon fhocal amháin. Is iomaí aiste staire atá léite agam le tríocha bliain anuas, ach is í an aiste seo le Pocock an ceann is aistí díobh ar fad. Insint na fírinne, níl aon aiste staire dá bhfuil léite agam atá leath chomh corr leis an gceann seo. Ba dheacair an meon aduain atá léiríthe inti a thuiscint gan eolas áirithe a bheith agat ar chúlra pearsanta an údair: cé gur i Sasana a rugadh Pocock, d’aistrigh an teaghlach go dtí an Nua-Shéalainn nuair a bhí sé ina pháiste agus is ann a tógadh é. Is é atá san aiste leis, i ndáiríre, caoineadh ar impireacht na Breataine:

The British cultural star cluster is at present in a highly dispersed condition, various parts of it feeling the attraction of adjacent galaxies; the central giant has cooled, shrunk, and moved away, and the inhabitants of its crust seem more than ever disposed to deny that the rest of us ever existed.

J. G. A. Pocock, ‘British history: a plea for a new subject’ in

Journal of Modern History, 47 (1975), 621.

Cloistear anseo cumha an choilínigh a tréigeadh ar chósta imigéiniúil Aotearoa nuair a thráigh an taoide bhándearg. Mothaím a phian, ar ndóigh, ach braithim gur chóir dó an caoineadh a dhéanamh in áit níos príobháidí. D’admhaigh Pocock go raibh seal na himpireachta tugtha. Thairis sin, níor shéan sé go raibh aontacht na máthair-thíre i mbaol:

if it has been psychologically possible for them [na Sasanaigh] to annihilate the idea of the Commonwealth – white as well as nonwhite – it is not altogether beyond the bounds of possibility that “United Kingdom” and even “Britain” may some day become similarly inconvenient and be annihilated, or annihilate themselves, in their turn.

Pocock, ‘British history’, 602.

Ní gá a rá gur thubaiste é sin, dá dtarlódh sé: ‘these are of course dismal imaginations’, a scríobh sé, ‘we all at least claim to dislike balkanization’. Is ea muis, sin adeirimid uile: nach mbeadh na Gréagaigh bhochta i bhfad níos fearr as dá mbeidís ar ais faoi smacht na dTurcach arís? Cé a shéanfadh é? Ar an drochuair, bhí an ‘balcánú’ faoi lán seoil laistigh de dhisciplín na staire chomh maith:

Instead of histories of Britain, we have, first of all, histories of England, in which Welsh, Scots, Irish, and, in the reign of George III, Americans appear as peripheral peoples when, and only when, their doings assume power to disturb the tenor of English politics; second, and read by limited and fragmented publics, histories of Wales, Scotland, Ireland, and so forth, written as separate enterprises in the effort, sustained to various degrees, to constitute separate historiographical traditions.

Pocock, ‘British history’, 603-4.

Pobal cúng teoranta a léann stair na hÉireann; pobal de shaghas eile ar fad a léifeadh an British history a bhí á mholadh ag Pocock. Ní nach ionadh, bhí goimh ar leith air leis na Gaeil bhalcánacha a mhill aontacht na himpireachta. Thug sé le fios nach raibh sa bhfocal ‘Éire’ ach téarma tíreolaíochta nuair a thagair sé don ‘impact of Norman power upon Ireland – to use that geographical expression’ (608). Ach cá bhfágann sé sin Ruaidrí Ua Conchobair? Arís, agus an chogaíocht i lár an 17ú céad faoi chaibidil aige, scríobh sé: ‘Ireland had not attained the degree of political integration necessary if the term “civil war” is to have any meaning’ (605). Ach cá bhfágann sé sin an Chomhdháil Chaitliceach? Agus tá tagairt ait aige don ‘third of the major civil wars which have convulsed British history – the Irish Revolution of 1911-22, the first terrorist war of modern times’ (606). Chreid an tOllamh Pocock gur thosaigh an tríú cogadh cathartha i stair na Breataine sa bhliain 1911 agus go raibh Éire sáite ann ar bhealach éigin! Má shíleann tú gur brilléis gan dealramh é sin, bheinn ar aon fhocal leat. Ach tá ráiteas níos seafóidí fós san aiste. Féach é seo:

The history of Scotland in relation to England in the seventeenth century, like that of the United Kingdom in relation to Europe in the twentieth, is that of the progressive absorption of one political culture by a neighbouring cultural complex whose conflicts it fails to dominate; but Scotland is no more English than Britain is European.

Pocock, ‘British history’, 603-4.

Geallaim daoibh nach bhfuil aon bhotún cló sa téacs thuas: shéan Pocock scun scan gur chuid den Eoraip í an Bhreatain! Nuair a foilsíodh cnuasach dá chuid aistí sa bhliain 2005, bhí an t-alt seo a leanas le léamh san achoimre ag tús an imleabhair:

The purpose of the essays is to present British history as the history of several nations interacting with – and sometimes seceding from – association with an imperial state. The American colonies seceded in the eighteenth century; most of Ireland seceded in the twentieth century; in the later part of that century Britain itself secedes from the association of nations it has built up across the globe.

J.G.A. Pocock, The Discovery of Islands: Essays in British History (Cambridge, 2005), [iii]

Púca na n-adharc aige is ea an Eoraip: scrios easumhlaíocht na Meiriceánach is na nÉireannach aontacht na himpireachta san 18ú céad agus sa 20ú céad faoi seach, shlog na hEorpaigh fuíoll na Ríochta Aontaithe ansin agus fágadh Béarlóirí geala na Nua-Shéalainne ar an trá fholamh.

Stephen Conway agus trí mhonagraf leis

     Cé go raibh blas searbh an impiriúlachais le fáil ar aiste Pocock, chuaigh a dhearcadh i bhfeidhm ar roinnt staraithe i Sasana agus tháinig méadú suntasach ar líon na leabhar ar an stair ‘Bhriotanach’ (lenar áiríodh stair na hÉireann) a scríobhadh le tríocha bliain anuas. Má bhí roinnt de na húdair seo ag iarraidh triail a bhaint as cur chuige nua chun cuma níos sainiúla a chur ar a saothair, bhí macallaí den olagón iar-impiriúil pócocach le cloisint i gcásanna eile. Ar an mórgóir, áfach, d’éirigh leis na suirbhéanna is fearr cuntais úsáideacha a thabhairt ar leathnú, ar threisiú agus ar chreimeadh an stáit úd – bíodh ‘Sasana’, an ‘Bhreatain Mhór’ nó an ‘Ríocht Aontaithe’ mar theideal air – a raibh agus a bhfuil a cheanncheathrú suite i Londain. Ní beag san. Caithfear a rá, áfach, gur stair institiúide a bhí faoi chaibidil sna suirbhéanna seo – fiú más institiúid ar scála ollmhór í – seachas stair sochaí, stair pobail, ná stair náisiúin. Is iomaí cnuasach aistí a scrúdaigh gné éigin de stair na ‘dtrí ríocht’ chomh maith agus bhí roinnt acu ar fónamh. Go deimhin, cuireadh aiste liom féin i gcló i gcnuasach dar teideal United Islands? The Languages of Resistance. Bhí na monagraif ar an ‘stair Bhriotanach’ i bhfad níos teirce, áfach, agus ní deacair an chúis a thuiscint: is beag staraí a bhí cáilithe (nó a shamhlaigh go raibh sé cáilithe) chun buntaighde a dhéanamh ar thíortha uile an ‘oileánraigh’. An líon beag monagraf a scríobhadh, níor chuireadar comaoin ar dhisciplín na staire.

     B’fhéidir gurb é Stephen Conway an t-údar is bisiúla den dream a dhein iarracht teagasc Pocock a chur i bhfeidhm agus tá slám monagraf scríofa aige ar samplaí iad den new British history. Bhuail taom imní mé nuair a foilsíodh ceann acu, The British Isles and the War of American Independence (Oxford, 2002), ag am nuair a bhí leabhar liom féin, Irish Opinion and the American Revolution (Cambridge, 2002), ag dul tríd an bpreas: dá mbeadh foinse thábhachtach aimsithe ag Conway nach raibh feicthe agam, bheadh mo leabharsa as dáta sula gcuirfí i gcló é! Ach níor chall dom bheith buartha mar ní raibh úire dá laghad sa mhéid a scríobh sé ar Éirinn – ar Ghaill na hÉireann ba chirte dom a rá, mar ní raibh oiread is foinse amháin i nGaeilge luaite ó thús deireadh a leabhair. Níor thaise don Ghàidhlig ná don Bhreatnais é. Lean Conway leis an gcur chuige aonteangach sa leabhar a scríobh sé ar War, State, and Society in Mid-Eighteenth-Century Britain and Ireland (Oxford, 2006). Tá caibidil sa leabhar seo dar teideal ‘The view from the grassroots’ inar scrúdaigh sé trí cheantar – Berkshire Shasana, Dún Éideann na hAlban, agus cathair Chorcaí. Nuair a bhí Berkshire faoi chaibidil aige, luaigh sé amhrán frith-Sheacaibíteach a chum an tUrramach Daniel Turner, ministir den eaglais Bhaisteach a raibh cónaí air sa chontae sin, ach níorbh fhiú leis tagairt a dhéanamh do na hamhráin pholaitiúla a bhí á gcumadh i gcathair Chorcaí ag leithéidí Uilliam Inglis is Éadbhard de Nógla. An amhlaidh gur fhág Conway litríocht na Gaeilge ar lár toisc nár bhain sí leis an stair Bhriotanach a bhí á scríobh aige? Nó an amhlaidh nárbh eol dó a leithéid a bheith ann? Ní fheadar agus is cuma. ‘Is ar a dtorthaí a aithneoidh sibh iad’, mar adúirt an té adúirt.

     Tá sé seo scríofa agam cheana, ach ní féidir an fhírinne a fhógairt ró-mhinic: cuirtear stair na hÉireann as a riocht nuair a dheineann staraithe neamhshuim de lucht labhartha na Gaeilge. I ndeireadh na dála, níl sa ‘stair nua Bhriotanach’ atá á cleachtadh anois ach leagan úr de shean-tionscadal staire a cheap Sir Winston Churchill fadó: tionscadal ar ar bhaist sé ‘a history of the English-speaking peoples’.