Léirmheas agus athmheas

Joe Lee agus a mhórshaothar

Nuair a bhíos ag scríobh anseo cúpla mí ó shin thugas sliocht gairid nach n-aontaím leis as an leabhar a scríobh Joe Lee ar stair na hÉireann sa 20ú céad:

That the history of mentalité made such little impression on the IHS [Irish Historical Studies] school may have owed something to its revulsion at the work of Daniel Corkery, Professor of English in UCC, and particularly at his Hidden Ireland (1927) [recte: 1924].

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 594.

Níor thuigeas conas a d’fhéadfadh an leabhar sin le Corkery balbháin a dhéanamh de staraithe na hÉireann go ceann daichead éigin bliain. Más fíor gur chuir The Hidden Ireland olc orthu, cén fáth nár spreag an leabhar iad le tuairimí Uí Chorcora a bhréagnú? Ach ina ionad sin, is amhlaidh gur sheachain staraithe na hÉireann cultúr na coitiantachta mar ábhar taighde ar feadh i bhfad. Sílim féin go raibh (agus go bhfuil) cúiseanna eile le patuaire na staraithe: cúiseanna a bhain (agus a bhaineann) lena n-oiliúint acadúil, lena gcúlra sóisialta, le struchtúr na gairme, le faisin intleachtúla, agus leis an bhfeiniméan a dtugann na síceolaithe groupthink air.

Domhnall Ó Corcora agus eagráin éassúla de The Hidden Ireland

      San aiste seo, ba mhaith liom díriú ar fhocal amháin a d’úsáid Joe Lee sa sliocht thuas - mar atá, ‘revulsion’. An fíor a rá go bhfuil leabhar Uí Chorcora chomh dona sin go gcuirfeadh sé déistin ar an staraí leochaileach a chaithfeadh súil air? Is le déanaí a léas The Hidden Ireland don chéad uair le cúig bliana fichead anuas agus bhí an cheist sin i gcúl mo chinn i rith an ama. Caithfear a admháil i dtús báire nach féidir seasamh leis an gcur síos a dhein Ó Corcora ar chúinsí eacnamaíocha is sóisialta an 18ú céad:

And between high and low there was, all authorities agree, no middle class; and consequently a dearth of the virtues for which that class stands.

Daniel Corkery, The Hidden Ireland (BÁC, 1956), 10.

One thinks of Seán Clárach Mac Domhnaill as a sort of gentleman farmer; but then he lived in the first half of the eighteenth century … before the Gaels had become utterly destitute.

Corkery, The Hidden Ireland, 257.

Ní aon bhunús leis an ráiteas nach raibh meánaicme ar bith ann san 18ú céad (cé go raibh sí scáinte go leor in iarthar na tíre) ná leis an ráiteas go raibh an pobal dúchais go léir sáite i bportach na haimléise faoin dara leath den chéad. Cheartaigh an tOllamh Louis Cullen tuairimí den saghas seo san aiste leis dar teideal ‘The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept’, aiste a foilsíodh san iris Studia Hibernica sa bhliain 1969 agus a eisíodh i bhfoirm leabhráin sa bhliain 1988.

      Níl sa mhéid seo ach ceist imeallach, áfach: níor staraí eacnamaíoch ná staraí sóisialta é an Corcorach agus ba shaonta an mhaise é d’aon duine – ní áirím staraí gairmiúil – eolas cruinn ar dhála socheacnamaíocha na hÉireann a lorg i leathanaigh The Hidden Ireland. Staidéar ar shaol liteartha na Mumhan san 18ú céad is ea an leabhar agus is ar an mbonn sin is cóir é a mheas. Arís, is fíor gur dhein Ó Corcora botúin - cinn mhóra ina measc - nuair a bhí cúrsaí litríochta faoi chaibidil aige:

... as time went on and the strength of the Gaels declined, one change overtook another, and gradually the bardic school became a Court of Poetry.

Corkery, The Hidden Ireland, 107-8.

After the terror of 1798 the aisling poem is heard no more; though the genre may still survive, it is used now to comfort some lover’s heart, and not the heart of the nation.

Corkery, The Hidden Ireland, 144.

… everything Irish in that stricken land was decaying; the language itself was, of course, decaying, declining everywhere almost into a patois, and the learning that it enshrined was shrinking, until, in the end, a true peasant’s brain could easily comprehend it.

Corkery, The Hidden Ireland, 157-8.

Má tá fianaise ann a thacódh leis an teoiric gur eascair cúirteanna éigse an 18ú céad ó scoileanna filíochta an tseanreachta, níl sí feicthe agamsa; beidh mé sásta an fhianaise a scrúdú más ann di, ach gheibhim blas an rómánsachais anacrónaigh ar theoiric Uí Chorcora. Mar an gcéanna, níl aon amhras ach gur mhair an aisling pholaitiúil isteach sa 19ú céad – rud a thaispeánfar thíos. Agus níl aon bhunús leis an tuairim gur tháinig deireadh le léann na Gaeilge uair éigin i rith an 18ú céad: bhí scríobhaithe na lámhscríbhinní Gaeilge chomh hoilte céanna, agus i bhfad níos líonmhaire, sa céad leath den 19ú céad – rud atá léirithe agam cheana in Ó Chéitinn go Raiftearaí.

An tOllamh Louis Cullen agus trí leabhar leis

      Níl The Hidden Ireland gan locht, ach is beag locht a fuair na staraithe acadúla air agus is beag tagairt a deineadh dó sna leabhair staire go ceann i bhfad. Tuigeadh dóibh, de réir dealraimh, gur bhain saothar Uí Chorcora le léann na Gaeilge – ábhar nár bhain leosan toisc gur i mBéarla a scríobhadh páipéir stáit an 18ú céad. Agus nuair a thug staraí mór le rá faoin leabhar sa deireadh thiar, níorbh iad tuairimí eacnamaíocha, sóisialta ná liteartha Uí Chorcora ba chás leis go príomha, ach an tuiscint a nocht sé ar dhearcadh polaitiúil an phobail san 18ú céad. Sílim go bhfuil éirim na haiste a scríobh Louis Cullen le fáil san abairt seo a leanas:

The rise of the Gaelic League and later of Sinn Féin led to a heightened national consciousness. Identifying certain elements in the poetry of the eighteenth century, it quickly read into those elements its own preoccupations.

Louis Cullen, The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept (An Muileann gCearr, 1988), 7.

Dar leis an staraí, bhain Ó Corcora míthuiscint as na tuairimí polaitiúla atá le léamh i litríocht Ghaeilge an 18ú céad. San áit a bhfaca sé naimhdeas na coitiantachta le bunaíocht pholaitiúil agus shóisialta na linne, ní raibh ann i ndáiríre ach gangaid a bhain le haicme chúng a raibh stádas ard caillte aici i rith an 17ú céad:

The Munster poetry, it is argued here, reflects the outlook of a far from insubstantial though still restricted class. The sense of oppression that it has suggested to many should be attributed rightly to identification by the group with the landed class uprooted in the social and political upheavals of the seventeenth century.

Cullen, The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept, 27-8.

Scríobh Cullen ‘the aisling was a literary form; not a message for the people’ - ráiteas míloighciúil a ndéanfadh Breandán Ó Buachalla spior spear de ar ball. Ach ghlac staraithe eile leis an léamh úr seo. Níor chóir údar a cháineadh mar gheall ar sheafóid a bhreac an foilsitheoir ar chlúdach a leabhair ach ba dheacair postúlacht na bolscaireachta atá le léamh ar chúl leabhrán an Chuileánaigh a shárú:

In 1969 Professor Louis Cullen exposed Corkery’s uncomplicated view of the period, coloured by the early twentieth-century national revival, in this classic of revisionism (the name whereby historians interpret Ireland’s mythologies).

Cullen, The Hidden Ireland: Reassessment of a Concept, clúdach cúil

Ar ndóigh, d’oir breith an Chuileánaigh go seoigh dóibhsean a raibh drogall orthu dul i ngleic le fianaise na bhfoinsí Gaeilge. An fuath sin don stát, don eaglais bhunaithe agus don aicme cheannais a léiríodh i litríocht an 18ú céad, ba chóir neamhshuim a dhéanamh de mar ní raibh de bhunús leis i ndáiríre ach searbhas na bhfilí:

What Corkery had taken as the voice of a whole people Cullen was able to present instead as the jaundiced outlook of a particular interest group, the Gaelic poets, lamenting the overthrow of a social order in which their profession had enjoyed privileged status.

S.J. Connolly, ‘Eighteenth-century Ireland’ in Boyce agus O’Day (éag.),

Modern Irish History: Revisionism and the Revisionist Controversy (Londain, 1996), 21.

Ní raibh filí an 18ú céad ag cleachtadh gairme, ar ndóigh, ach ná tagadh fíric fhánach idir sinn agus an teoiric atá caoithiúil.

      Táim sásta gur fearr an léargas a thug Ó Corcora, tráchtaire cultúir, ar litríocht an 18ú céad sa bhliain 1924 ná an léargas a thug Cullen, staraí sóisialta, ar an litríocht chéanna sa bhliain 1969. Ní shin le rá nach bhfuil anáil na ré inar scríobhadh é le brath ar The Hidden Ireland: dhein an Corcorach beag is fiú den Seacaibíteachas, mar shampla, agus sheachain sé an t-ábhar seicteach atá le fáil go flúirseach i bhfilíocht an 18ú céad. Ach is minic a bhuail sé a mhéar go cruinn ar ghné thábhachtach de chultúr na tréimhse a bhí faoi chaibidil aige:

The place that the Stuarts themselves occupy in the Scottish poems is occupied in the Irish poems by Ireland herself.

Corkery, The Hidden Ireland, 134.

Chuir an abairt thuas an méid a scríobh Wilson McLeod, scoláire Albanach, i gcuimhne dom:

In profound contrast to Ireland, Scotland (or its various parts) is never given any kind of human personality—never, for example, addressed as a living being in the manner so commonly used for Ireland.

Wilson McLeod, Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland c.1200-c.1650 (Oxford, 2004), 136.

Nó cuir an sliocht seo a leanas:

The Aisling is lyric poetry at its most lyrical … they were the popular songs of the period: they passed quickly from mouth to mouth, were hankered after, were stored in the brain, were given down from father to son.

Corkery, The Hidden Ireland, 136.

i gcomórtas leis an gcur síos seo a scríobh saineolaí ar bhéaloideas na hÉireann:

Aon áit a dtagadh daoine le chéile ann, d’fhéadfaí tuairimí a scaipeadh. Bhí genres faoi leith níos tábhachtaí ná a chéile chuige sin. Scaip aislingí an 18ú haois machnamh seacaibíteach ó bhéal go béal i bhfoirm amhráin Ghaeilge, agus i scríbhinn freisin.

Diarmuid Ó Giolláin, An Dúchas agus an Domhan (Corcaigh, 2005), 96.

Agus nuair a scríobh Ó Corcora an abairt seo thíos:

Some at least of those tutoring years had gone by before the next great Munster poet, Eoghan Ruadh Ó Súilleabháin was born: he was naturally, then, as democratic in feeling as Ó Rathaille was aristocratic.

Corkery, The Hidden Ireland, 168.

bhí sé ag cur smaoineamh in iúl a dtacódh Breandán Ó Buachalla leis ar ball:

Agus mar sin, cé gur mar reitric choimeádach ag cosaint luachanna traidisiúnta an Ancien Régime a nocht an Seacaibíteachas é féin ar dtús, is mar reitric cheannairceach a thug dúshlán an status quo a d’fheidhmigh sí in Éirinn ar deireadh.

Breandán Ó Buachalla, ‘An cúlra ideolaíoch’ in

Gearóid Ó Tuathaigh (eag.), Éirí Amach 1798 in Éirinn (Indreabhán, 1998), 34.

Beirt a bhfuil trácht orthu in aislingí a chuir Diarmaid Ó Muirithe in eagar

      An teoiric sin a bhí ag Louis Cullen – an teoiric nach raibh san aisling ach seánra liteartha agus gur ag breathnú siar i dtreo an 17ú céad a bhí lucht a cumtha, is furasta í a bhréagnú. Ní gá ach ceann a thógaint do theachtaireachtaí polaitiúla na n-aislingí a cumadh sa 19ú céad. Seo mar a labhair Donncha Ó Súilleabháin, file, leis an spéirbhean a casadh air [is ionann ‘go dtí’ sa líne dheireanach agus ‘go dtaga’]:

Dá dtiocfadh trúp go cuan an Daingin
     is súgach mar a léimfinn,
ba radharc sa dúthaigh búir á dtreascairt
     agus póirt dá lasadh in éineacht;
mar go deimhin táid siúd ar a gcúrsa ag teacht
     le cúnamh ceart an Aonmhic,
is domhain do chumha gan fonn, a bhean,
     go dtí Bonaparte lá gréine.

Diarmuid Ó Muirithe (eag.), An tAmhrán Macarónach (BÁC, 1980), 112.

Roinnt blianta ina dhiaidh sin arís, bhí ‘Dónall binn Ó Conaill caoin’ á mholadh go dátheangach ag spéirbhean in aisling nach fios cé a chum ach a cuireadh i gcló ar mhórbhileog:

Do fhreagair sí mise go tapa le meidhir,
“I’m none of those damsels, O’Kelly, you mean,
ach Éire, cé fada mé ag taisteal i gcéin
but now I’ll come over to my own native isle”.

Á insint le mórtas go mbeidh Dónall faoi mheidhir,
exalted, victorious, most glorious in style,
ag rúscadh clann Luther go tapa thar faill,
agus fágaimis siúd mar atá sé.

Ó Muirithe, An tAmhrán Macarónach, 103.

Seánra liteartha ba ea an aisling gan aon agó, ach is iomaí teachtaireacht don phobal a scaipeadh trína meán.

      An léargas ar dhearcadh an phobail a tugadh i leabhar Uí Chorcora, tá sé níos cruinne ná an léargas a thug Louis Cullen breis agus daichead bliain dár gcionn. Ní féidir a shéanadh go bhfuil idir bhotúin agus bhearnaí le brath ar The Hidden Ireland, ach ní saothar é a chuir déistin ar scoláire maith riamh. Saothar ceannródaíoch ba ea é ag am a fhoilsithe agus is cloch mhíle é le fada i stair intleachtúil na hÉireann.

Na leabhair staire is fearr

Tá an chéad lá den fhómhar buailte linn arís agus caithfidh mé géilleadh d’fhoráil atá le léamh i gceann de na Irish Grammatical Tracts – nó i gceann de na Bardic Syntactical Tracts b’fhéidir – níl an fhoinse le m’ais faoi láthair:

Do chuir Colum Cille cáidh
de gheis ar gach aon tseanchaidh,
      léigheamh lán-luath a liosta
      le léigheann fá Lughnasa.

Liosta de na leabhair staire is fearr a bheidh agam i mbliana ach ní dhéanfaidh mé iad a ghrádú ó uimhir a deich go dtí uimhir a haon mar a dheineas i gcás na scannán anuraidh. Sílim nach mbeadh an cur chuige sin oiriúnach de bharr éagsúlacht na leabhar. Conas is féidir cnuasach aistí le húdair éagsúla a chur i gcomórtas le leabhar a scríobh staraí aonair? Nó conas is féidir stair mór-roinne a chur i gcomórtas le beathaisnéis? Níl freagraí na gceisteanna sin agam. Dá bhrí sin, tá sé beartaithe agam na leabhair a rangú i gcúig rannóg: mar atá, monagraif, suirbhéanna, cnuasaigh ilúdar, beathaisnéisí agus leabhair staireolaíochta. Roghnóidh mé dhá leabhar le haghaidh gach ceann de na haicmí sin – ceann amháin a bhainfidh le hÉirinn agus ceann eile a bhainfidh leis an gcuid eile den domhan. Sílim go sásóidh an chomhroinn chothrom sin gach aon duine. Sa deireadh thiar thall, ainmneoidh mé an leabhar staire is fearr ar fad, dar liom.

Monagraif

Bunsaothar taighde is ea monagraf. Bíonn sé bunaithe ar fhoinsí comhaimseartha don chuid is mó agus bíonn a théama réasúnta cúng go hiondúil. Ní léitear a bhformhór lasmuigh den acadamh, ach tugann an pobal léitheoireachta suntas do roinnt de na monagraif is fearr.

Na monagraif is fearr

      Is annamh a léim leabhar faoi dhó agus níor chromas ar leabhar a athléamh a bhí díreach léite agam ach uair amháin i mo shaol. Is é an leabhar atá i gceist The Last European War: September 1939-December 1941 (1976) le John Lukacs. Tá ábhar an mhonagraif seo mínithe sa teideal ach tháinig dhá ghné de shaothar Lukacs aniar aduaidh orm. An chéad cheann, go raibh peirspictíocht an údair chomh leathan is a bhí: mar a bheifí ag súil leis, tá trácht aige ar chumhachtaí móra na hEorpa, ach tá trácht aige ar na tíortha beaga chomh maith: ar ullmhúcháin mhíleata na hEilvéise, ar dhearcadh an phobail sa Phortaingéil, ar chúrsaí eaglasta sa Rómáin, ar an ráta pósta in Éirinn. Níos tábhachtaí fós, d’éirigh leis an údar mo chuid iarthuisceana a chur ar ceal agus an leabhar á léamh agam. Is ionann an leabhar seo a léamh agus tú féin a thumadh i meon na nEorpach a bhí beo ag an am. Seo sliocht as:

It is not the business of the historian to speculate (not much, at any rate) about what may have happened when it did not happen. Yet his business is the mental reconstruction of the past. He must remember and record what people thought and knew at a certain time, even if they were to be proven wrong. He must understand that actuality and potentiality cannot always be separated, no more in the present than in the past.

      Níl aon amhras orm ach gurb é Aisling Ghéar: Na Stíobhartaigh agus an tAos Léinn (1996) le Breandán Ó Buachalla, iar-oide liom nach maireann, an monagraf is fearr ar stair na hÉireann. Ní leasc liom a rá gur mó go mór an tionchar a bhí ag Breandán orm ná ag aon údar eile dár léas riamh. Saothar bunúsach taighde is ea Aisling Ghéar atá níos scóipiúla ná mórán suirbhéanna: ní féidir cultúr polaitiúil na hÉireann sa 17ú nó san 18ú céad a thuiscint gan é a léamh. Thairis sin, is leabhar é atá beagnach do-aistrithe. D’fhéadfaí tráchtaireacht an údair a aistriú, ar ndóigh, ach tá sleachta comhaimseartha liteartha fite fuaite sa téacs agus ní fhéadfaí iadsan a aistriú gan chuid mhaith den chiall agus cuid mhór den bhrí iontu a chailliúint. Seo sliocht as an leabhar:

Níl sna tuairiscí sin den chuid is mó ach ráflaí, gan amhras, ach is eilimint bhailí sa staireagrafaíocht ráflaí freisin; is minic gur mó an éifeacht a bhíonn acusan ná ag na ‘fíricí’. Ar na ‘fíricí’ sin – má tá a leithéid ann – a bhíonn an staireagrafaíocht bunaithe, is é a cheapann daoine a tharla is mó a mhúnlaíonn an stair féin.

Suirbhéanna

Bíonn ábhar an tsuirbhé níos leithne ná ábhar an mhonagraif agus is minic a bhíonn siad dírithe ar an gcuid sin den phobal léitheoireachta a bhfuil suim acu sa stair. Má bhíonn an monagraf staire bunaithe ar fhoinsí príomha, bíonn údair na suirbhéanna ag brath cuid mhaith ar aistí agus ar mhonagraif a scríobh staraithe eile.

Na suirbhéanna is fearr

      Is eiseamláir den suirbhé é The Pursuit of Glory: Europe 1648-1815 (2007) le Tim Blanning. Sintéis chuimsitheach is ea é ina scrúdaítear gach gné nach mór de stair na hEorpa i rith an ‘18ú céad fada’. Gheofar cur síos críochnúil anseo ar an mbonn ábhartha (an t-iompar, an déantúsaíocht, an talmhaíocht), ar an bhfor-struchtúr intleactúil (an creideamh, na healaíona, an smaointeachas) agus ar imeachtaí polaitiúla (córais rialaithe, cogaí idir stáit, réabhlóidí) araon. Thairis sin, cé gur nocht Blanning a chuid tuairimí pearsanta go minic sa leabhar, bhí sé i gcónaí sásta fianaise nach raibh ag teacht lena léamh féin a chur i láthair. Seo sliocht as:

For the mass of the population before the last decade of the eighteenth century, the ecclesiastical authorities came under fire not because they were too conservative but because their enlightened reforms were thought to be ungodly. As we have seen, from Brabant to Tuscany, from Moscow to the Tyrol, trouble only arose when attempts were made to interfere with traditional forms of religious practice. That could cause short-term problems for governments, but in the long term proved to be a great source of strength.

      Níl aon ghanntanas suirbhéanna ann ar thréimhsí éagsúla i stair na hÉireann agus tá roinnt acu ar fheabhas – tapóidh mé an deis seo chun moladh eile a thabhairt don suirbhé a scríobh Ian McBride ar Éirinn san 18ú céad. Braithim, áfach, go bhfuil Ireland 1912-1985 (1989) le Joe Lee i bhfad chun tosaigh ar gach suirbhé eile de bharr úire a mhachnaimh agus fuinneamh a insinte. Thairis sin, tá níos mó foinsí príomha luaite ann ná mar a bhíonn i suirbhéanna go hiondúil: d’fhéadfaí a rá gur leabhar é a bhfuil gnéithe den suirbhé agus den mhonagraf ag baint leis. An bhfuilim claonta toisc go réitíonn insint an údair le mo dhearcadh féin? Táim, gan amhras. Ach más líonmhar iad na tuairimí a nocht Lee sa leabhar seo, is líonmhaire fós iad na fíricí a chuir sé i láthair chun tacú leo. Seo sliocht as:

The most rapidly-growing markets in the postwar world were located in different cultures, requiring command of different languages, familiarity with different consumption habits, different traditions of style and design, different mentalities. If Ireland failed to adjust to changing market opportunities, it was not because she clung to an obscure, petty, peasant patois. Ironically, her world language exerted a peripheralising influence on her perspectives.

Cnuasaigh ilúdar

Is in irisí léannta a fhoilsítear aistí staire don chuid is mó, ach uaireanta tiomsaítear aistí le húdair éagsúla i bhfoirm leabhair; baineann bua ar leith leis an gcnuasach ilúdar nuair a dhéantar scrúdú idirdhisciplíneach ar mhór-théama a bheadh thar acmhainn aon údair amháin.

Na cnuasaigh ilúdar is fearr

      Ós rud é go raibh sé faoi chaibidil agam anseo le déanaí, ní gá dom mórán a scríobh faoin saothar eachtrannach atá roghnaithe agam in aicme na gcnuasach ilúdar. Is é atá ann Les Lieux de Mémoire (1984-92), sraith imleabhar a chuir Pierre Nora in eagar. Ní déarfaidh mé anois ach gur éirigh le heagarthóir na n-aistí seo teacht ar bhealach nua chun tionchar na staire ar chultúr ár linne a thuiscint agus a léiriú. Seo sliocht as an gcéad imleabhar den tsraith, sliocht a tógadh as aiste le Pierre Nora dar teideal ‘Entre mémoire et histoire’ (‘idir cuimhne agus stair’):

Quand la mémoire n’est plus partout, elle ne serait nulle part si ne décidait de la reprendre en charge d’une décision solitaire, une conscience individuelle. Moins la mémoire est vécue collectivement, plus elle a besoin d’hommes particuliers qui se font eux-mêmes des hommes-mémoire. C’est comme une voix intérieure qui dirait aux Corses: «Tu dois être Corse», et aux Bretons: «Il faut être Breton!»

(Nuair nach mbíonn an chuimhne ar fáil go forleathan níos mó, ní bhíonn sí ann in aon chor mura ndeintear cinneadh aonair, in intinn duine, cúram a dhéanamh di. De réir mar a theipeann ar chomhchuimhne an phobail bíonn gá níos mó le daoine aonair a dhéanfaidh lucht cuimhnimh díobh féin. Tá sé amhail is dá ndéarfadh guth inmheánach leis na Corsacaigh ‘Ba chóir duit bheith i do Chorsacach’ agus leis na Briotánaigh ‘Ní foláir a bheith Briotánach!’)

      Fearacht Les Lieux de Mémoire, ní gá dom cur síos a dhéanamh ar an Atlas of the Great Irish Famine (2012) a chuir John Crowley, William J. Smyth agus Mike Murphy in eagar, toisc gur phléas anseo é i mí Dheireadh Fómhair seo caite, go gairid tar éis a fhoilsithe. Is leor aird a tharraingt anois ar chur chuige idirdhisciplíneach na n-eagarthóirí – rud nach bhfeictear minic go leor i leabhair staire na hÉireann: i measc na n-údar a bhfuil aistí leo sa chnuasach seo tá staraithe, tíreolaithe, scoláirí Gaeilge, bitheolaí, seandálaí, eacnamaí, scoláire Fraincise, béaloideasóir agus scoláire Béarla. Seo sliocht as aiste dar teideal ‘The longue durée – imperial Britain and colonial Ireland’ le William J. Smyth:

Joel Mokyr’s conclusion seems entirely valid: ‘most serious of all, when the chips were down in the frightful summer of 1847, the British simply abandoned the Irish and let them perish’. One could never imagine an Irish Government of whatever hue – whether the Confederation Government at Kilkenny in the mid-seventeenth century, or Grattan’s late-eighteenth-century Parliament, or Dáil Éireann and the Northern Ireland Assembly today – turning their backs and ignoring ‘the cry of want’.

Beathaisnéisí

Is fo-aicme den mhonagraf staire í an bheathaisnéis staire ó thaobh na loighce de, ach braithim gur fiú rannóg ar leith a dhéanamh don bheathaisnéis anseo mar ní foláir don bheathaisnéisí scileanna ar leith a bheith aige agus cur chuige ar leith a chleachtadh. Dá chomhartha sin, is mó an t-éileamh a bhíonn ag an léitheoir cothrom ar bheathaisnéisí ná ar mhonagraif staire d’aon saghas eile.

Na beathaisnéisí is fearr

      Dá n-iarrfaí orm an phearsa is suimiúla i stair an domhain a ainmniú, rithfeadh ainm amháin liom ar an toirt: Tom Paine. An bhfuilim claonta? An amhlaidh gur suim liom Citizen Paine toisc go bhfuil báidh agam lena chuid tuairimí? An Caitliceach é an pápa? Ar ndóigh, d’fhéadfaí drochbheathaisnéis a scríobh ar an té is suimiúla amuigh, ach is beathaisnéis den scoth é Tom Paine: A Political Life (1995) le John Keane. Ní cuntas lom ar imeachtaí shaol Tom Paine é seo ach léiriú beoga ar phearsantacht an fhir agus anailís ghéarchúiseach ar an tionchar polaitiúil a bhí aige i Meiriceá, sa bhFrainc, agus i dtíortha eile nach iad. Seo sliocht as:

“The idea of hereditary legislators,” wrote Paine scathingly, is as “inconsistent as that of hereditary judges, or hereditary juries; and as absurd as an hereditary mathematician, or an hereditary wise man; as absurd as an hereditary poet laureate.”

      Ní féidir a rá go raibh iomaíocht ghéar ann don ainmniúchán Éireannach sa rannóg seo. Is fíor go bhfuil beathaisnéisí maithe ann ar mhionphearsana staire – is sampla breá é An Béaslaíoch (2007) le Pádraig Ó Siadhail – ach tá formhór na mbeathaisnéisí a scríobhadh ar phearsana móra ár staire lochtach ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Bhraitheas nach raibh ach dhá iomaitheoir ann i ndáiríre: Wolfe Tone: Prophet of Irish Independence (1989) le Marianne Elliott agus Charles Stewart Parnell (1977) le F.S.L. Lyons. Ba dheacair dom rogha a dhéanamh eatarthu, ach thugas an chraobh do leabhar Lyons sa deireadh. Tá sé sean-fhaiseanta, dírithe ar an ard-pholaitíocht, ach is cumasach an saothar é mar sin féin agus níl focal as alt sa téacs. Seo sliocht as:

But if it was Parnell’s initial obstructionism in the House of Commons which laid the foundation of his reputation and made him the obvious leader for a mass movement at home, then it was his leadership of that movement, combined with his majestic disdain for English political men and English political institutions, that elevated him to the position of commanding power he held between 1880 and 1882.

Leabhair staireolaíochta

Is é atá i gceist agam le leabhar staireolaíochta ná leabhar ar ghné éigin d’obair an staraí; ina measc seo tá treoirleabhair d’fhoinsí príomha, leabhair ar an staireagrafaíocht, leabhair ar mhodhanna taighde, leabhair ar fhealsúnacht na staire, etc. Is beag suim a chuirtear i leabhair staireolaíochta lasmuigh den acadamh – seachas, b’fhéidir, nuair a bhíonn conspóid nó scannal acadúil éigin faoi chaibidil iontu.

Na leabhair staireolaíochta is fearr

      Cé gur scríobh Marc Bloch Apologie pour l’histoire, ou Metier d’historien idir 1941 agus 1943, níor foilsíodh é go dtí an bhliain 1949. Bhí Bloch ina eagarthóir ar nuachtán rúnda, Franc-Tireur, nuair a bhí an leabhar idir lámha aige. Ghabh an Gestapo é i mí an Mhárta 1944, céasadh é agus cuireadh chun báis é i mí Iúil 1944. Is geall le míorúilt é gur éirigh le Bloch an cuntas glinn seo ar chuspóirí agus ar mhodhanna oibre an staraí a scríobh sna cúinsí inar scríobhadh é. Réitigh cara leis, Lucien Febvre, an chéad eagrán don chló agus ba ghearr gur aithníodh é mar shaothar clasaiceach. Seo sliocht as:

Un travailleur que j’ai quelque raison de bien connaître m’a raconté qu’à Dunkerque, comme il attendait, sans marquer trop d’impatience, sur la côte bombardée, un incertain embarquement, un de ses camarades lui dit, avec une mine d’étonnement: «C’est singulier! Vous n’avez pas l’air de détester l’aventure.» Mon ami aurait pu répondre qu’en dépit du préjugé courant l’habitude de la recherche n’est nullement défavorable, en effet, à une acceptation assez aisée du pari avec la destinée. 

(Bhí scoláire ann a raibh aithne mhaith agam air ar chúis áirithe a d’inis dom go raibh sé in Dunkirk, ag feitheamh le tarrtháil nach raibh cinnte ar chladach a bhí á bhuamáil, gan mórán mífhoighne a léiriú, nuair a labhair duine dá chomrádaithe leis agus cuma an iontais air: ‘Tá sé dochreidte! Is cosúil nach bhfuil an eachtra seo ag cur as duit.’ D’fhéadfadh mo chara a fhreagairt, in ainneoin thuairim na coitiantachta, gurb amhlaidh go gcuidíonn taithí ar an taighde linn glacadh go réidh le crannchur na cinniúna.)

      Ní raibh mórán iomaíochta don ainmniúchán Éireannach san aicme seo ach oiread. Ba shaothar den scoth é Early Christian Ireland: Introduction to the Sources (1972) le Kathleen Hughes ag am a scríofa, ach tá cuid mhaith dul chun cinn déanta i luathstair na hÉireann idir an dá linn. Táim chun an t-ainmniúchán don leabhar staireolaíochta is fearr a thabhairt do dhíolaim aistí a thiomsaigh Ciaran Brady: Interpreting Irish History: The Debate on Historical Revisionism (1994). Is foinse úsáideach é seo ina bhfuil aistí le húdair éagsúla a scríobhadh idir na 1930í agus na 1990í. Seo sliocht as an aiste is fearr díobh, dar liom, ‘Irish historical “revisionism”: state of the art or ideological project’ le Gearóid Ó Tuathaigh:

Firstly, we need to apply ourselves more systematically to the study of popular historical consciousness in Ireland over the longue durée, with a view to establishing what constituted this ‘consciousness’ at different times; what factors shaped it, how did it manifest itself at different times, in different forms, to different purposes down through the centuries; what the evidence is for continuities and discontinuities, and what implications will follow from this enquiry for our assessment of the dynamics of popular politics in Ireland in the modern period.

An leabhar is fearr – 11 Lúnasa 2013

Gheallas go mbeadh ainm an leabhair staire is fearr le léamh anseo. Dá fheabhas iad an deich leabhar a luas an tseachtain seo caite, tá lochtanna ar naoi gcinn acu. I gcás na leabhar a scríobh Lukacs agus Lee, tá claonadh chun suibiachtúlachta iontu a chuireann le beocht na hinsinte ach a bhaineann de bharántúlacht na gconclúidí uaireanta. Is cuid de mhodh oibre Uí Bhuachalla é míreanna fianaise a charnadh ar a chéile go dtí go ngéillfidh an té is amhrasaí amuigh dó – rud a chuireann le luach an tsaothair mar fhoinse tagartha ach is baolach go gcuireann sé léitheoirí mífhoighneacha ó dhoras chomh maith. Tá locht ar leabhar Blanning a bhíonn ar leabhair le húdair Shasanacha go minic: tá sé le tuiscint uaidh go raibh stair Shasana níos eisceachtúla ná mar a bhí i ndáiríre. Tá na cnuasaigh ilúdar go léir míchothrom: is é sin le rá go bhfuil aistí laga le fáil i measc na n-aistí atá ar fheabhas. Is saothar gleoite é leabhar Bloch ach d’fhéadfaí a áiteamh gur seod iarsmalainne é faoin am seo. Caithfear a rá gur fearr an tuiscint a léirigh Lyons ar shaol polaitiúil na Breataine ná ar shaol na coitiantachta in Éirinn.

Údar The Rights of Man agus The Age of Reason

      Ní fhágann sé sin ach leabhar John Keane. Admhaím go raibh drogall orm an teideal a bronnadh air mar tá claonadh ionam a rá nach mbíonn beathaisnéisí chomh tábhachtach le leabhair staire eile toisc nach mbíonn ach duine amháin faoi chaibidil iontu. Is fusa iad a scríobh dá réir, agus is lú an t-eolas ar an stair a bheireann siad chugainn. Ach níl aon dul as agam. Ní foláir dom aontú leis an mbreith a thug léirmheastóir an THE:

It is based on real admiration and affection for its subject, and it sometimes echoes him. The narrative is stimulating, indeed stirring; the style is vigorous, even vulgar. But it is a work of true scholarship, involving long and deep research in a vast range of original sources, including many previously unused writings by Paine.

      Bígí liom arís i mí Lúnasa na bliana 2014 nuair a bheidh na leabhair staire is measa á liostáil agam ...

Ceist na teanga

An leabhrán agus an t-údar

Tháinig leabhrán nua le hAlan Titley faoi mo bhráid le déanaí: An Bhailbhe i Lár an Bhladair an teideal atá air. Is é atá ann, i bhfocail an údair, roinnt smaointe faoi ‘an ciúnas sin timpeall ar an nGaeilge’. Ní nach ionadh, thug Titley suntas ar leith do ‘bhailbhe’ na staraithe i dtaobh na teanga:

Ní hé go mbíonn staraithe an lae inniu chomh claonta ná chomh binbeach le [Richard] Stanihurst agus a chamthaí, ach is léir go bhfuil cuid acu aineolach, agus go minic deargaineolach ar ar tharla i stair na hÉireann. Déantar neamart nach mór iomlán sna foinsí Gaeilge, teanga mhóraimh an phobail go tairseach an ghorta, agus teanga nach bhfuil gann ar fhoinsí staire beag ná mór.

Alan Titley, An Bhailbhe i Lár an Bhladair (Baile Átha Cliath, 2012), 12.

Tá samplaí de startha nach bhfuil oiread is foinse amháin i nGaeilge luaite iontu tugtha ar leathanach 14 den leabhrán: ina measc tá leithéidí The Making of Ireland from Ancient Times to the Present (Londain, 1998) le James Lydon, iar-ollamh le stair i gColáiste na Tríonóide, agus Irish Freedom: a History of Nationalism in Ireland (Londain, 2006) le Richard English, ollamh le polaitíocht in ollscoil Chill Rìmhinn na hAlban. Is leor an méid sin chun neamart na staraithe a léiriú ach bhí an t-údar ró-mhúinte chun samplaí de dhearg-aineolas na staraithe a thabhairt. Tuigim dó. Tá cuid den stuif a fhoilsítear chomh dona sin go mbeadh leisce ar aon duine athchló a chur air. Os a choinne sin, ní féidir breith chóir a thabhairt ar an staid ina bhfuil staireagrafaíocht na hÉireann má dhéantar neamhshuim den fhabht mhór i gceartlár an disciplín.

      ‘A scéal féin scéal gach aon duine’ más fíor don seanfhocal, agus tabharfaidh mé sampla a bhaineann liom féin. Sa bhliain 2003 foilsíodh léirmheas ar leabhar liom dar teideal Irish Opinion and the American Revolution, 1760-1783 (Cambridge, 2002) a bhí fábharach tríd is tríd, ach fuair an léirmheastóir locht amháin ar an saothar: níor thaitin an úsáid a bhaineas as amhráin pholaitiúla i nGaeilge leis. Ghlacas leis na hamhráin chomhaimseartha seo mar léiriú ar an dearcadh a bhí ag lucht labhartha na Gaeilge i gcoitinne. Ní mó ná sásta a bhí an léirmheastóir leis an tuiscint sin:

Surely, the bardic schools of the west and north were attempting to produce a learned caste? Surely, the complexity and sophistication of the poetry they produced (which is evident, even to a monoglot like the present reviewer) suggests the existence of an élite culture within Gaelic-speaking Ireland, and does not supply evidence of the subaltern world Morley is so anxious to uncover?

The History Review, XIV (2003), 201.

Níor thuig an léirmheastóir go raibh na scoileanna filíochta scortha le breis agus céad bliain sular tharla an scliúchas úd thall in Lexington. Níor thuig sé ach an oiread go raibh ré na bhfilí gairmiúla thart i bhfad roimh dheireadh an 17ú céad agus go raibh réimse leathan gairmeacha beatha ag aos litríochta an 18ú céad: bhíodar ina múinteoirí scoile agus ina sagairt, ina bhfeirmeoirí agus ina dtábhairneoirí, ina gceardaithe agus ina gceoltóirí. Abair élite! Bheadh sé mícharthanach ainm an léirmheastóra a lua anseo agus níor chóir an milleán go léir a chur air ós rud é go raibh eagarthóirí irise a foilsíodh i roinn staire na hollscoile is mó in Éirinn sásta an léirmheas a ligean i gcló. Ach is cóir a rá nach bhfoilseofaí a leithéid de thruflais i Sasana. Na staraithe a bhíonn ag plé le stair Shasana, bheadh a fhios acu gur cuireadh deireadh le hamharclann an Globe i Londain roimh thús an 18ú céad. Thuigfidís go léir é sin – na daoine ar beag an tsuim atá acu sa 17ú céad nó i gcúrsaí amharclainne san áireamh – toisc go mbíonn tuiscint leathan ag staraithe Shasana ar chultúr na tíre is ábhar staidéir dóibh. Ar an drochuair, ní féidir an rud céanna a rá faoi staraithe na hÉireann.

An tOllamh Joe Lee agus a mhórshaothar

      Is easnamh é seo atá ann le fada. Mar a mhíníos anseo cheana, bhí easpa tuisceana ar réimsí leathana de chultúr na hÉireann le brath ar an iris Irish Historical Studies (IHS) ón uair a bunaíodh í sa bhliain 1938. Seo mar a scríobh Joe Lee sa leabhar breá leis dar teideal Ireland 1912-1985:

The techniques of enquiry nurtured by IHS could not illuminate vast tracts of Irish spiritual, intellectual, cultural and material experience. IHS even rivetted an unnecessarily narrow concept of politics on political history, its own forte ... Many potential sources on modern history in general, and on contemporary history in particular, remained unexploited simply because historians generally lacked the imagination to think of them as sources.

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 593-4.

D’aontóinn go hiomlán leis an méid sin, ach thug Lee míniú an-aisteach ar easpa suime na staraithe i meon an phobail:

That the history of mentalité made such little impression on the IHS school may have owed something to its revulsion at the work of Daniel Corkery, Professor of English in UCC, and particularly at his Hidden Ireland (1927).

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 594.

Níl an míniú seo inchreidte. Ag labhairt thar mo cheann féin, braithim gurb é an gríosú is fearr le dul i mbun pinn arís an leabhar staire nach n-aontaím leis - go háirithe má thugtar moladh mór dó. Murach scríbhinní éagsúla Joep Leerssen, tá seans maith nach mbeadh Ó Chéitinn go Raiftearaí scríofa agam!  B’fhéidir go bhfuil claonadh beag chun cantail ionam agus go bhfuil tromlach na staraithe níos réchúisí ná mé, ach táim cinnte go mbeadh cuid mhaith acu sásta freagra a thabhairt ar leabhar mór-ráchairte a chuir olc orthu. Go bhfios dom, níor thug aon staraí faoi leabhar Uí Chorcara go dtí an bhliain 1969 nuair a foilsíodh aiste le Louis Cullen ar Studia Hibernia.

Beirt staraithe ó Choláiste na Tríonóide: McDowell (nach maireann) agus Ohlmeyer

      Caithfimid míniú éigin eile a fháil ar bhailbhe na staraithe. Ritheann dhá cheann liom:

• Níor bhacadar le mentalité na coitiantachta toisc gur chuma leo faoin gcoitiantacht ó bhonn aníos.
• Níor bhacadar le mentalité na coitiantachta toisc go mbainfeadh dua le foghlaim na Gaeilge.

Ar ndóigh, níl an dá mhíniú seo neamhspleách ar a chéile. Tugann an méid a scríobh R.B. McDowell sa leabhar leis dar teideal Irish Public Opinion 1750-1800 (Londain, 1944) léargas dúinn ar mheon na staraithe ag am a fhoilsithe. Níorbh fhiú le McDowell aon aird a thabhairt ar fhoinsí i nGaeilge mar chreid sé nach mbeadh iontu ach tuairimíocht den saghas is simplí ar fad:

It may be said that too much attention has been paid [by me] to the opinions of ‘the thinking few’ ... and that the outlook of the masses has been neglected. But perhaps it scarcely requires to be emphasized that the great bulk of the people were restricted by poverty and persecution to political speculations of the simplest kind ... the great output of Gaelic poetry through which they expressed their feelings does not contain any formulated political ideas.

R.B. McDowell, Irish Public Opinion 1750-1800 (Londain, 1944), 5-6.

Ach ní raibh sé ar chumas McDowell na foinsí Gaeilge a mheas toisc nár fhoghlaim sé an teanga riamh, rud a d’admhaigh sé i leabhar eile leis:

Within Trinity the courses and teaching closely resembled those in a British university – I nearly wrote, ‘in other British universities’. However, there was a school of Celtic studies and courses in Irish, and the comparatively few undergraduates who studied Irish were prone to assert vigorously the immense value, especially to Irishmen, of their own subject. Their assertions left me cold or, on controversial occasions, heated. I felt no impulse to learn Irish. My ancestral connections with the language, if they existed, were very distant; I was not a good linguist and my slight acquaintance with Gaelic literature, gained from translation, did not stimulate me to attempt to master the language.

R.B. McDowell, Crisis and Decline: the Fate of the Southern Unionists

(Baile Átha Cliath, 1997), 205-6.

Thug McDowell le fios go mbeadh aigne an phobail in Éirinn faoi chaibidil aige ina leabhar, ach dhein sé talamh slán de ón tús nárbh fhiú staidéar a dhéanamh ar dhearcadh na ndaoine arbh í an Ghaeilge a dteanga dhúchais. Níorbh é ‘Irish public opinion’ a bhí faoi chaibidil aige in aon chor ach ‘Anglo-Irish public opinion’ agus ba mhór idir an dá rud san 18ú céad.

      B'shin mar a bhí beagnach seachtó bliain ó shin agus tá feabhas tagtha ar chúrsaí idir an dá linn. Tá neart oibre fós le déanamh, áfach, agus tá staraithe ann i gcónaí a shíleann nach fiú dóibh tuiscint a fháil ar an nGaeilge. Seo mar a scríobh Jane Ohlmeyer atá ina hollamh le stair i gColáiste na Tríonóide faoi láthair:

For many, the linguistic barrier remains a very real one; however, given the wealth of material that has been translated into English by bodies like the Irish Texts Society, it should not be an insurmountable one.

Jane Ohlmeyer, ‘Seventeenth-century Ireland and the new British and Atlantic histories’

in American Historical Review, April 1999, 450.

Ní deintear beag is fiú de na foinsí Gaeilge anois mar dhein R.B. McDowell tráth, ach cuirtear in iúl nach gá an Ghaeilge a fhoghlaim toisc go bhfuil an oiread sin foinsí aistrithe go Béarla faoin am seo. Ach an fíor é sin i ndáiríre? Go bhfios dom, níl ach file amháin ón 18ú céad a bhfuil leagan Béarla dá shaothar go léir le fáil – mar atá, Aogán Ó Rathaille; sa chás sin féin, foilsíodh eagrán níos fearr (ach níos lú) dá chuid dánta i nGaeilge amháin le blianta beaga anuas. Is fíor go bhfuil sciar níos mó de litríocht an 17ú céad aistrithe, ach chuir beirt scoláirí Gaeilge ó Choláiste na Tríonóide, Damien McManus agus Eoghan Ó Raghallaigh, díolaim mhór dar teideal A Bardic Miscellany in eagar sa bhliain 2010. Cúig chéad dán siollach nár foilsíodh riamh cheana atá sa leabhar (céad go leith díobh a bhaineann leis an 17ú céad) agus níl oiread is aistriúchán amháin curtha leo. Ceist: cé aistreoidh cúig chéad dán chun úsáid na staraithe? Beidh an t-ádh orthu má thagann Google Translate i gcabhair orthu in am trátha ...

Staraithe tuisceanacha: Stanford (ar chlé) agus Howard

      Ní foláir disciplín na staire in Éirinn a tharraingt isteach sa 20ú (sic) céad agus níl ach bealach amháin lena dhéanamh. D’aithin staraí Sasanach, Michael Stanford, cé chomh riachtanach is atá eolas ar theangacha don staraí:

Languages ... act as a filter for the evidence. Any historian of Europe needs to be able to read several languages. Indeed, it is often necessary even for one’s own country. The history of the port of Bristol (a modest piece of local history, one might suppose) calls for, at least, English, French, Latin and Spanish.

Michael Stanford, A Companion to the Study of History (Oxford, 1994), 150.

Agus seo mar a scríobh staraí Sasanach eile, Micheal Howard:

... we cannot know too many languages. We need them not so much in order to make ourselves understood but in order to understand. Without knowing the languages that shape and express their thought, our comprehension of other cultural communities will be dim and unreliable, however great in the abstract may be our knowledge of their past.

Michael Howard, The Lessons of History (Oxford, 1991), 12-13

Nára fada go mbeidh staraithe na hÉireann chomh tuisceanach céanna!