An cló, an chaint agus an phoiblíocht

Más fíor an méid a deirtear, bhí Henry Ford sásta tuairisc ar bith air féin a ligean i gcló ach a ainm a bheith litrithe i gceart.

     Tháinig an scéal sin chun cuimhne le déanaí nuair a léas Culture and Society in Ireland since 1750, féilscríbhinn thoirtiúil do Ghearóid Ó Tuathaigh a chuir John Cunningham agus Niall Ó Ciosáin in eagar. Cé go bhfuil trí aiste is fiche (ceithre cinn acu i nGaeilge) ar ghnéithe éagsúla de stair is de chultúr na hÉireann san imleabhar, is é an ceann is mó ar thugas suntas dó aiste le Joep Leerssen dar teideal ‘Public opinion, common knowledge’: ní hamháin go bhfuil trácht orm san aiste seo ach, mar bharr ar an sonas, tá m’ainm litrithe i gceart. Ar an drochuair, ní aithním na tuairimí atá luaite liom. Tá prionsabal sa dlí a deir gurb ionann tost agus aontú (qui tacet, consentit); ar eagla go gceapfadh aon duine go bhfuilim sásta leis an léamh iomrallach a dhein an tOllamh Leerssen ar mo chuid scríbhinní, tá fúm é a cheartú anseo.

An fhéilscríbhinn, Joep Leerssen, agus leabhrán leis a bhaineann le hábhar

     Is é atá san aiste is déanaí ó pheann Leerssen ná spléachadh eile ar an téama a phléigh sé sa leabhrán leis dar teideal Hidden Ireland, Public Sphere (Gaillimh, 2002). Té sé dearbhaithe aige arís nach raibh ‘spás poiblí’ (‘public sphere’ i mBéarla nó ‘Öffentlichkeit’ sa bhun-Ghearmáinis) le fáil ag pobal na Gaeilge san 18ú céad:

Briefly put, my argument was that the Penal Laws prevented the rise of those public institutions (print media, clubs, coffee houses, theatres) that [Jürgen] Habermas sees as centrally important preconditions for the emergence of a public sphere.

Leerssen, ‘Public opinion, common knowledge’, 24.

Tá scoláirí áirithe ann nach n-aontaíonn leis an tuairim sin agus áitíonn siad go raibh lucht labhartha na Gaeilge páirteach sa ‘spás poiblí’ i rith an 18ú céad. Ní duine díobhsan mise, ach síleann Leerssen gurb ea. Seo mar a scríobh sé:

One of the necessary qualifications to this model has been offered by Vincent Morley, for whom the existence of a ‘public opinion’ in Penal Ireland is a given. In his books, Morley investigates a variety of sources to the effect that in rural Ireland, Catholics’ knowledge of current affairs reached far beyond the immediate neighbourhood, involving knowledge of international politics that inspired political stances and attitudes. Morley’s case is a solid one, despite some minor points of chronological overstretch (there is some elasticity between the dates of Morley’s sources and his dating of their applicability) and overstatement. The question, then, stands like this: how justified is it to speak of something like ‘public opinion’ and a ‘public sphere’ in Penal Ireland, and what, if any, structural changes took place in the decades around 1800?

Leerssen, ‘Public opinion, common knowledge’, 25.

Níor thug Leerssen oiread is sampla amháin den ‘overstretch’ ná den ‘overstatement’ a luaigh sé, ach fágaimis an cheist thánaisteach sin i leataoibh agus breathnaímis an príomhráiteas a dhein sé: is é sin, go gcreidim go raibh ‘public opinion’ ann i ré na bPéindlíthe. Mar thacaíocht leis an ráiteas sin, thagair sé (i bhfonóta 7) do leabhar liom dar teideal Irish Public Opinion and the American Revolution, 1760-83. Ach sin leabhar nár scríobhas riamh! Níl na focail ‘public opinion’ le léamh i dteideal mo leabhair; thairis sin, níl an téarma ‘public opinion’ le léamh ó thús deireadh an tsaothair — fág na tagairtí do Irish Public Opinion 1750-1800 le R. B. McDowell agus don aiste dar teideal ‘The misfortunes of Lord Bute: a case-study in eighteenth-century political argument and public opinion’ le John Brewer as an áireamh. Sheachnaíos an téarma d’aon ghnó mar thuigeas go maith nach bhféadfainn na focail ‘public’ agus ‘opinion’ a chur i gceann a chéile gan aird dheisceabail Habermas a tharraingt orm: scrúdódh na fíréin an téacs le cinntiú go raibh sé ag teacht le teagasc an fháidh agus chanfaidís salm na mallacht orm dá n‑aimseofaí an rian is lú eiriceachta ann. Seo mar a mhínigh Leerssen an scéal:

Whereas the term ‘public opinion’ had been used in an a-technical, commonsensical way by earlier Irish historians from Lecky (Leaders of Public Opinion in Ireland, 1889) to R.B. McDowell (Irish Public Opinion 1750-1800, 1944 and Public Opinion and Government Policy in Ireland, 1801-1846, 1952) the work of Jürgen Habermas on the ‘structural transformation of the public sphere’ (Strukturwandel der Öffentlichkeit, 1962) has elicited a re-think of the idea of public opinion, its nature and historical development.

Leerssen, ‘Public opinion, common knowledge’, 23-4

Tá an t-athsmaoineamh déanta, tá an tiomna nua Habermasach foilsithe don slua, agus is geis d’aon duine an abairt liotúirgeach ‘public opinion’ a scríobh feasta gan glúin a fheacadh agus ceann a chromadh i dtreo Frankfurt. Is maith a thuigim an méid sin. Géillim dó, cé nach dtaitníonn sé liom. Ach shíleas go mbeadh cead ag an ainchreidmheach nach nglacann le teagasc Habermas an t-ainmfhocal éiginnte ‘opinion’ a úsáid mar fhocal aonair. Tar éis an tsaoil, tá sé luaite sa bhfoclóir Béarla le Samuel Johnson a foilsíodh chomh fada siar leis an mbliain 1755. Trí chiall a bhí leis an bhfocal an tráth úd, dar le Johnson:

1. Perswasion of the mind, without proof or certain knowledge.
2. Sentiments; judgement; notion.
3. Favourable judgment.

Is é an dara ciall a bhí i gceist agam: ‘Irish sentiments and the American revolution’ is ábhar don leabhar a scríobhas agus don tráchtas dochtúireachta ónar eascair sé. Bhí súil agam nach mbacfadh lucht teoirice le staidéar seanfhaiseanta eimpíreach a chloígh go dlúth le fianaise na bhfoinsí bunaidh agus a sheachain an teoiric mar phláigh. Ach bhí dul amú orm: amhail madraí Pavlov a thosaíodh ag seileagar ar chloisint an chloig dóibh, ní féidir leis an Habermasach dílis an focal ‘opinion’ a léamh gan smaoineamh ar an ‘spás poiblí’.

Mise, leabhar a scríobhas, agus leabhar nach scríobhfainn go deo

     Ar ndóigh, níor thugas le tuiscint riamh go raibh lucht labhartha na Gaeilge páirteach i ‘spás poiblí’ i rith an 18ú céad. Is é an rud atá scríofa agam, arís agus arís eile, gur coincheap gan dealramh é an ‘spás poiblí’ sa chiall Habermasach den téarma sin. Níl sé ag teacht le fianaise na staire, cuireann sé béim iomarcach ar fhoinsí clóbhuailte, agus deineann sé beag is fiú de mhodhanna eile cumarsáide a bhí níos tábhachtaí ná an chlódóireacht. Séanaim gur scrioptúr naofa é Strukturwandel der Öffentlichkeit, fógraím gur fáidh bréagach é Jürgen Habermas, agus diúltaím dá ‘spás poiblí’. Seo mar a scríobhas sa bhliain 2011:

Le blianta beaga anuas tá staraithe nach mian leo dul faoi chuing an ‘spáis phoiblí bhuirgéisigh’ ar a ndícheall ag iarraidh teoiric Habermas a lúbadh agus tá modhanna cumarsáide nár thóg sé ceann dóibh curtha san áireamh acu – bailéid, seanmóirí, drámaí, nuachtlitreacha lámhscríofa, etc. Cé gur féidir roinnt de laincisí na teoirice a scaoileadh trí líon na ‘public spheres’ a mhéadú, tá iarracht seo na staraithe inchurtha leis an iarracht a rinne réalteolaithe na meánaoise chun córas na bpláinéad mar a cheap Ptolemy é a thabhairt slán trí líon na sféar criostail sna spéartha a mhéadú. Nuair a théann teoiric i gcastacht go tapa is comhartha cinnte é go bhfuil an teoiric lochtach ó bhonn agus gur chóir fáil réidh léi. B’éigean do na réalteolaithe a aithint sa deireadh gur timpeall na gréine agus ní timpeall an domhain a ghluaiseann na pláinéid. Mar an gcéanna, is mithid do staraithe an lae inniu a aithint nárbh é an briathar clóbhuailte ach an briathar béil a chruthaigh agus a mhúnlaigh dearcadh an phobail ar cheisteanna poiblí i dtús báire.

Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí, 21.

Ní fhéadfadh an sliocht thuas a bheith mórán níos soiléire. Nílim orthusan ar mhaith leo leaba a chóiriú do litríocht na Gaeilge i ‘spás poiblí’ Habermas. A mhalairt atá fíor: is é atá á rá agam gur chóir an coincheap a chaitheamh ar charn dramhaíola na staireagrafaíochta agus tús áite a thabhairt don bhéalaireacht seachas don chlódóireacht.

     Seo sliocht eile as aiste Leerssen ar chuireas suim ann:

Certain historians like to flaunt their heedlessness of historiographical, social and cultural theory as a form of informed dismissal; they pride themselves on ‘having no truck with theory’, as if their ignorance were an achievement, something they had to work long and hard to acquire.

Leerssen, ‘Public opinion, common knowledge’, 25.

An chugam atá sé? Ar léigh sé ‘An cogadh in aghaidh na teoirice’? Ní fheadar. Ach ní hionann in aon chor naimhdeas don teoiric agus aineolas ar an teoiric. Tuigim go maith nach féidir cur i gcoinne teoirice go héifeachtach gan staidéar a dhéanamh uirthi i dtús báire. Maidir le ‘spás poiblí’ Habermas, léas an leagan Béarla dá leabhar go cúramach. Mar chruthúnas air sin, gheofar achoimre ar a théis in Ó Chéitinn go Raiftearaí, leathanaigh 11-14. Insint na fírinne, bhí The Structural Transformation of the Public Sphere ar cheann de na leabhair is tuire agus is leadránaí dar léas riamh, ach bhraitheas go raibh dualgas orm an stró sin a chur orm féin. Mhaithfinn an pionós do Habermas dá mbeadh dealramh lena théis, ach níl. Dá mbeadh bunús le teoiric an ‘spáis phoiblí’ (‘a public sphere that functioned in the political realm first arose in Great Britain at the turn of the eighteenth century’ mar a scríobh sé), bheadh cuid mhór d’imeachtaí stairiúla an 17ú céad doshamhlaithe: ní bheadh Cùmhnant Nàiseanta ann in Albain, mar shampla, ná éirí amach in Éirinn sa bhliain 1641, ná cogadh cathartha i Sasana, ná Fronde sa bhFrainc, ná cogaí ar son neamhspleáchais sa Phortaingéil ná sa Chatalóin, ná éirí amach in Napoli sa bhliain 1647. Ach tharla na heachtraí sin go léir, rud a léiríonn go raibh tuairimí láidre ar cheisteanna poiblí ag an gcoitiantacht ar fud iarthar na hEorpa sular leagadar súil ar nuachtán, sular chláraíodar le cumann (fág na heaglaisí éagsúla as an áireamh), agus sular bhlaiseadar braon caife. Faraoir, ní bhíonn lucht na teoirice sásta na coincheapa is ansa leo a chur i gcomórtas leis an saol mar a bhí: is tábhachtaí leo slacht agus comhtháiteacht na hidé teibí ná anord agus contrárthachtaí na staire.

Jürgen Habermas agus mórshaothar leis

     Ní raibh Leerssen réidh leis an tromaíocht ar na staraithe agus lean sé leis mar seo a leanas:

Let me repeat for their benefit that the question raised here involves more than mere theoretical woolgathering. In recent work on the rise of national movements in Europe, an important thesis on the nationalist impact of opera in Hungary has pointed out that one of that genre’s most important functions was to bring the enjoyment of music into a public auditorium, freely accessible by all who could afford the price of a ticket; that in such a setting, patriotically inspired libretti, choruses and arias could be applauded, not by individual aficionados separately or in private circles, but by an entire audience. Each applauding listener not only expressed his/her personal approval, but could become aware, from the others’ clapping hands, that one’s endorsement was the very opposite of personal, chimed with a generally felt enthusiasm, formed part of a public response. Thus, public performances turned listeners into an audience, indeed, a public.

Leerssen, ‘Public opinion, common knowledge’, 26.

Aisteach go leor, sílim gur thugas freagra sásúil ar an argóint thuas ceithre bliana sular scríobhadh í. Seo daoibh an freagra in athuair:

An chontrárthacht dhénartha a chonaic sé [Habermas] idir an phríobháideacht agus an phoiblíocht (‘Öffentlichkeit’), is coincheap idé-eolaíoch seachas fíric staire í: más féidir amhrán polaitiúil a chanadh cois teallaigh do bhaill an teaghlaigh, nó ag oíche airneáin agus na comharsana bailithe isteach, nó os comhair lucht ragairne i dtigh tábhairne, nó do mheitheal lá fómhair, nó don saol Fódlach ‘i lár an aonaigh’ (sa chiall litriúil den nath sin) — cá bhfuil teorainneacha an ‘spáis phoiblí’ le tarraingt?

Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí, 14-15

An fear siúil a chas amhrán Gaeilge i lár aonaigh i mbaile beag in Éirinn, bhí sé chomh poiblí céanna leis an mezzo-soprano a chan aria i dtigh na gceoldrámaí i gceartlár chathair Budapest. Go deimhin, d’fhéadfaí a mhaíomh gurbh é an tÉireannach an té ba phoiblí den bheirt mar níor ghá ticéad a cheannach chun éisteacht leis. Agus na bacaigh a shiúladh na róid ó bhaile go baile in Éirinn, níor dheacair dóibh na hamhráin a líonfadh hata le pinginí a aithint thar na cinn a thuillfeadh sceilp de bhata draighin dóibh ó bhunadh na háite. Tá Leerssen dall ar éifeacht an chultúir béil, áfach, agus is léiriú maith é an aiste is déanaí leis ar an easpa réalachais a bhaineann le coincheapa lucht teoirice nuair a dhíríonn siad a n-aird ar chúrsaí staire.

     Is fiú súil a chaitheamh ar shliocht amháin eile. Seo mar a chuir Leerssen clabhsúr ar an aiste:

The divergent drift between the Irish regional dialects indicates that local diffraction outweighed common networks of convergent forces; the fatal misunderstandings and lack of co-ordination between the various pockets of insurrection in 1798 point to the same conclusion. It seems to have been easier for a Kerryman in the 1780s to get news from America or from France than from Donegal or Wexford – let alone on the effect that American and French news had in Donegal or Wexford. The merging of localized, isolated opinions and bodies of knowledge into a new, nationwide public opinion took place with accelerating speed after 1828 – a speed and intensity that turned ‘peasants into Irishmen’,and that is beyond anything we can observe before 1780 or even 1790.

Leerssen, ‘Public opinion, common knowledge’, 30.

Ní léir dom go bhfuil aon bhaint ag canúintí na Gaeilge leis an gceist: tá na canúintí beo i gcónaí, cé go bhfuil seirbhísí raidió agus teilifíse le fáil sa teanga le glúin nó dhó anuas. Maidir leis an argóint i dtaobh na cumarsáide, ní bhaineann sí le tuairimí ach le heolas. Ní hionann an dá rud. ‘Nár bhreá an rud é dá mbuailfeadh Washington an cac as Seán Buí san Oileán Úr’ – sin tuairim. ‘Tá Cornwallis sáinnithe in Yorktown idir arm Washington is cabhlach Laoisigh’ – sin eolas. Más fíor gurbh éifeachtaí an chlódóireacht ná an guth chun eolas a scaipeadh, b’éifeachtaí an focal labhartha ná an focal clóbhuailte chun aigne an phobail a mhúnlú. Agus maidir le hintinn na ‘peasants’, is troime unsa den fhianaise ná tonna den teoiric i gcás mar seo. Seo cuntas a scríobh émigré Francach ar chomhrá a bhí aige le treoraí áitiúil a d’fhostaigh sé lena thabhairt chomh fada le foinse na Sionainne:

“You speak always of eating, lui dis je, I am sure you are an Englishman, are you not?” “Don’t call me, by names, me répondit il.” “Mais un Anglais, lui répartis-je, vaut bien un Irlandais je pense.” Là dessus secouant la tête d’une manière très intelligible, il m’articula proprement un G—d d—n, qui me fit comprendre tout ce qu’il ne voulait pas dire. Il est fort singulier, qu’après tant de siècles que la Conquête de l’Irlande a été faite, les deux peuples ne soient pas encore unis et probablement ne le seront jamais.

De Latocnaye, Promenade d’un Français dans l’Irlande (Dublin, 1797), 210.

(‘Bíonn tú ag trácht ar ithe de shíor’, arsa mise leis, ‘táim cinnte gur Sasanach thú. Nach amhlaidh atá?’ ‘Ná tabhair ainmneacha orm” a d’fhreagair sé. ‘Ach is dóigh liom’, arsa mise leis, ‘go bhfuil Sasanach gach pioc chomh maith le hÉireannach’. Ansin, le croitheadh dá cheann nár dheacair a thuiscint, lig sé ‘God damn’ soiléir as a chuir in iúl dom an méid nach raibh sé sásta a rá. Tá sé thar a bheith aisteach, roinnt céadta bliain tar éis choncas na hÉireann, nach bhfuil an dá chine aontaithe go fóill agus is dócha nach mbeidh siad go deo.)

B’shin an dearcadh a bhí ag tuathánach amháin i gContae an Chabháin i dtreo dheireadh an 18ú céad. Bhí sé suite de gurbh Éireannach é, agus tháinig sé ar an tuairim sin gan chuidiú ón ‘spás poiblí buirgéiseach’.

Wes Hamrick agus an leabharlann in Ollscoil Notre Dame

     Tar éis na míthuisceana a bhain Joep Leerssen as mo chuid scríbhinní, bhí imní orm go raibh an locht orm féin. An raibh mo stíl scríbhneoireachta ró-shimplí don aos acadúil? Arbh fhearr dom béarlagair doiléir a chleachtadh feasta? Ba mhór an faoiseamh dom é, mar sin, nuair a tháinig aiste le Wes Hamrick, léachtóir in Ollscoil Notre Dame, faoi mo bhráid an lá cheana. An ‘spás poiblí’ in Éirinn san 18ú céad a bhí faoi chaibidil aigesean chomh maith. Níl Hamrick ar aon fhocal liom, ach oiread le Leerssen, ach dhein sé cur síos cruinn ar an seasamh atá agam mar sin féin:

Most of Leerssen’s critics have taken one of two different approaches. Vincent Morley and Gearóid Denvir, for instance, argue that Leerssen’s view is driven largely by theory rather than by empirical fact, and that Gaelic culture must be understood on its own terms — primarily by looking at writing in the Irish language. Given Habermas’s emphasis on print, Morley contends that the theory of the public sphere has little to say about the oral and manuscript culture of Irish. At the same time, Morley claims that Habermas makes a binary distinction between print and speech, a purely ideological concept designed to underpin Marxist narratives of the rise of the bourgeoisie ... In contrast to Morley and Denvir, however, most of Leerssen’s recent critics have focused squarely on his claims about the eighteenth-century public sphere, giving the largest part of their attention to the importance of bilingualism, print-manuscript interaction, and the interaction between English and Irish.

Wes Hamrick, ‘The public sphere and eighteenth-century Ireland’
in New Hibernia Review, Geimhreadh 2014, 90-91

B’fhearr liom dá scríobhfadh Hamrick ‘has nothing to say’ in ionad ‘has little to say’, ach níor chuir sé an dearcadh atá agam as a riocht agus táim buíoch as sin.

     Ní féidir liom teacht le Henry Ford: tugaigí ‘Morely’ orm más mian libh, ach bíodh bhur dtuairiscí orm cruinn i gcónaí.

Ceist na teanga

An leabhrán agus an t-údar

Tháinig leabhrán nua le hAlan Titley faoi mo bhráid le déanaí: An Bhailbhe i Lár an Bhladair an teideal atá air. Is é atá ann, i bhfocail an údair, roinnt smaointe faoi ‘an ciúnas sin timpeall ar an nGaeilge’. Ní nach ionadh, thug Titley suntas ar leith do ‘bhailbhe’ na staraithe i dtaobh na teanga:

Ní hé go mbíonn staraithe an lae inniu chomh claonta ná chomh binbeach le [Richard] Stanihurst agus a chamthaí, ach is léir go bhfuil cuid acu aineolach, agus go minic deargaineolach ar ar tharla i stair na hÉireann. Déantar neamart nach mór iomlán sna foinsí Gaeilge, teanga mhóraimh an phobail go tairseach an ghorta, agus teanga nach bhfuil gann ar fhoinsí staire beag ná mór.

Alan Titley, An Bhailbhe i Lár an Bhladair (Baile Átha Cliath, 2012), 12.

Tá samplaí de startha nach bhfuil oiread is foinse amháin i nGaeilge luaite iontu tugtha ar leathanach 14 den leabhrán: ina measc tá leithéidí The Making of Ireland from Ancient Times to the Present (Londain, 1998) le James Lydon, iar-ollamh le stair i gColáiste na Tríonóide, agus Irish Freedom: a History of Nationalism in Ireland (Londain, 2006) le Richard English, ollamh le polaitíocht in ollscoil Chill Rìmhinn na hAlban. Is leor an méid sin chun neamart na staraithe a léiriú ach bhí an t-údar ró-mhúinte chun samplaí de dhearg-aineolas na staraithe a thabhairt. Tuigim dó. Tá cuid den stuif a fhoilsítear chomh dona sin go mbeadh leisce ar aon duine athchló a chur air. Os a choinne sin, ní féidir breith chóir a thabhairt ar an staid ina bhfuil staireagrafaíocht na hÉireann má dhéantar neamhshuim den fhabht mhór i gceartlár an disciplín.

      ‘A scéal féin scéal gach aon duine’ más fíor don seanfhocal, agus tabharfaidh mé sampla a bhaineann liom féin. Sa bhliain 2003 foilsíodh léirmheas ar leabhar liom dar teideal Irish Opinion and the American Revolution, 1760-1783 (Cambridge, 2002) a bhí fábharach tríd is tríd, ach fuair an léirmheastóir locht amháin ar an saothar: níor thaitin an úsáid a bhaineas as amhráin pholaitiúla i nGaeilge leis. Ghlacas leis na hamhráin chomhaimseartha seo mar léiriú ar an dearcadh a bhí ag lucht labhartha na Gaeilge i gcoitinne. Ní mó ná sásta a bhí an léirmheastóir leis an tuiscint sin:

Surely, the bardic schools of the west and north were attempting to produce a learned caste? Surely, the complexity and sophistication of the poetry they produced (which is evident, even to a monoglot like the present reviewer) suggests the existence of an élite culture within Gaelic-speaking Ireland, and does not supply evidence of the subaltern world Morley is so anxious to uncover?

The History Review, XIV (2003), 201.

Níor thuig an léirmheastóir go raibh na scoileanna filíochta scortha le breis agus céad bliain sular tharla an scliúchas úd thall in Lexington. Níor thuig sé ach an oiread go raibh ré na bhfilí gairmiúla thart i bhfad roimh dheireadh an 17ú céad agus go raibh réimse leathan gairmeacha beatha ag aos litríochta an 18ú céad: bhíodar ina múinteoirí scoile agus ina sagairt, ina bhfeirmeoirí agus ina dtábhairneoirí, ina gceardaithe agus ina gceoltóirí. Abair élite! Bheadh sé mícharthanach ainm an léirmheastóra a lua anseo agus níor chóir an milleán go léir a chur air ós rud é go raibh eagarthóirí irise a foilsíodh i roinn staire na hollscoile is mó in Éirinn sásta an léirmheas a ligean i gcló. Ach is cóir a rá nach bhfoilseofaí a leithéid de thruflais i Sasana. Na staraithe a bhíonn ag plé le stair Shasana, bheadh a fhios acu gur cuireadh deireadh le hamharclann an Globe i Londain roimh thús an 18ú céad. Thuigfidís go léir é sin – na daoine ar beag an tsuim atá acu sa 17ú céad nó i gcúrsaí amharclainne san áireamh – toisc go mbíonn tuiscint leathan ag staraithe Shasana ar chultúr na tíre is ábhar staidéir dóibh. Ar an drochuair, ní féidir an rud céanna a rá faoi staraithe na hÉireann.

An tOllamh Joe Lee agus a mhórshaothar

      Is easnamh é seo atá ann le fada. Mar a mhíníos anseo cheana, bhí easpa tuisceana ar réimsí leathana de chultúr na hÉireann le brath ar an iris Irish Historical Studies (IHS) ón uair a bunaíodh í sa bhliain 1938. Seo mar a scríobh Joe Lee sa leabhar breá leis dar teideal Ireland 1912-1985:

The techniques of enquiry nurtured by IHS could not illuminate vast tracts of Irish spiritual, intellectual, cultural and material experience. IHS even rivetted an unnecessarily narrow concept of politics on political history, its own forte ... Many potential sources on modern history in general, and on contemporary history in particular, remained unexploited simply because historians generally lacked the imagination to think of them as sources.

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 593-4.

D’aontóinn go hiomlán leis an méid sin, ach thug Lee míniú an-aisteach ar easpa suime na staraithe i meon an phobail:

That the history of mentalité made such little impression on the IHS school may have owed something to its revulsion at the work of Daniel Corkery, Professor of English in UCC, and particularly at his Hidden Ireland (1927).

J.J. Lee, Ireland 1912-1985 (Cambridge, 1989), 594.

Níl an míniú seo inchreidte. Ag labhairt thar mo cheann féin, braithim gurb é an gríosú is fearr le dul i mbun pinn arís an leabhar staire nach n-aontaím leis - go háirithe má thugtar moladh mór dó. Murach scríbhinní éagsúla Joep Leerssen, tá seans maith nach mbeadh Ó Chéitinn go Raiftearaí scríofa agam!  B’fhéidir go bhfuil claonadh beag chun cantail ionam agus go bhfuil tromlach na staraithe níos réchúisí ná mé, ach táim cinnte go mbeadh cuid mhaith acu sásta freagra a thabhairt ar leabhar mór-ráchairte a chuir olc orthu. Go bhfios dom, níor thug aon staraí faoi leabhar Uí Chorcara go dtí an bhliain 1969 nuair a foilsíodh aiste le Louis Cullen ar Studia Hibernia.

Beirt staraithe ó Choláiste na Tríonóide: McDowell (nach maireann) agus Ohlmeyer

      Caithfimid míniú éigin eile a fháil ar bhailbhe na staraithe. Ritheann dhá cheann liom:

• Níor bhacadar le mentalité na coitiantachta toisc gur chuma leo faoin gcoitiantacht ó bhonn aníos.
• Níor bhacadar le mentalité na coitiantachta toisc go mbainfeadh dua le foghlaim na Gaeilge.

Ar ndóigh, níl an dá mhíniú seo neamhspleách ar a chéile. Tugann an méid a scríobh R.B. McDowell sa leabhar leis dar teideal Irish Public Opinion 1750-1800 (Londain, 1944) léargas dúinn ar mheon na staraithe ag am a fhoilsithe. Níorbh fhiú le McDowell aon aird a thabhairt ar fhoinsí i nGaeilge mar chreid sé nach mbeadh iontu ach tuairimíocht den saghas is simplí ar fad:

It may be said that too much attention has been paid [by me] to the opinions of ‘the thinking few’ ... and that the outlook of the masses has been neglected. But perhaps it scarcely requires to be emphasized that the great bulk of the people were restricted by poverty and persecution to political speculations of the simplest kind ... the great output of Gaelic poetry through which they expressed their feelings does not contain any formulated political ideas.

R.B. McDowell, Irish Public Opinion 1750-1800 (Londain, 1944), 5-6.

Ach ní raibh sé ar chumas McDowell na foinsí Gaeilge a mheas toisc nár fhoghlaim sé an teanga riamh, rud a d’admhaigh sé i leabhar eile leis:

Within Trinity the courses and teaching closely resembled those in a British university – I nearly wrote, ‘in other British universities’. However, there was a school of Celtic studies and courses in Irish, and the comparatively few undergraduates who studied Irish were prone to assert vigorously the immense value, especially to Irishmen, of their own subject. Their assertions left me cold or, on controversial occasions, heated. I felt no impulse to learn Irish. My ancestral connections with the language, if they existed, were very distant; I was not a good linguist and my slight acquaintance with Gaelic literature, gained from translation, did not stimulate me to attempt to master the language.

R.B. McDowell, Crisis and Decline: the Fate of the Southern Unionists

(Baile Átha Cliath, 1997), 205-6.

Thug McDowell le fios go mbeadh aigne an phobail in Éirinn faoi chaibidil aige ina leabhar, ach dhein sé talamh slán de ón tús nárbh fhiú staidéar a dhéanamh ar dhearcadh na ndaoine arbh í an Ghaeilge a dteanga dhúchais. Níorbh é ‘Irish public opinion’ a bhí faoi chaibidil aige in aon chor ach ‘Anglo-Irish public opinion’ agus ba mhór idir an dá rud san 18ú céad.

      B'shin mar a bhí beagnach seachtó bliain ó shin agus tá feabhas tagtha ar chúrsaí idir an dá linn. Tá neart oibre fós le déanamh, áfach, agus tá staraithe ann i gcónaí a shíleann nach fiú dóibh tuiscint a fháil ar an nGaeilge. Seo mar a scríobh Jane Ohlmeyer atá ina hollamh le stair i gColáiste na Tríonóide faoi láthair:

For many, the linguistic barrier remains a very real one; however, given the wealth of material that has been translated into English by bodies like the Irish Texts Society, it should not be an insurmountable one.

Jane Ohlmeyer, ‘Seventeenth-century Ireland and the new British and Atlantic histories’

in American Historical Review, April 1999, 450.

Ní deintear beag is fiú de na foinsí Gaeilge anois mar dhein R.B. McDowell tráth, ach cuirtear in iúl nach gá an Ghaeilge a fhoghlaim toisc go bhfuil an oiread sin foinsí aistrithe go Béarla faoin am seo. Ach an fíor é sin i ndáiríre? Go bhfios dom, níl ach file amháin ón 18ú céad a bhfuil leagan Béarla dá shaothar go léir le fáil – mar atá, Aogán Ó Rathaille; sa chás sin féin, foilsíodh eagrán níos fearr (ach níos lú) dá chuid dánta i nGaeilge amháin le blianta beaga anuas. Is fíor go bhfuil sciar níos mó de litríocht an 17ú céad aistrithe, ach chuir beirt scoláirí Gaeilge ó Choláiste na Tríonóide, Damien McManus agus Eoghan Ó Raghallaigh, díolaim mhór dar teideal A Bardic Miscellany in eagar sa bhliain 2010. Cúig chéad dán siollach nár foilsíodh riamh cheana atá sa leabhar (céad go leith díobh a bhaineann leis an 17ú céad) agus níl oiread is aistriúchán amháin curtha leo. Ceist: cé aistreoidh cúig chéad dán chun úsáid na staraithe? Beidh an t-ádh orthu má thagann Google Translate i gcabhair orthu in am trátha ...

Staraithe tuisceanacha: Stanford (ar chlé) agus Howard

      Ní foláir disciplín na staire in Éirinn a tharraingt isteach sa 20ú (sic) céad agus níl ach bealach amháin lena dhéanamh. D’aithin staraí Sasanach, Michael Stanford, cé chomh riachtanach is atá eolas ar theangacha don staraí:

Languages ... act as a filter for the evidence. Any historian of Europe needs to be able to read several languages. Indeed, it is often necessary even for one’s own country. The history of the port of Bristol (a modest piece of local history, one might suppose) calls for, at least, English, French, Latin and Spanish.

Michael Stanford, A Companion to the Study of History (Oxford, 1994), 150.

Agus seo mar a scríobh staraí Sasanach eile, Micheal Howard:

... we cannot know too many languages. We need them not so much in order to make ourselves understood but in order to understand. Without knowing the languages that shape and express their thought, our comprehension of other cultural communities will be dim and unreliable, however great in the abstract may be our knowledge of their past.

Michael Howard, The Lessons of History (Oxford, 1991), 12-13

Nára fada go mbeidh staraithe na hÉireann chomh tuisceanach céanna!