Peann ar pár

Timothy O'Neill agus na heagráin dá leabhar

Nuair a foilsíodh an dara eagrán de The Irish Hand le Timothy O’Neill anuraidh, cheannaíos cóip ar an toirt mar bhronntanas Nollag dom féin. Bhí cóip den chéad eagrán a chuir Dolmen Press amach sa bhliain 1984 i mo leabharlann le fada ach bhraitheas gurbh fhiú an t-eagrán úr a fháil ós rud é go bhfuil na léaráidí go léir ann lándaite: dubh agus bán atá siad sa chéad eagrán. Thairis sin, tá na leathanaigh níos leithne agus tá roinnt de na léaráidí méadaithe dá réir. Tá moladh ag dul do Chló Ollscoile Chorcaí as imleabhar chomh slachtmhar leis an gceann seo a fhoilsiú ar phraghas réasúnta.

     Tá leagan amach an tsaothair ar aon dul leis an gcéad eagrán ach caithfear athrú amháin chun donais a lua: fágadh réamhrá tathagach leis an Ollamh F. J. Byrne ar lár agus cuireadh réamhrá atá níos giorra agus níos éadroime ina áit. Tá corp an leabhair roinnte in dhá chuid, mar a bhí an chéad eagrán. Sa chéad chuid, tá pictiúir de leathanaigh iomlána as aon lámhscríbhinn is tríocha a scríobhadh idir an 6ú céad agus an 19ú céad. Ar na leathanaigh os comhair na bpictiúr seo tá cur síos ar chúlra, ar stair agus ar thábhacht na lámhscríbhinní. Tá cíona móra na hÉireann go léir san áireamh agus iad leagtha amach in ord ama: ina measc tá an Cathach, Leabhar Dharú, Leabhar Ard Mhacha, Leabhar Cheanannais, Leabhar Dhíoma, Annála Inis Faithleann, Leabhar na hUidhre, an Leabhar Laighneach, Leabhar Ua Maine, Leabhar Bhaile an Mhóta, Leabhar Leacáin, an Leabhar Breac, Leabhar Leasa Mhóir, agus Annála Uladh. Cóip d’Annála Ríochta Éireann a chuir críoch ar an suirbhé sa chéad eagrán ach tá ceithre lámhscríbhinn sa bhreis san eagrán úr: mar atá, Leabhar Mór na nGinealach a scríobh Dubhaltach Mac Firbhisigh sa 17ú céad, cóip de stair an Chéitinnigh i láimh Aogáin Uí Rathaille ón 18ú céad, cóip de ‘Chúirt an Mheon-Oíche’ a scríobhadh sa bhliain 1847, agus lámhscríbhinn a bhreac Seosamh Ó Longáin in Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 1874. Sa dara cuid den leabhar tá pictiúir de shleachta ar leith as gach ceann de na lámhscríbhinní, mar aon le leagan tras-scríofa agus aistriúchán Béarla ar an mbuntéacs.

     Bainfidh gach duine a bhfuil suim aige i bpeannaireacht na hÉireann taitneamh as an leabhar seo, ach is beag an chabhair é don té ar mian leis na lámhscríbhinní a léamh. Níl ach tagairt fhánach amháin sa réamhrá d’úsáid na nod – bhí cur síos níos faide sa chéad eagrán – cé go bhféadfaí tábla a chur isteach gan mórán dua chun na noda is coitianta sna lámhscríbhinní a mhíniú. Mar an gcéanna, cé go bhfuil leabhair a scríobhadh idir an 6ú agus an 19ú céad faoi chaibidil ag O’Neill, caithfear a rá go bhfuil an bhéim ar an tréimhse roimh 1500 agus go bhfuil neamart áirithe déanta sa nua-Ghaeilge. Níl ach lámhscríbhinn amháin ón 18ú céad agus dhá cheann ón 19ú céad pléite, mar shampla, i gcomórtas le trí lámhscríbhinn ón 14ú céad agus sé cinn ón 15ú céad. Is fíor go bhfuil tábhacht ar leith leis na leabhair a bhfuil trácht orthu anseo, ach is fíor chomh maith go bhfuil lámhscríbhinní na nua-Ghaeilge i bhfad níos líonmhaire ná na seanleabhair: tuairim is 250 lámhscríbhinn ar fad a tháinig anuas chugainn ón tréimhse roimh 1600 agus tá an méid céanna ar fáil ón 17ú céad, ach tá ceithre mhíle lámhscríbhinn i nGaeilge ar fáil ón 18ú céad agus ón 19ú céad. Os a choinne sin, caithfidh mé a admháil nach bhfuil formhór na lámhscríbhinní déanacha chomh maisiúil leis na sean-chíona: is mór idir an cnuasach amhrán a bhreac máistir scoile i leabhar nótaí chun a úsáide féin, agus an téacs de ‘Agallamh na Seanórach’ a chóipeáil scríobhaí oilte go cúramach ar phár mar choimisiún do thiarna dúiche. Glacaim leis gur ar bhonn ealaíne seachas ar bhonn staire nó litríochta a roghnaigh Timothy O’Neill na léaráidí dá leabhar agus tá an cur chuige sin inchosanta. Tar éis an tsaoil, tá sé de cheart aige hata an ghrafnóra a chaitheamh nuair is mian leis. Ní air atá an locht mura bhfuil treoirleabhar le fáil chun léamh na lámhscríbhinní Gaeilge a mhúineadh do lucht labhartha na teanga.

Tá pailéagrafaíocht na Gaeilge fágtha in áit na leithphingine le fada

     Athraíonn an pheannaireacht ó aois go haois. Go deimhin, bíonn an pheannaireacht ag síorathrú i gcás gach teanga atá beo. Ní féidir liomsa lámhscríbhinní i bhFraincis ná i mBéarla a scríobhadh roimh lár an 17ú céad a léamh go saoráideach. Ní hé nach dtuigim na focail, ach nach n-aithním iad toisc go bhfuil peannaireacht na sean-cháipéisí an-éagsúil le peannaireacht an lae inniu. Féach an léaráid thíos mar shampla. Sliocht is ea é as cáipéis a scríobhadh i Meaux na Fraince, an 19 Lúnasa 1595:

Peannaireacht Fhraincise ó dheireadh an 16ú céad

Tá an léaráid thuas le fáil in Gabriel Audisio agus Isabelle Rambaud, Lire le français d’hier (Páras, 2001) agus seo mar a tras-scríobhadh an téacs:

     du XIXme jour daoust
     mil 5c IIIIxx quinze
Veu la requeste presentee par Jehan Lemaire archer de nostre prevost
en la residence de Meaulx par laquelle il nous auroyt remonstre
que lors de la monstre faicte par devant nous par nostre dit prevost de
Meaulx le sixieme jour de janvier dernier passé pour le
quartier doctobre novembre et decembre de lannee derniere mil ... 

Agus seo téacs i mBéarla ón aois chéanna. Sliocht is ea é as litir a scríobhadh sa bhliain 1589:

Peannaireacht Bhéarla ó dheireadh an 16ú céad

Tógadh an pictiúr thuas as L. C. Hector, The Handwriting of English Documents (Londain, 1966) agus seo í an tras-scríbhinn (seasann ‘L’ do na focail ‘lord’ nó ‘lordship’):

My very good L: Whereas by my late letters
yor L was advertised of hir maties pleasure for the
respiting of the repair of the souldiers appointed to be
levied in those Counties unto london from the xxth of
this month untill the 25th: Thease are now to
signifie unto yor L that for some great considerations ... 

Roghnaíos na léaráidí thuas toisc go bhfuil siad níos soléite ná mórán samplaí eile sna téacsleabhair, creid é nó ná creid. D’fhéadfainn téacsanna atá i bhfad níos doiléire ná na cinn thuas a úsáid dá mba mhian liom. Ach is leor na samplaí seo le taispeáint go gcaithfidh na staraithe a bhíonn ag plé le tréimhse ar bith roimh an 17ú céad staidéar ar leith a dhéanamh ar an tsean-pheannaireacht – ar an bpailéagrafaíocht (palaeography), chun an téarma acadúil a úsáid. Ní nach ionadh, tá téacsleabhair le fáil chun an t-ábhar sin a mhúineadh do mhic léinn staire i Sasana, sa bhFrainc, agus i dtíortha eile ina bhfuil an cultúr faoi mheas.

     Bítear ag maíomh gurb í litríocht na Gaeilge an litríocht dhúchais is sine san Eoraip. Ní fheadar an fíor é sin i ndáiríre, ach is cinnte go bhfuil líon mór lámhscríbhinní Gaeilge ar fáil ón 18ú céad agus ón gcéad leath den 19ú céad, lámhscribhinní a bhfuil cóipeanna digiteacha díobh á bhfoilsiú ar an suíomh Meamram Páipéar Ríomhaire de réir a chéile. Ar an drochuair, níl aon téacsleabhar le fáil a chuirfeadh ar a chumas don té a bhfuil Gaeilge mhaith aige peannaireacht stairiúil na teanga a léamh. Má shíleann tú nach bhfuil gá lena leithéid, féach an sampla thíos. Giota is ea é as lámhscríbhinn a bhreac Mícheál Óg Ó Longáin i mblianta tosaigh an 19ú céad.

Peannaireacht Ghaeilge ó thús an 19ú céad

Is é atá sna línte thuas, véarsa as amhrán a chum Eoghan Rua Ó Súilleabháin. Chuireas an t-amhrán in eagar sa leabhar liom dar teideal Washington i gCeannas a Ríochta: Cogadh Mheiriceá i Litríocht na Gaeilge (Baile Átha Cliath, 2005) ach tá difríochtaí idir an leagan a foilsíodh agus leagan an Longánaigh. Seo é an téacs thuas agus é athscríofa i gcló a dhearas roinnt blianta ó shin, cló a dtugaim Seanchló na Nod air:

An téacs céanna i bhfoirm chlóite

Agus seo é an téacs céanna i litriú an lae inniu:

     I Sacsaibh na séad i gcéin óm dhúchas
     faoi bharra na gcraobh cois cé na stiúrbharc
is mé ag machnamh ar éag na bhflatha is na laoch
          i bhfearannaibh Chéin do turnadh
          le Danair i spéirling concais,
          dá gcabhair cé tréan mé i bhfiontar
ag fearadh mo dhéar gan aiteas faoi léan
     go hatuirseach faon gan subhachas. 

Má tá téacsleabhair ag teastáil chun pailéagrafaíocht na Fraincise agus an Bhéarla a mhúineadh do lucht labhartha na dteangacha sin, tá téacsleabhar ar phailéagrafaíocht na Gaeilge chomh riachtanach céanna.

     Is é an áis is úsáidí dá bhfuil ann faoi láthair alt gearr a foilsíodh ar Irisleabhar na Gaedhilge sa bhliain 1904; cé nár cuireadh ainm an údair leis an alt, tá tuairim agam gurb é Pádraig Ó Briain a scríobh. Éacht oibre ba ea é ag an am, ach is bocht an teist é ar aos léinn na hÉireann nár scríobhadh saothar níos téagartha ar phailéagrafaíocht na Gaeilge le céad bliain anuas. Ós rud é go bhfuil an cóipcheart in éag le fada, sílim nár mhiste alt an Bhrianaigh a fhoilsiú arís i bhfoirm digiteach: féach anseo. Ar an drochuair, níl caighdeán an chló go maith sa bhunchóip a úsáideadh chun an PDF a chruthú, rud a fhágann go bhfuil an téacs doiléir in áiteanna. An té nach bhfuil scuab aige, bíodh sé buíoch as sop!

Cultas na clódóireachta

An Músaem Náisiúnta Cló

Chaitheas lá taitneamhach sa Mhúsaem Náisiúnta Cló, an 2 Márta, nuair a d’fhreastalaíos ar chúrsa lae sa bhrúchló. Is é is brúchló ann an modh priontála is sine agus is bunúsaí: brúitear páipéar i gcoinne línte de litreacha miotail inaistrithe a bhfuil dúch leata orthu. Cé gur léas faoin bpróiseas go minic ní raibh aon taithí agam air roimhe seo ach chuir sé ionadh orm cé chomh tapa is a d’fhoghlaimíos conas a bhí na litreacha rangaithe sa chás, agus bhí sé i bhfad níos fusa an téacs (a bhí droim ar ais agus bun os cionn) a eagrú ar an ‘maide’ ná mar a shíleas roimh ré. Rud beag eile nach raibh coinne agam leis ná troime an chló; ní deacair a aithint gur luaidhe is mó atá sa chomh-mhiotal. Iarradh ar an seisear againn a  bhí sa rang cárta gnó a dhearadh agus a phriontáil chun na scileanna a bhí foghlamtha againn a chleachtadh – tá m’iarracht le feiscint sa léaráid thuas. B’údar sásaimh dom é go raibh cló Gaelach le fáil sa Mhúsaem agus d’úsáideas dhá cheannlitir as mar lógó. Ní rún é go bhfuil sraith clónna Gaelacha i bhfoirm dhigiteach deartha agam ón mbliain 1994 i leith: admhaím go bhfuil mo mhaidí mar dhearthóir cló ligthe le sruth le cúpla bliain anuas ach tá sé i gceist agam filleadh ar an gclódhearadh nuair a bheidh an chéad dréacht den leabhar atá á scríobh agam réidh. Thairis sin, tá dúspéis agam i ngach gné den chlóghrafaíocht (ábhar atá i bhfad níos leithne ná an clódhearadh), rud a bheidh soiléir ón bpictiúr thíos de na leabhair ar an ábhar atá i mo leabharlann.

Seilfeanna na clóghrafaíochta i mo leabharlann

      Ach má tá suim ar leith agam sa chlódóireacht, aithním gur féidir an iomarca béime a chur ar an gceird sin sa stair. Insint na fírinne, feictear dom go bhfuil an bhéim mhíchuí a leagann staraithe na hÉireann ar an gclódóireacht ag déanamh aimhleas na staire: baineann an bhéim a chuirtear ar ábhar clóbhuailte ár n-aird ó mhodhanna eile cumarsáide a bhí níos tábhachtaí san am atá imithe – mar atá, an reacaireacht, an amhránaíocht, an litríocht lámhscríofa. Ní raibh dóthain airgid ag an gcoitiantacht sa 17ú céad ná san 18ú céad chun leabhair chlóbhuailte a cheannach; dá dtiocfadh leabhar fánach faoina mbráid ní fhéadfaidís ciall a bhaint as mar ní raibh léamh ag a bhformhór; agus fiú dá léifí an leabhar os ard is ar éigean a thuigfidís é mar bhíodar ar bheagán Béarla. Ar an láimh eile, thuigfeadh bunús an phobail dán nó amhrán Gaeilge, nó téacs lámhscríofa Gaeilge a léifí os ard. Luíonn sé le réasún, mar sin, gur mheán tánaisteach cumarsáide í an chlódóireacht sa tír seo anuas go dtí an dara leath den 19ú céad ar a luaithe. A mhalairt de thuairim atá ag mórán staraithe. Seo mar a scríobh Louis Cullen:

The efforts to explain the decline of Irish as a result of oppression, associations with poverty, or middle class abandonment of the language are all inadequate. The essential problem is that the amount of Irish in printed form had been very limited. Most of the writing in Irish was in the manuscripts written in the countryside, often by people of quite simple social position ... what led to the rapid abandonment of Irish was the prestige of written over oral culture, and the fact that for most Irishmen in the absence of printed texts, English was perforce their introduction to literacy ...

L. M. Cullen, The Emergence of Modern Ireland 1600-1900 (Nua-Eabhrac, 1981), 131-2.

Bhí an chlódóireacht riachtanach don saol nua-aimseartha ach bhí aos liteartha na Gaeilge ró-choimeádach chun leas a bhaint as an teicneolaíocht úr; deineadh imeallú ar an teanga de bharr na siléige seo agus ghlac an choitiantacht teanga an chló chucu go fonnmhar. Teoiric néata shimplí is ea í, ach níl aon dealramh léi. Is iomaí teanga nár clóbhuaileadh ach ar éigean roimh an 19ú céad agus atá in úsáid go forleathan mar theanga náisiúnta anois: féach leithéidí na Fionlainnise, na hEastóinise, na Laitvise, na Slóivéinise, na Máltaise. Dá mbeadh bunús leis an teoiric, bheadh an tSualainnis, an Rúisis, an Ghearmáinis nó – i gcás Mhálta – an Béarla in uachtar sna tíortha sin anois. Is baolach go bhfuil an teoiric bunaithe ar dhearcadh cúng atá anglafónach agus angla-lárnaithe.

Clúdach an leabhair agus an pictiúr bunaidh

      Ar an drochuair, glacann cuid mhaith scoláirí leis an teoiric a nocht an tOllamh Cullen. Mar shampla, bhí an léamh céanna ag James Kelly sa chnuasach aistí dar teideal Irish and English: Essays on the Irish Linguistic and Cultural Frontier, 1600-1900 (Baile Átha Cliath, 2012) a chuir sé in eagar i dteannta Chiaráin Mhic Mhurchaidh. Caithfear a admháil gur tugadh suntas éigin don litríocht lámhscríofa sa chnuasach seo (ní nach ionadh ós rud é go bhfuil aiste liom féin ann), ach is ar an gclódóireacht a leagadh an bhéim. Mar chruthúnas air sin, is leor breathnú ar an gclúdach: is é atá ann pictiúr comhaimseartha de bhearbóir ag léamh nuachtáin os ard i dteach tábhairne. Bhí amhras orm faoin léaráid seo ón tús: bhraitheas go raibh feisteas an chomhluadair ró-ghalánta (féach peiriúic an bhearbóra, nó spéaclaí agus carbhat an fhir atá suite le bord); go raibh an litearthacht ró-fheiceálach (seachas an bearbóir, tá litir á taispeáint ag bean, tá cleite ina láimh ag fear na spéaclaí, agus tá fear eile ag scrúdú féilire atá crochta ar an bhfalla); go raibh an caidreamh idir na saighdiúirí agus na sibhialtaigh ró-éasca; agus gur rud as an ngnáth ar fad é gunnaí a fheiscint i dtigh tábhairne in Éirinn. Spreag an t-amhras seo mé chun beagán taighde a dhéanamh. An t-ealaíontóir a tharraing an pictiúr, John Boyne, is i gContae an Dúin a rugadh é timpeall na bliana 1750 ach bhog sé go Londain nuair a bhí sé ina pháiste agus chaith sé an chuid eile dá shaol ann. Taispeánadh an pictiúr sa Royal Academy, Londain, in 1809, tráth a raibh cónaí ar Boyne i gcomharsanacht Pentonville. Is é teideal an phictiúir (agus teideal an nuachtáin atá á léamh ag an mbearbóir) ná ‘The County Chronicle’. Ba leor cuardach gasta le cabhair Google chun teacht ar an eolas a bhí uaim: foilsíodh The County Chronicle and Weekly Advertiser for Essex, Herts, Kent, Surrey, Middlesex, &c idir 1788 agus 1841. B’fhéidir go léiríonn an pictiúr seo tábhacht na clódóireachta sna home counties i Sasana, ach tá sé as áit ar fad i leabhar faoi dhála na Gaeilge. Agus seo sliocht as an leabhar céanna a tharraing m’aird toisc go bhfuil seanchara liom, Aodh Buí Mac Cruitín, luaite ann:

It is notable that the grammatical and lexicographical undertakings of the energetic Hugh Mac Curtin were not printed in Ireland. Mac Curtin’s Elements of the Irish language, grammatically explained in English was published in Louvain in 1728, and that [sic] the landmark dictionary he compiled with Conor Begley was published in Paris four years later ... the fact that they were not published locally attests to the lack of capacity to generate print in Irish, and, one may assume, since there was no legal prohibition on Irish print per se, to the perception of printers that it must involve a financial outlay that prudence discouraged.

James Kelly agus Ciarán Mac Murchaidh (eag.), Irish and English: Essays on the Irish Linguistic and Cultural Frontier, 1600-1900 (BÁC, 2012), 207

Má tá bunús ar bith leis an argóint seo, ní léir domsa é. Dá laghad é an margadh le haghaidh an ghraiméir agus an fhoclóra in Éirinn, caithfidh go raibh an t-éileamh níos lú fós in Ísiltír na hOstaire agus sa bhFrainc, ach dá ainneoin sin cuireadh an dá shaothar i gcló sna tíortha úd – rud nárbh fhéidir a dhéanamh in Éirinn.

      Is fíor nach raibh sé i gcoinne an dlí foilseacháin Ghaeilge a chur amach in Éirinn, ach an leomhfadh clódóir cúramach – fear a mbeadh a ghnó ag brath ar chead a ghild, ar dhea-thoil an bhardais, ar easpa mioscaise an rialtais – an leomhfadh fear mar sin dul sa seans agus caoinfhulaingt na n-údarás a thástáil sa réimse íogair seo? Mar shampla, is suntasach an ní é nach bhfuil ainm clódóra ná log foilsithe le léamh ar An Teagasg Criosdaidhe a nGoidhleig le James Pulleine, teagasc Críostaí Caitliceach a cuireadh amach (sa chló Rómhánach agus gan síntí fada) sa bhliain 1748. Agus seo mar a scríobh Charles Lucas in alt nuachtáin a foilsíodh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1749:

It is a trite Story of one of our Lord Mayors, that he put a Man in Confinement for saying, May be so, in Irish, and released him, for saying it afterwards in English.

The Censor, 24 Meitheamh 1749

Ba mhór idir ‘b’fhéidir é’ agus ‘maybe so’ san 18ú céad! Nó breathnaímis an méid a scríobh an tUrramach John Richardson sa bhliain 1711. Ministir den eaglais bhunaithe ba ea Richardson agus bhí plean aige leabhair urnaithe agus seanmóirí Anglacánacha a fhoilsiú i nGaeilge chun bundúchasaigh na hÉireann a mhealladh ó phiseogacht na Róimhe. Níor réitigh an scéim le huachtaráin a eaglaise féin, áfach, agus b’éigean dó an cur chuige a bhí aige a chosaint go poiblí:

Preaching in the Irish Language is not an Encouragement of the Irish Interest, any more, than preaching in French in England, is an Encouragement of the French Interest; For the Irish Papists, who can speak English, ever were, and still are as great Enemies to the English Interest, as the Irish Papists who cannot speak English. And I see no Reason why the Welsh Language in England, and the Irish Language in Scotland, should not be as pernicious to the British Interest, as the Irish Language in Ireland: Wherefore it is very evident that it is the Popish Religion, and not the Irish Language, that is repugnant to the English Interest in Ireland.

John Richardson, A Proposal for the Conversion of the Popish Natives of Ireland to the Establish’d Religion (BÁC, 1711), 6.

Ach chreid an dream a chuir i gcoinne Richardson a mhalairt: tuigeadh dóibh go raibh an Ghaeilge ‘repugnant to the English interest in Ireland’. Ní hé ganntanas na bhfoilseachán ba chúis leis an nGaeilge a bheith ar an imeall, ach a mhalairt: is é imeallú na teanga ba chúis le ganntanas na bhfoilseachán.

Is próiseas mall leanúnach í forbairt na meán cumarsáide

      Maidir leis an gclódóireacht, is beag rian a d’fhág sí ar shaol na coitiantachta in Éirinn ar feadh i bhfad. Bhí léamh agus scríobh ag mo sheanathair agus ag mo sheanmháthair, ach deir mo mháthair liom nach léití ach dhá fhoilseachán sa teach feirme inar tógadh í: Old Moore’s Almanack a cheannaítí um Nollaig gach bliain agus a choinnítí ar an matal i rith na bliana dár gcionn, agus nuachtán áitiúil, an Tuam Herald, a cheannaítí gach seachtain. Níor fhág sé sin go raibh an líon tí – ná na comharsana sa cheantar máguaird – scoite amach ón domhan mór. Is amhlaidh go raibh an meán cumarsáide is sine agus éifeachtaí ar fad acu: mar atá, an chaint. Bhuail na comharsana le chéile tar éis Aifrinn, ag cluichí peile, ag aonaigh, ag oícheanta airneáin chun cártaí a imirt, ag damhsaí tuaithe. Phléadar ceisteanna móra na linne: an ‘cogadh eacnamaíoch’, na Blueshirts, ath-armáil na Gearmáine, Mrs Simpson agus rí Shasana, agus tuilleadh nach iad. Tuigeadh go maith cé a bhí ar thaobh Dev agus cé a bhí ina choinne; cé a thuig do Benito Mussolini agus cé a raibh báidh aige le Haile Selassie. Ba chosúla, ar mórán bealaí, an saol a chaitheadh muintir na tuaithe sna 1930í leis an saol a chaitheadh a sinsir san 18ú céad ná le saol an lae inniu. Is fíor gur athraigh cúrsaí go mór idir an dá linn, ach tá tuairim agam gur mó an bhaint a bhí ag an gcraoltóireacht ná ag an gclódóireacht leis an gclaochlú sin. Ní chuirfeadh sé ionadh orm dá mbeadh tionchar níos mó fós ag an idirlíon sna blianta atá romhainn.

      Más mian linn cultúr an phobail a thuiscint i gceart, ní foláir dúinn a aithint cé chomh mall agus a chuaigh an chlódóireacht i bhfeidhm air, agus cé chomh héifeachtach agus a bhí modhanna eile cumarsáide. Fillfidh mé ar an ábhar seo go luath.

AGUISÍN

D’éag Conrad Devlin, an clódóir a mhúin an rang ar ar fhreastail mé i mí an Mhárta seo caite, an 19 Deireadh Fómhair 2014. B’shin an t-aon uair amháin a casadh orm é ach ba leor deich nóiméad a chaitheamh ina theannta le tuiscint go raibh a chroí istigh i gceird nó clódóireachta. Ar dheis Dé go raibh a anam uasal.

Guthanna ón stair

I leabhar liom a foilsíodh anuraidh, chaitheas cúpla leathanach den chéad chaibidil ag cur i gcoinne teoirice a chum Jürgen Habermas, fealsúnaí polaitiúil ón nGearmáin. Is í an teoiric atá i gceist agam an teoiric gur chruthaigh forbairt  na hiriseoireachta i Sasana ag dtús an 18ú céad ‘spás poiblí’ nua inar pléadh ceisteanna a bhain le cúrsaí polaitíochta go hoscailte, rud a chruthaigh ‘tuairim phoiblí’ don chéad uair i stair an domhain. Seo sliocht gairid as an leabhar:

Ní fhéadfadh tuairim phoiblí a bheith ann in éagmais an spáis phoiblí toisc gurbh í an iomarbhá a tharla sa spás poiblí a chruthaigh an tuairim phoiblí. Ní fhéadfaí tuairim phoiblí a chruthú i dtír neamhfhorbartha, i gceantar ‘iargúlta’, i measc daoine nach raibh léamh ná scríobh ag a bhformhór, i dteanga nár cuireadh i gcló ach ar éigean ... Más fíor do theoiric Habermas, ba dheacair a áiteamh go bhfuil tábhacht le litríocht na Gaeilge ó thaobh na staireagrafaíochta de (b’fhéidir go bhfuil tábhacht léi ó thaobh na litríochta de, ach ní bhaineann sé sin le hábhar an leabhair seo).  

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 14.

Ní ghlacaim le teoiric Habermas, olc, maith ná dona, agus scríobhas ‘nárbh é an briathar clóbhuailte ach an briathar béil a chruthaigh agus a mhúnlaigh dearcadh an phobail ar cheisteanna poiblí i dtús báire’. Ós rud é gur dhírigh Habermas a aird ar imeachtaí  i Sasana, an chéad tír inar cruthaíodh spás poiblí dar leis, dheineas amhlaidh chomh maith agus chuireas sleachta i láthair inar áitigh saineolaithe ar stair Shasana – leithéidí Steve Pincus agus Adam Fox – gur mheáin chumarsáide thábhachtacha iad an reacaireacht, an amhránaíocht agus téacsanna lámhscríofa sa tír sin agus go raibh spás poiblí le fáil ann i bhfad roimh an 18ú céad.

Meáin chumarsáide na Fraince san 18ú céad de réir Robert Darnton

      Tá mórán staraithe a bhíonn ag plé le tíortha eile a bhfuil an bharúil chéanna acu ach níor thagraíos dóibh toisc gurbh é Sasana an tír inar tháinig an spás poiblí ar an saol de réir na teoirice: dá bhféadfainn an bonn a bhaint den teoiric i gcás Shasana féin, ní bheadh dealramh dá laghad léi in aon áit eile. Dá mbeadh an Fhrainc faoi chaibidil agam, áfach, is cinnte go luafainn The Forbidden Best-Sellers of Pre-Revolutionary France le Robert Darnton. Leabhar den scoth is ea é seo – cé go bhfuil roinnt de na léaráidí ann a tógadh ó shaothair thoirmiscthe an 18ú céad chomh graosta sin go molfainn do lucht léite na staire an t-imleabhar a choinneáil ar an tseilf uachtarach, as amharc na leanaí. Ach is iad na gnéithe den saothar ar mhaith liom díriú orthu anseo ná an tuiscint a léirigh an t-údar ar mhodhanna cumarsáide an 18ú céad agus ar an tábhacht a bhain leis an mbriathar béil san aois sin:

In principle, politics was the king’s business ... In practice, however, many power conflicts took place outside the confines of the court, and the public, as participant observers, became increasingly politicized. Politics of this sort took the form of contestation – petitions, protests, graffiti, songs, prints, and talk, much of it witty (bons mots), disaffected (mauvais propos) and seditious (bruits publics – “public noise” or rumors) leading to collective violence (émotions populaires – “popular emotions” or riots).

Forbidden Best-Sellers, 188.

Tá castacht agus ilghnéitheacht seo na meán le feiscint sa léaráid thuas ar dheis, mar a bhfuil na meáin labhartha (ráflaí, amhráin) agus na meáin lámhscríofa (dánta, nuachtlitreacha) curtha san áireamh in éineacht leis na meáin chlóbhuailte (priontaí, paimfléid, leabhair) a mbíonn formhór na staraithe taobh leo.

Mar a scaipeadh dánta agus amhráin ó dhuine go duine i bPáras

      Is é an fáth a bhfuil an t-ábhar seo faoi chaibidil agam anois go bhfuil leabhar eile le Robert Darnton léite agam le seachtain anuas. Poetry and the Police: Communication Networks in Eighteenth-Century Paris an teideal atá air. Bheadh drogall orm a mhaíomh go bhfuil an leabhar is déanaí leis níos fearr ná The Forbidden Best-Sellers mar is saothar gairid é (níos lú ná dhá chéad leathanach má fhágtar na nótaí agus an t-innéacs as an áireamh) atá dírithe ar eachtra amháin a thit amach i bPáras sa bhliain 1749 nuair a gabhadh scata fear toisc baint a bheith acu le craobhscaoileadh dánta nó amhrán (bhí an dá rud i gceist) inar cáineadh réimeas Louis XV. Tá an bealach casta inar malartaíodh aistí éagsúla idir na fir a gabhadh léirithe sa bhfíor thuas ar dheis. Tugadh bileoga lámhscríofa a raibh aistí polaitiúla breactha uirthi do roinnt de na fir seo, ach chuir roinnt eile acu aistí de ghlanmheabhair nuair a chualadar iad á n-aithris nó á gcanadh. Seo mar a scríobh Darnton:

Oral communication has almost always escaped historical analysis, but in this case the documentation is rich enough for one to pick up echoes of it. In the eighteenth century, Parisians sometimes collected the scraps of paper on which songs were written while being dictated or sung. The scraps were then transcribed, along with other ephemera – epigrams, énigmes (word games), pièces de circonstances – in journals or commonplace books. Journals that consisted mainly of songs were known as chansonniers ...

Poetry and the Police, 76.

Níor mhiste blas den saghas ábhair a bhí le fáil sna hamhráin pholaitiúla a thabhairt ag an bpointe seo:

Qu’une bâtarde de catin
À la cour se voit avancée,
Que dans l’amour et dans le vin
Louis cherche une gloire aisée,
Ah! le voilà, ah! le voici,
Celui qui n’en a nul souci.

Que Monseigneur le gros Dauphin
Ait l’esprit comme la figure,
Que l’État craigne le destin
D’un second monarque en peinture,
Ah! le voilà, ah! le voici,
Celui qui n’en a nul souci.

[Go bhfuil bastard de striapach [Mme de Pompadour]
ag dul chun cinn sa chúirt,
gur sa ghrá agus sa bhfíon
a chuardaíonn Louis [XV] glóir gan stró,
ara! sin thall é, ara! seo chugainn é,
an té ar cuma leis faoi gach rud.

Go bhfuil an Dauphin beathaithe
ramhar sa cheann mar atá sa chorp,
go bhfuil eagla ar an stát roimh a bhfuil i ndán
don ath-rí mar dhea,
ara! sin thall é, ara! seo chugainn é,
an té ar cuma leis faoi gach rud.]

B’fhiú d’aon duine a bhfuil tuiscint na Fraincise aige cúpla nóiméad a chaitheamh ag éisteacht leis na hamhráin á gcanadh (an ceann thuas ina measc) ar an suíomh dar teideal An Electric Cabaret of Paris Street Songs, 1748-50, atá curtha ar fáil ag Harvard University Press, an dream a d’fhoilsigh leabhar Robert Darnton. Ar an drochuair, braithim go bhfuil guth an amhránaí, Hélène Delavault, ró-oilte agus ró-fhíneálta don ábhar: samhlaím cur chuige i bhfad níos gairge le sráidéigse an 18ú céad.

Guthanna stairiúla ó Éirinn

      Má bhí an oiread sin tionchair ag an litríocht bhéil agus ag an litríocht lámhscríofa i bpríomhchathair na Fraince – an tír ba shaibhre agus ba chumhachtaí san Eoraip ag an am – luíonn sé le réasún gur mó fós an tionchar a bhí ag na meáin chéanna in Éirinn, tír ina raibh formhór an phobail gan léamh ná scríobh, agus tír ina raibh tromlach an phobail aineolach ar theanga an stáit. Is leasc le staraithe na hÉireann an fhíric seo a ligean lena n-ais agus is baolach gur fada uainn an lá a bhfoilseoidh aon duine acu taifeadadh d’amhráin pholaitiúla na linne. Ar ámharaí an tsaoil, tá scoláirí Gaeilge ann atá níos tuisceanaí agus níos tionscantaí ná na staraithe. Nuair a d’fhoilsigh Úna Nic Éinrí a heagrán críochnúil d’fhilíocht Uilliam English (c.1695-1778) sa bhliain 2003, chuidigh Micheál Ó Súilleabháin léi mar chomhairleoir ceoil agus chan Pádraig Ó Cearbhaill fiche amhrán ón gcnuasach ar an ndlúthdhiosca a ghabh leis an leabhar. Ní bheadh na téamaí iontu as áit ar shráideanna Phárais:

An eol díbhse ’dhaoine i bhFonn Fáil
Seoirse [II] go cloíte ’s i lomghá?
   Aiteas mo chroí ’stigh
   mar theagmhaigh a bhríste,
’s ná glanfadh an taoide a thiompán.

Dá fheabhas é guth Phádraig Uí Chearbhaill – agus táim cinnte go bhfuil a stíl amhránaíochta i bhfad Éireann níos gaire do stíl an 18ú céad ná mar atá stíl Hélène Delavault – caithfear a admháil mar sin féin gur aithriseoireacht a bhí ar siúl aige: nascadh na focail leis na foinn a luadh leo sna lámhscríbhinní agus deineadh é sin le cáiréis, ach ní dóigh liom gur mhair oiread is ceann amháin de na hamhráin atá le fáil ar an dlúthdhiosca beo sa traidisiún.

      Ní hamhlaidh atá i gcás leabhair agus dlúthdhiosca eile a seoladh i nGuagán Barra an 29 Meitheamh i mbliana. Is é atá in Bláth ’s Craobh na nÚdar, cnuasach d’amhráin Mháire Bhuí Ní Laoire (1774-c.1848) a bhfuil réamhrá fada tathagach curtha leis ag an eagarthóir, Tríona Ní Shíocháin. Ba mhór an pléisiúr dom a bheith i láthair ag an seoladh mar tá amhráin Mháire Bhuí fós ar bhéalaibh na ndaoine agus bhí amhránaithe áitiúla den scoth ann chun roinnt acu a rá nuair a bhí an óráidíocht thart. Murab ionann agus cathair Phárais nó cathair Chorcaí (mar a raibh cónaí ar Uilliam English), níor imigh an litríocht bhéil in éag i gceantar Mhúscraí go fóill. Bhí Áine Uí Chuíll ar dhuine de na hamhránaithe a chan ag an seoladh agus tá a leagan breá de ‘Maidin Álainn Gréine’ le fáil ar an dlúthdhiosca. Seo véarsa amháin as:

‘’S a óigfhir chlúmhail léannta, ní héinne mé dá ndúraís
is bean de mhaithibh Gael mé léanaithe i gcruatain—
m’ainm ceart-sa Éire is mac Shéarlais dhá lua liom,
mo bhailte poirt ag béaraibh an éithigh is an fhuadaigh’—
   is gheobham arís an crúiscín is bíodh sé lán.

Tá guthanna ón stair le cloisint i gcónaí ach éisteacht leo.