Ceartú na bprofaí

Tá cuid mhaith ama caite agam ag ceartú profaí le déanaí. Caithim níos mó dua leis an obair seo de réir mar a théim in aois mar tuigim go maith nach gá dom faillí mhór a dhéanamh chun botún cló a scaoileadh tharam. Profaí dhá shaothar a bhí á gceartú agam.

The Cambridge History of Ireland

     Tháinig na profaí don chaibidil liom a bheidh i gcló sa Cambridge History of Ireland cúpla seachtain ó shin agus ní raibh sé saor ó locht. I gcás amháin, is cosúil gur athraigh Microsoft Word an tagairt a bhí agam don stair cháiliúil leis an Abbé MacGeoghegan dar teideal Histoire de l’Irlande ancienne et moderne trí ‘modern’ a dhéanamh den fhocal deiridh sa teideal, agus i gcás eile dhein fo-eagarthóir daonna tuaiplis nuair a chuir sé ‘100’ isteach mar mhalairt ar an tagairt a bhí agam don ‘four hundred’ saighdiúirí ó reisimintí Éireannacha na Fraince a throid in éirí amach na bliana 1745 in Albain. Thugas na botúin seo faoi deara agus beidh siad ceartaithe sa leagan clóbhuailte den leabhar, ach cá bhfios nár scaoileas botúin eile tharam—botúin nach n-aithním toisc gur mise faoi deara iad?

     Ceithre imleabhar a bheidh sa stair seo agus beidh tuairim is céad caibidil le húdair éagsúla sa saothar ina iomláine. Is é ‘Irish Jacobitism, 1691–1790’ an teideal atá ar an gcaibidil a scríobh mise agus beidh sé i gcló ag tús an tríú imleabhar. Chun faobhar a chur ar bhur ngoile, seo daoibh an chéad pharagraf:

Irish Jacobitism has been likened to Samuel Beckett’s Waiting for Godot: a drama in which nothing happens, twice. This is amusing, but to base an assessment of the ideology’s significance on its failure to inspire spontaneous rebellions in 1715 and 1745 would be to discount its role in shaping the political culture of the Catholic community for most of the eighteenth century, in driving recruitment to Irish regiments in the armies of France and Spain during the first half of the century, and in forestalling an accommodation between the Catholic Church and the British state until after the death of James Francis Stuart (‘James III’ to Jacobites) in 1766. Furthermore, as the vernacular literature of the period was pervaded with Jacobite sentiment, elements of the ideology continued to influence Irish popular culture well into the nineteenth century. 

Foilseofar na himleabhair go léir i dteannta a chéile i bhFeabhra na bliana seo chugainn, ach beifear in ann iad a cheannach ina gceann is ina gceann.

Cúrsaí Staire: an leabhar

     Is le seachtain anuas a tháinig profaí an leabhair is déanaí liom agus níl an t-innéacsú déanta agam go fóill. Creidim gur áis riachtanach é innéacs i leabhar staire ar bith: dá mbeinnse i mo dheachtóir, bheadh sé i gcoinne an dlí leabhar neamhfhicsin a chur amach gan innéacs maith ann. Is dóigh liom go mbeidh suim ar leith ag léitheoirí ‘Cúrsaí Staire’ sa chnuasach aistí seo. Seo daoibh téacs an réamhrá a ghabhann leis:

Is é atá sa leabhar seo cnuasach aistí ar an stair, ar staraithe, agus ar scríobh na staire.
     Foilsíodh na haistí go léir ar an suíomh idirlín dar teideal ‘Cúrsaí Staire’ (http://cstair.blogspot.ie/) sa tréimhse idir 2012 agus 2016. Bhí aiste amháin in aghaidh na míosa á scríobh agam i rith na mblianta sin agus tá a leath acu tiomsaithe sa chnuasach seo. Fágadh ar lár aistí eile a bhí ró-phearsanta nó ró-neafaiseach, a bhain go dlúth le tráth a bhfoilsithe, nó a raibh ábhar ilmheáin iontu nach féidir a chur ar fáil i leabhar.
     Na haistí atá le léamh anseo thíos, braithim go bhfuil téagar iontu agus nár chailleadar puinn dá n‑éifeacht nuair a aistríodh iad ón idirlíon go dtí an leathanach clóbhuailte. A mhalairt atá fíor, mar tá foinse gach tagairt luaite sna fonótaí anois agus tá innéacs cuimsitheach curtha leis an ábhar. Deineadh leasuithe beaga eile ar na téacsanna lena gcur in oiriúint don chló.
     Tá súil agam go mbainfidh léitheoirí na Gaeilge ar suim leo an stair idir shult agus thairbhe as an gcnuasach seo: más seanfhaiseanta an meán é an leabhar, is áisiúla agus is soléite an t-earra é ná an scáileán is fearr. Thairis sin, is buaine é ná an suíomh gréasáin is marthanaí.

Is é an leasú is coitianta a deineadh ar an téacs ná ‘an leabhar seo’ a chur isteach in ionad ‘an suíomh seo’. Cé acu aistí atá istigh más ea? Ní sceithfidh mé an rún anseo: má theastaíonn an t-eolas sin uaibh, beidh oraibh an leabhar a cheannach.

Ag scríobh liom 2

Ní rabhas anseo le ráithe anuas ach ná ceapaigí go bhfuilim díomhaoin. Nílim, ná baol air. Is amhlaidh go bhfuil leabhar nua á scríobh agam, i nGaeilge an babhta seo. Tá súil agam go mbeidh an téacs réidh roimh dheireadh na míosa seo chugainn agus go mbeidh sé le fáil sna siopaí in am do mhargadh na Nollag. Beidh tuilleadh eolais agam daoibh i dtaobh an leabhair seo an mhí seo chugainn.

     Idir an dá linn, tá díolaíocht mhaith ar The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland i gcónaí agus tá áthas orm a fhógairt go mbeidh leagan faoi chlúdach bog le fáil sna siopaí i gceann seachtaine nó dhó. Ar ndóigh, beidh an leagan bog cuid mhaith níos saoire ná an leagan crua. Athchló seachas eagrán nua atá i gceist agus níl athscríobh déanta ar an téacs, ach bhí deis agam botúin chló a cheartú. Anseo thíos tá liosta de na hathruithe go léir a dheineas:

Leathanach 43:           they were slain > who were slain
Leathanach 63, fonóta:            (9 William, c.1) > (9 William III, c.1)
Leathanach 102, fonóta:           an Talfhuil > an Tálfhuil
Leathanach 112:            Turgéisius > Turgésius
Leathanach 112:           dá gcéasadh > á gcéasadh
Leathanach 112:           Értoin > Éarton
Leathanach 203:            foresaking > forsaking
Leathanach 229:            bheith ‘na > bheith ’na
Leathanach 229:            Ó Dóirnín > Ó Doirnín
Leathanach 252:            monarch, George II was > monarch, George II, was
Leathanach 268:            of Gadelus who > of Gadelus, who
Leathanach 300:            scéal díbh > scéal daoibh
Leathanach 300:            baol díbh > baol daoibh
Leathanach 302            he’ll topple > they’ll topple
Leathanach 311            Habsberg > Habsburg
Leathanach 315, nóta 26:            an t-Aos > an tAos
Leathanach 315, nóta 29:            agus an taos > agus an t-aos
Leathanach 315, nóta 33:            Penal laws > Penal Laws
Leathanach 315, nóta 35:            Ó Cheitinn > Ó Chéitinn
Leathanach 317, nóta 43:            an t-Aos > an tAos
Leathanach 337:            an t-Aos > an tAos

Má cheannaigh tú an leagan crua, tig leat na ceartúcháin a bhreacadh i do chóip féin.

Clúdach cúil an leagain úir

Tuarisc ar an seoladh

Seoladh an leabhar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland, an 11 Aibreán, san Acadamh Ríoga i mBaile Átha Cliath. I measc na ndaoine a d’fhreastail ar an ócáid bhí scoláirí aitheanta mar James McGuire (a stiúir mo thráchtas máistreachta fadó), Andrew Carpenter, Bernadette Cunningham, Michelle O Riordan, Éamonn Ó Ciardha, Mícheál Ó Siochrú agus Éamon Ó Ciosáin. Thug Alan Titley caint mholtach a bhí téagartha agus géarchúiseach, cé gur bhraith sé go raibh roinnt de na haistriúcháin sa leabhar ró-shéimh agus nár éirigh liom boirbe, gairge agus graostacht na mbunleaganacha a thabhairt liom i gcónaí. Tá súil agam go bhfeicfear a chaint i gcló amach anseo.

     Ag tús mo chainte, ghabhas buíochas le hAlan as an moladh a thug sé don leabhar ag an seoladh agus, go mór mór, as an moladh a thug sé dó nuair a léigh sé an chlóscríbhinn ar son na bhfoilsitheoirí bliain nó dhó ó shin. Ghabhas buíochas chomh maith le Mike Collins agus le Maria O’Donovan, na baill d’fhoireann Chló Ollscoile Chorcaí a rabhas ag plé leo, as a gcuid cúirtéise agus gairmiúlachta ó thús deireadh an phróisis. Bhí sé de gheasa orm ábhar an leabhair a mholadh, ar ndóigh, ach shíleas go raibh cead agam dhá ghné den saothar a mholadh nach raibh baint agam féin leo: mar atá, an eagarthóireacht agus an dearadh—idir mhaisiú an chlúdaigh agus chlóghrafaíocht an téacs.

     Níor theastaigh uaim moill ró-mhór a chur ar an lucht éisteachta, ach bhraitheas gur chóir dom rud éigin a rá faoi théama an leabhair a bhí á sheoladh. Thógfadh sé ró-fhada orm achoimre a dhéanamh ar théis an leabhair—agus níorbh fhiú an tairbhe an trioblóid ós rud é go raibh an dream a bhí i láthair ar tí é a cheannach. Ina ionad sin, dúras gur theastaigh uaim a n-aird a dhíriú ar roinnt impleachtaí a bhain leis an saothar. Is i mBéarla a labhair mé, ós rud é gur leabhar Béarla a bhí le seoladh, agus ní raibh téacs na cainte scríofa amach agam roimh ré. Ní raibh os mo chomhair ach cúpla pointe a bhí breactha ar chlúdach litreach. Fágann sé sin nach féidir liom téacs na cainte a thabhairt anseo focal ar fhocal, ach tá an clúdach litreach le m’ais agus an tuairisc seo á scríobh agam agus déanfaidh mé mo dhícheall leagan Gaeilge den chaint a thugas ar an oíche a athchruthú anseo thíos ...

Mise agus Alan Titley, ag labhairt i láthair Mike Collins ó Chló Ollscoile Chorcaí

Óráid an tseolta

Tá trí cinn de cheachtanna, de thátail, nó d’impleachtaí a eascraíonn ón leabhar seo ar mhaith liom bhur n-aird a dhíriú orthu.

     Is é an chéad tátal tábhacht an leanúnachais. I dtreo dheireadh an leabhair [féach leathanach 309], tá tagairt agam do ráiteas a dhein Roy Foster inar áitigh sé go bhfuil béim ar leith curtha ag staraithe na hÉireann ar an neamhleanúnachas le tamall anuas. Táim ar aon fhocal leis an Ollamh Foster faoin méid sin, ach creideann seisean gur rud maith é agus táimse ar mhalairt tuairime. Is annamh a bhíonn neamhleanúnachas le feiscint i stair tíre ar bith. Dá n-iarrfaí orm sampla den neamhleanúnachas a thabhairt i stair na hEorpa, is dócha go smaoineoinn ar na himeachtaí a tharla sa Phrúis Thoir sa bhliain 1945 nuair a aistríodh an pobal Gearmánach amach as an gcúige gur lonnaíodh pobail nua, idir Pholannaigh agus Rúisigh, ina n-áit. Ní léir dom gur tharla a leithéid d’eachtra riamh i stair na hÉireann. Cibé athruithe a tháinig ar an gcóras rialaithe nó ar úinéireacht na talún abhus, lean sciar maith den phobal dúchais orthu ag maireachtáil san áit inar mhaireadar riamh. Agus má thagann an pobal slán, tiocfaidh traidisiúin, creideamh, dílseachtaí, cultúr agus féiniúlacht an phobail sin slán. Athraíonn cultúir, ar ndóigh, ach ní thar oíche a tharlaíonn sé: éabhlóid a bhíonn i gceist agus ní bhriseann sé an leanúnachas. Is fearr liom i gcónaí bheith ag plé le samplaí ón stair ná le teoiricí teibí agus ritheann dhá shampla liom ós rud é go bhfuilimid bailithe anseo faoi dhíon an Acadaimh Ríoga. San 11ú céad, chum file darbh ainm Gilla Cáemáin dán dar tús ‘Éire ard inis na rí’ inar rianaigh sé ríthe págánacha na hÉireann ó Shláine, an chéad rí a bhí ar na Fir Bolg, go dtí Lóeguire, a bhí ina rí ar Theamhair nuair a chuir Pádraig tús lena mhisean in Éirinn. Céad éigin bliain dár gcionn, chum file darbh ainm Gilla Mo Dutu Ua Casaide dán dar tús ‘Éire ógh inis na naomh’ a rianaigh ríthe Críostúla na hÉireann ó Laoghaire go dtí Máel Sechnaill II. Is sa Mheán-Ghaeilge a cumadh na dánta seo, ar ndóigh, ach leasaigh scríobhaithe iad de réir a chéile chun an teanga a chur in oiriúint do Ghaeilge a linne féin agus leanadar orthu á gcóipeáil anuas go dtí lár an 19ú céad. Tuairim is tríocha cóip den dá dhán ón 18ú agus an 19ú céad atá ar caomhnú i gcnuasach an Acadaimh Ríoga amháín. Is eiseamláir ghlinn é seo de leanúnachas an chultúir in Éirinn. Leanúnachas is ea é a bhfuil formhór na staraithe dall air, ach caithfear é a chur san áireamh más mian linn stair na tíre seo a thuiscint.

     Is é an dara tátal ar mian liom bhur n-aird a dhíriú air tábhacht na heisceachtúlachta. Má tá an leanúnachas as faisean, ní taise don eisceachtúlacht é. Ní féidir a shéanadh go bhfuil claonadh sa staireagrafaíocht faoi láthair chun stair na hÉireann a shamhlú le cúrsa na staire i dtíortha Eorpacha eile, agus chun beag is fiú a dhéanamh de na tréithe sainiúla a dhealaíonn stair na tíre seo ón norm Eorpach. Ach ní féidir stair na hÉireann a scrúdú gan eisceachtaí suntasacha a thabhairt faoi deara inti. Sa 16ú céad, mar shampla, ba í Éire an t-aon ríocht i gCríostaíocht an iarthair nár ghlac leis an bprionsabal ‘cuius regio, eius religio’ (‘an té ar leis an réigiún, is leis an reiligiún’). Ina ionad sin, bhuail an Reifirméisean ding sa scoilt idir an pobal agus an stát. Arís, sa 17ú céad, díothaíodh na huaisle dúchasacha, idir Ghaeil agus Shean-Ghaill, agus fuair aicme cheannais nua thar cuan isteach seilbh ar thailte na hÉireann. Go bhfios dom, níl ach sampla amháin eile san Eoraip atá inchurtha le cás na hÉireann: mar atá, an Bhoihéim, ríocht inar chaill na huaisle Protastúnacha, ar Sheicigh iad a bhformhór, a n-eastáit nuair a bhris arm Caitliceach an Impire Ferdinand II orthu ag cath an tSléibhe Bháin [Bílá hora]. Cé nach raibh an t-aistriú talún chomh forleathan sa Bhoihéim is a bhí in Éirinn, b’fhéidir gur mhó an claochlú é ansiúd toisc gur tharla sé in aon gheábh amháin. Ach má tharla aistriú talún ar an scála céanna i dtír Eorpach eile sa ré nua-aoiseach, ní heol domsa é. Agus maidir leis an 18ú céad, ní fhéadfainn an leabhar atá á sheoladh anocht a scríobh in aon chor mura mbeadh cultúr eisceachtúil ag Éireannaigh na linne: is amhlaidh go raibh litríocht á saothrú i dteanga an phobail anseo a bhí neamhspleách go hiomlán ar an gclódóireacht. Go bhfios dom, ní raibh ach tír amháin eile in iarthar na hEorpa sa chás céanna: tír atá níos imeallaí fós ná Éire, mar atá, an Íoslainn. Agus tamall gearr i ndiaidh na tréimhse atá faoi chaibidil sa leabhar seo, tharla tubaiste mhillteanach an ghorta mhóir, tubaiste a chuir tús le himirce ar scála ollmhór agus a d’fhág go mbeadh titim leanúnach ar dhaonra na hÉireann go dtí an dara leath den chéad seo caite. Ní féidir a shéanadh go bhfuil eisceachtaí carntha ar eisceachtaí i stair na hÉireann. Is fíor, ar ndóigh, go bhfuil stair gach tíre eisceachtúil, sa mhéid is go bhfuil stair dhifriúil ag gach tír, ach ní féidir liom éalú ón tuairim go bhfuil stair na hÉireann níos éagsúla leis an norm Eorpach ná startha na dtíortha eile máguaird.

     Is é an tríú tátal ar mian liom labhairt faoi ná tábhacht na bhfoinsí príomha. Is é mionscrúdú na bhfoinsí bunaidh an bhunchloch a bhfuil staidéar na staire tógtha uirthi. Is éigean go mbeadh an staraí gairmiúil in ann na foinsí príomha a bhaineann leis an ábhar taighde atá idir lámha aige a thuiscint agus a scagadh. Ar an drochuair, is minic a dheintear neamhshuim den phrionsabal seo in Éirinn. In ionad iad féin a thumadh i bhfianaise chomhaimseartha na bhfoinsí bunaidh, tá luí aimhleasta ag staraithe na hÉireann le teoiricí réamhdhéanta a cruthaíodh i dtíortha eile. Is fusa go mór teacht ar thagairtí don ‘moral economy’, don ‘public sphere’ , don ‘ancien régime society’—coincheapa nach cuidiú dúinn iad chun stair na hÉireann a thuiscint—ná ar shleachta as litríocht chomhaimseartha na Gaeilge i staireagrafaíocht an 18ú céad. Is é Jonathan Clark, staraí Sasanach, a d’áitigh gur ‘ancien régime society’ é Sasana i rith an 18ú céad ‘fada’, aois nár chríochnaigh gur leasaíodh an pharlaimint sa bhliain 1832. Seo mar a mhínigh sé an téarma sin: ‘gentlemen, the Church of England, and the crown commanded an intellectual and social hegemony’. Sílim gur cur síos cruinn go leor é sin ar shochaí Shasana san 18ú céad, ach tugaim bhur ndúshlán The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland a léamh agus a rá liom ansin go raibh ceannas intleachtúil ag daoine uaisle, ag cléir na heaglaise bunaithe, nó ag ríthe Shasana in Éirinn an 18ú céad.

     Má spreagann an leabhar seo staraithe na hÉireann chun níos mó airde a thabhairt ar an leanúnachas, ar an eisceachtúlacht agus—go háirithe—ar fhianaise na bhfoinsí príomha, raghad abhaile, mo ghnó agam críochnaithe.

Seoladh leabhair

An t-óráidí, an leabhar atá le seoladh, agus an láthair

Tá na socruithe déanta anois le haghaidh sheoladh an leabhar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland, agus tá áthas orm gurb é Alan Titley, iar-ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, duine de na húdair is céimiúla agus is bisiúla dá bhfuil ag scríobh sa Ghaeilge faoi láthair, agus colúnaí seachtainiúil de chuid an Irish Times, a bhrisfidh an buidéal seaimpéine.

     Seolfar an leabhar Dé Máirt, an 11 Aibreán 2017 ag 6.00 p.m. i gceannáras Acadaimh Ríoga na hÉireann, 19 Sráid Dhásain, BÁC 2.

     Cuirfear sólaistí ar fáil agus beidh fáilte is fiche roimh léitheoirí Chúrsaí Staire ag an ócáid.

Aigne an phobail san 18ú céad

An t-údar agus a leabhar

Tháinig réamhchóip den leabhar nua liom faoi mo bhráid an lá cheana. Cibé locht a gheobhaidh na staraithe nó (rud a chuireann i bhfad níos mó imní orm) na scoláirí Gaeilge ar théacs an tsaothair, táim sásta nach mbeidh siad in ann an dearadh a lochtú mar tá an slacht céanna ar an imleabhar seo is a bhíonn ar gach leabhar a chuireann Cló Ollscoile Chorcaí amach.

     Go deimhin, b’shin ceann amháin den dá chúis ar chuireas an chlóscríbhinn chucu seachas chuig aon fhoilsitheoir acadúil eile. An chúis eile a bhí agam, dála an scéil, go bhfoilsíonn Cló Ollscoile Chorcaí leabhair i nGaeilge agus i mBéarla. Bhí súil agam, mar sin, go gcaithfí an dua céanna leis na sleachta i nGaeilge is a chaithfí leis na haistriúcháin nó leis an tráchtaireacht i mBéarla. Ní raibh dul amú orm.

     Is gearr go mbeidh an leabhar le fáil sna siopaí maithe leabhar go léir. Ach má éiríonn tú mífhoighneach idir an dá linn, is féidir é a cheannach go díreach ó na foilsitheoirí. Ní gá dom a rá gur sladmhargadh é ar €39.

Réamhspléachadh

Beidh an leabhar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland, le ceannach sna siopaí leabhar go luath. Idir an dá linn, is féidir réamhspléachadh a fháil air: má tá gach rud ag feidhmiú mar is cóir, beidh sibh in ann an réamhrá a léamh anseo thíos. Nó, mura bhfuil an nasc ag obair, téigh go díreach chuig an leathanach seo.

Ag scríobh liom

An leabhar is déanaí liom agus dhá leabhar ghaolmhara

Ní réitíonn an scríobh liom. Is é an rud a tharlaíonn go mbíonn rud éigin le rá agam—scéal éigin le hinsint nó tuairim éigin le nochtadh—agus téim i mbun pinn chun mo chuid smaointe a chur i láthair an tsaoil mhóir. Bíonn iallach orm é a dhéanamh. Tugann sé faoiseamh is sásamh dom nuair a bhíonn an téacs le léamh ar pháipéar nó ar scáileán; braithim ansin gurbh fhiú an tairbhe an trioblóid. Is dócha go mbeidh mé ag scríobh a fhad is a bheidh mo chiall is mo shláinte agam, ach ní thaitníonn an próiseas liom. Is crácamas ceart é ullmhú an chéad dréachta i gcónaí, cé go n‑éiríonn an obair níos éasca nuair a bhíonn an dúshraith leagtha. Ní rabhas sásta an chéad dréacht de théacs a ligint i gcló riamh: bíonn orm dul siar air arís agus arís eile chun ord níos loighciúla a chur ar an ábhar, chun abairtí doiléire a shoiléiriú, chun botúin a cheartú, chun tuilleadh fianaise a sholáthar, nó chun snas a chur ar an bprós. Bíonn an t-ádh orm má bhíonn an cúigiú dréacht i riocht a fhoilsithe. Níl ach céim amháin den phróiseas a thaitníonn liom i ndáiríre: is é sin, nuair a chuireann an foilsitheoir na profaí chugam le ceartú agus nuair a leagaim súil ar an saothar clóchurtha don chéad uair. Ach más leabhar é an téacs, bíonn an chealg is nimhní ar fad in eireaball na hoibre: mar atá, an t-innéacsú. Is obair riachtanach é seo ach is obair fíor-leadránach é chomh maith. Agus sin é an saghas oibre a bheidh idir lámha agam i rith shaoire na Nollag i mbliana: beidh mé ag ullmhú an innéacs don saothar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-Century Ireland, leabhar a fhoilseofar i mí Feabhra—má éiríonn liom an t-innéacs a chríochnú in am.

Buntéacs agus aistriúchán ón leabhar

     Bhí sé beartaithe agam Hidden Ireland Revisited a thabhairt ar The Popular Mind i dtús báire ach shíl beirt de na léitheoirí a chaith súil ar an gclóscríbhinn gur chóir dom an teideal sin a athrú. Ghlacas lena gcomhairle agus táim sásta anois gur dheineas amhlaidh: cé go bhfuil an leabhar bunaithe ar fhoinsí liteartha, ní saothar léirmheastóireachta é ach saothar staire agus cuireann an teideal nua an méid sin in iúl go soiléir. Ocht gcaibidil atá sa leabhar: ‘Kingdom’, ina bhfuil scrúdú ar dhearcadh polaitiúil na coitiantachta ag tús an 18ú céad; ‘Faith’, ina bhfuil cúrsaí creidimh faoi chaibidil; ‘Memory’, ina bhfuil achoimre ar an leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí; ‘War’, inar scrúdaíos tuairimí an phobail ar chogaí na hEorpa agus ar na hÉireannaigh a ghlac páirt iontu; ‘Patriots’, ina bhfuil scagadh déanta ar na hathruithe a tháinig ar mheon na coitiantachta le linn réabhlóid Mheiriceá; ‘Land’, ar leor a teideal chun ábhar na caibidle a mhíniú; ‘Rebellion’, ina bhfuil cuntas ar na blianta corraithe a lean réabhlóid na Fraince; agus ‘Union?’, an chaibidil dheireanach ina bhfuil spléachadh ar an tréimhse tar éis Acht an Aontais. Tá dán nó amhrán le léamh ina iomláine ag tús gach caibidle—leagan amach a d'úsáideas cheana in Ó Chéitinn go Raiftearaí. Seo mar a mhíníos an cur chuige sin i réamhrá an leabhair:

Throughout this book, I have sought to give as much space as possible to voices from the ‘long eighteenth century’ and to minimise both my own commentary and references to secondary works. The primary sources are the only means we have of distinguishing past reality from historical speculation. In recognition of this fact, each chapter is preceded by an unabridged text that was chosen to illustrate, in context, some of the themes discussed in the following chapter. As far as I am aware, only one of the eight texts has been translated previously.

Vincent Morley, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland (Corcaigh, 2017), 12.

Seo iad na haistí atá i gceist agus na caibidlí lena mbaineann siad:

     1. Ríocht
‘Tuireamh Shomhairle Mhic Dhónaill’ (1691). Is caoineadh é seo a chum Séamas Dall Mac Cuarta ar oifigeach in arm Shéamais II a maraíodh i gcath Eachroma. Foilsíodh an aiste seo cúpla uair: féach, mar shampla, Seán Ó Gallchóir (eag.), Séamas Dall Mac Cuarta: Dánta (BÁC, 1971). Go bhfios dom, níor cuireadh Béarla ar an dréacht seo cheana.

     2. Creideamh
‘Staid nua na hÉireann, 1697’ le Seán Ó Gadhra. Chuir an tAthair Mac Domhnaill an dán seo in eagar in Dánta is Amhráin Sheáin Uí Ghadhra (BÁC, 1955). Go bhfios dom, níor aistríodh é cheana.

     3. Cuimhne
‘A Bhanba is feasach dom do scéala’ a chum Aodh Buí Mac Cruitín timpeall na bliana 1715. Chuireas féin an dán seo i gcló don chéad uair in Ó Céitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011). Níor foilsíodh aistriúchán Béarla de cheana.

     4. Cogadh
‘Cá raibh tú le bliain’ le Peadar Ó Doirnín (1747). Chuir Seán de Rís an dán seo in eagar in Peadar Ó Doirnín (BÁC, 1969). Go bhfios dom, níor foilsíodh leagan Béarla den dán cheana.

     5. ‘Patriots’
‘Tráth dom ag smaoineamh ar chríochaibh an tsaoil seo’, amhrán a cumadh sa bhliain 1775. Seán Mac Cathail ab ainm don údar, de réir dealraimh, agus foilsíodh an t-amhrán don chéad uair sa leabhar liom dar teideal Washington i gCeannas a Ríochta (BÁC, 2005).

     6. Talamh
‘Do shagartaibh agus do mhinistirí’, amhrán nach fios cé a chum ach baineann sé leis na Buachaillí Bána a d’éirigh amach ar fud na Mumhan sa bhliain 1785. Mise a chuir an téacs seo in eagar don chéad uair in Eighteenth-century Ireland: Iris an Dá Chultúr, 19 (2004), agus tá sé aistrithe agam anois.

     7. Éirí amach
‘Táid maithe na Breataine in anbhroid péine’, amhrán poblachtach a chum Fínín Ó Scannail sa bhliain 1795. D’fhoilsíos téacs iomlán an amhráin don chéad uair in Eighteenth-century Ireland: Iris an Dá Chultúr, 28 (2013) agus tá sé aistrithe agam anois don chéad uair.

     8. Aontas?
‘Election na Gaillimhe’, amhrán a chum Antaine Raiftearaí sa bhliain 1830. Foilsíodh é cúpla uair cheana: féach, mar shampla, Ciarán Ó Coigligh (eag.) Raiftearaí: Amhráin agus Dánta (BÁC, 1987). Chuir Dubhghlas de hÍde Béarla air sa bhliain 1903 ach tá aistriúchán nua déanta agam atá níos dílse don bhunleagan.

Beidh téacsanna iomlána na n-aistí seo le léamh acusan a bhfuil Gaeilge acu. Maidir leis na léitheoirí eile, tá súil agam go dtabharfaidh na haistriúcháin tuiscint níos fearr dóibh ar dhearcadh na coitiantachta le linn an 18ú céad.

Roinnt de na leabhair ar an réamhstair atá léite agam le déanaí

     Nuair a bhíos ag scríobh anseo anuraidh, thugas le fios go raibh sé i gceist agam tabhairt faoi stair na hÉireann a scríobh ó thús aimsire go dtí ár linn féin, agus go dtógfadh sé tuairim is cúig bliana orm an obair sin a chur i gcrích. Ach go luath ina dhiaidh sin, chinneas gurbh fhearr dá gcuirfinn leabhar gairid eile díom i dtús báire. Tuairim is seachtó nó ochtó faoin gcéad den téacs sin atá scríofa agam anois agus is cosúil go mbeidh an chlóscríbhinn réidh le cur i lámha foilsitheora um Cháisc. Is i nGaeilge atá an leabhar sin, dála an scéil, agus táim i ndóchas go mbeidh sé sna siopaí roimh dheireadh na bliana seo chugainn. Bíodh sin mar atá, cuirfidh mé tús le scríobh an magnum opus a luaithe is a bheidh an saothar eile curtha chun siúil. Tá cuid mhaith léitheoireachta déanta agam faoin ré réamhstairiúil—ábhar na chéad chaibidle; ní féidir liom a áiteamh gur saineolaí mé ar an tréimhse go fóill, ach táim ag foghlaim de réir a chéile. Insint na fírinne, táim ag éirí mífhoighneach le tosnú ar an scríobh faoin am seo.

     Ar an drochuair, is léir dom nach mbeidh sé ar chumas an ghobadáin seo an dá thrá a fhreastal feasta: is é sin le rá, ní bheidh sé ar mo chumas an stair a chríochnú laistigh de chúig bliana má leanaim ar aghaidh ag scríobh aiste anseo gach mí. Níl sé i gceist agam deireadh a chur le ‘Cúrsaí Staire’, ach táim chun gearradh siar ar an soláthar agus ní bheidh na haistí ag teacht chomh minic céanna as seo amach. Déanfaidh mé iarracht aiste amháin a scríobh gach ráithe, agus ní chuirfeadh sé ionadh orm dá mbeadh sleachta as an magnum opus le léamh anseo ó am go chéile.

     Mar is gnách ag an tráth seo, beidh cead ag léitheoirí teachtaireachtaí a bhreacadh ag bun na haiste seo go ceann seachtaine nó dhó. Níl le déanamh agam anois ach an clabhsúr traidisiúnta a chur ar obair na bliana agus beannachtaí na féile a ghuí ar léitheoirí uile an tsuímh seo ...

Ealaín stairiúil na hÉireann

Tá taispeántas dar teideal ‘Creating history: stories of art in Ireland’ ar siúl i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann faoi láthair. Níl aon táille ar dhul isteach agus leanfaidh sé go dtí an 15 Eanáir. Is é atá sa taispeántas cúig phictiúr is caoga ina léirítear eachtraí éagsúla as stair na hÉireann, idir eachtraí tábhachtacha agus eachtraí fánacha. Cé go bhféadfaí teideal dátheangach a chur ar an taispeántas agus lipéid Ghaeilge a chrochadh taobh leis na cinn Bhéarla gan mórán stró, níor chuir foireann an Ghailearaí Náisiúnta an dua sin orthu féin ar mhaithe leis an sciar den phobal arbh í an Ghaeilge a rogha teanga. Chuir an chúinge chultúir seo leis an gcoimhthíos a bhraitheas nuair a thugas cuairt ar an taispeántas le déanaí, ach bhí cúis níos bunúsaí leis an mothú—cúis a bhain le hábhar seachas le cur i láthair an taispeántais.

Catalóg an taispeántais agus an Gailearaí Náisiúnta

     Ní hé go rabhas iontach tógtha leis an gcur i láthair. Ba chiallmhar an beart é na pictiúir a thaispeáint in ord ama, bíodh sé sin de réir na dtéamaí stairiúla atá léirithe iontu nó de réir na dtréimhsí inar péinteáladh iad. Ós rud é gur staraí mé, níl leisce orm a rá go mbainfinn níos mó sásaimh as an gcéad rogha, cé go réiteodh an dara ceann níos fearr leosan ar mó an tsuim atá acu san ealaín ná sa stair. Ina ionad sin, áfach, is amhlaidh go bhfuil na pictiúir eagraithe i gcúig rannóg a bhfuil teidil theibí orthu: mar atá, ‘fianaise’ (testimony), ‘caismirt’ (conflict), ‘comhthionól’ (assembly), ‘fáthchiall’ (allegory) agus ‘caointeoireacht’ (lamentation). Is fíor go mbaineann na pictiúir go léir sa dara rannóg leis an gcogaíocht ar bhealach amháin nó ar bhealach eile, ach tá téamaí na rannóg eile doiléir go leor. Mar shampla, tá pictiúir le Kathleen Fox agus le Henry Lamb ar Éirí Amach 1916 agus ar an gCéad Chogadh Domhanda faoi seach curtha isteach sa rannóg a bhfuil ‘fianaise’ uirthi; tá pictiúr le Sir John Lavery d’easpag ag coisreacan meirge de chuid arm an tSaorstáit curtha isteach faoin teideal ‘fáthchiall’, cé go bhfuil cuma réalaíoch ar an íomhá féin, dar liom; agus tá pictiúr de Shéamas II agus é ag fágáil na hÉireann tar éis Chath na Bóinne a dhein Andrew Carrick Gow le fáil sa rannóg dar teideal ‘caointeoireacht’. Mar an gcéanna, cé go bhfuil pictiúir de chruinnithe éagsúla curtha le chéile sa rannóg a bhfuil ‘comhthionól’ uirthi—an pictiúr cáiliúil a dhein Francis Wheatley de Henry Grattan agus é ag cur de sa seantigh i bhFaiche an Choláiste ina measc—tá dhá phictiúr de Theach na dTiarnaí in Westminster a phéinteáil Sir John Lavery sa rannóg dar teideal ‘fianaise’. Má tá loighic ag baint leis an rangú a deineadh ar na pictiúir, ní léir domsa é. Tá éidreoir agus easpa leanúnachais dá réir ar an taispeántas: níor tháinig sé le chéile domsa agus bhraitheas nach raibh ann ach cnuasach pictiúr a bhí scaipthe, go randamach nach mór, trí chúig sheomra. Thairis sin, chuir sé as dom nár deineadh dealú soiléir idir na saothair ar léaráidí iad de radharc a chonaic an t-ealaíontóir lena shúile féin, agus saothair eile nach raibh de bhunús leo ach samhlaíocht an ealaíontóra. B’fhéidir nach bhfuil an t-idirdhealú sin tábhachtach san ealaín ach is idirdhealú bunúsach é don staraí: más féidir glacadh le pictiúir ón gcéad aicme mar fhianaise don stair, ní thugann pictiúir den dara aicme eolas ar bith dúinn i dtaobh na n-ábhar atá léirithe iontu—cé go bhféadfaidís léargas a thabhairt dúinn ar mheon na linne inar cruthaíodh iad.

Pictiúir ón taispeántas: Pádraig Naofa, Grattan, Cluain Tarbh, an Bhóinn, Seoirse IV

     Mar a scríobhas thuas, chuir an taispeántas coimhthíos orm. Is áirithe go bhfuil léargas ar stair na hÉireann le fáil ann, ach is léargas é atá éagsúil ar fad le tuiscint na nGael ar stair na tíre. Ní gá gur drochrud é sin, ar ndóigh, ach caithfear ceann a thógáil dó. Nuair a scrúdaíos an dearcadh a bhí ag an gcoitiantacht ar an stair sa leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí, dheineas amach go raibh sé théama lárnach sa leagan den stairsheanchas a raibh glacadh leis i measc lucht labhartha na Gaeilge:

Naomh Pádraig agus an ré órga a lean bunú na Críostaíochta nuair a thuill ‘oileán na naomh’ cáil ar fud na hEorpa; ionradh na Lochlannach, ansmacht Thurgéisius, agus laochas Bhriain Bhóramha a thug a anam chun an tír a fhuascailt; mígheanmnaíocht Dhiarmaid ‘na nGall’, an feall a d’imir sé ar an tír, agus ionradh tubaisteach na Sasanach; mígheanmnaíocht Anraí VIII agus Eilís I agus an scrios a rinneadh ar an eaglais Chaitliceach agus ar Éirinn i rith an Reifirméisin; an troid chalma a rinne na Gaeil faoi cheannas Eoghain Rua Uí Néill ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ár a rinne Oliver Cromwell tar éis bhás Eoghain Rua; an troid chalma a rinne na hÉireannaigh faoi cheannas Phádraig Sháirséal ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ansmacht úr a bhí mar thoradh ar bhua Uilliam Oráiste.

Vincent Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011), 166.

Má chuirimid na téamaí thuas i gcomórtas leis na pictiúir atá ar taispeáint in ‘Creating history: stories of art in Ireland’, chífimid go bhfuil bearnaí suntasacha sa taispeántas. Tá dhá phictiúr de Phádraig istigh: ‘Rí Chaisil á bhaisteadh ag Pádraig Naofa’ le James Barry (c.1801) agus ‘Pádraig Naofa ag dreapadh Cruach Phádraig’ le Margaret Clarke (1932). Bheifí ag súil leis seo ós rud é gur ghlac an eaglais bhunaithe le cultas an éarlaimh náisiúnta. Mar an gcéanna, tá pictiúr dar teideal ‘Cath Chluain Tairbh’ le Samuel Watson (1844) sa taispeántas: níor bhain mórán conspóide riamh le heachtraí stairiúla a thit amach roimh an mbliain 1169. Maidir le teacht na nGall, tá an pictiúr cáiliúil le Daniel Maclise dar teideal ‘Pósadh Aoife le Strongbow’ (1854) istigh, ní nach ionadh ós rud é gur cuid de chnuasach an Ghailearaí Náisiúnta é. Ach is pictiúr é seo a mhórann caithréim na n-ionróirí; go deimhin, bhí sé i gceist i dtús báire é a chrochadh sa pharlaimint in Westminster mar theastaigh ó na feisirí an foirgneamh a mhaisiú le pictiúir a thaispeánfadh ‘the acquisition of the countries, colonies and important places constituting the British Empire’. Níor glacadh le hiarracht Maclise sa deireadh thiar: thiocfadh dó go raibh an iomarca corpán le feiscint ann, rud a chruthaigh ‘a painful and actually unpleasant impression ... which the remainder of the picture is unable to overcome’ dar le criticeoir ealaíne an Morning Chronicle, nuachtán Sasanach a thacaigh le páirtí Liobrálach na linne. Níl aon cheo sa taispéantas ar an Reifirméisin ná ar dhíscaoileadh na mainistreacha; níl radharc ar cheachtar den dá Aodh; agus má tá pictiúir de Chath Chionn tSáile a dhein ealaíontóir neamhaithnid sa 17ú céad istigh, níl ann ach léaráid den bhua a rug an Tiarna Mountjoy ar na Gaeil. Níl tásc ná tuairisc ar chogadh na Comhdhála, ar Eoghan Rua, ná ar an Lord Protector sa taispeántas ach an oiread. Agus maidir le Cogadh an Dá Rí, tá pictiúr dí-ainm ón 17ú céad d’Uilliam III ag teacht i dtír i gCarraig Fhearghusa agus ‘Cath na Bóinne’ le Jan Wyck (1693) ó chnuasach an Ghailearaí Náisiúnta istigh, mar aon leis an bpictiúr de ‘chúlú straitéiseach’ Shéamais II le Gow (1888) a luadh cheana. Ná bígí ag súil le spléachadh ar an Sáirséalach ná ar léigear Luimnigh nó beidh díomá oraibh! Insint na fírinne, anuas go dtí an 19ú céad is é dearcadh na nGall amháin a bhí le fáil sa phéintéireacht a deineadh ar Éirinn—ní bheadh sé ceart ‘péintéireacht na hÉireann’ a scríobh mar is ealaíontóirí ón gcoigríoch a dhein cuid mhór di: is cosúil nár leag Wyck ná Gow cos in Éirinn riamh, mar shampla, agus níor chaith Wheatley ach ceithre bliana dá shaol sa tír seo.

Leathnú na healaíne sa 19ú céad: Ó Conaill, dhá dhíshealbhú, Rockites, dúchan na bprátaí

     Is fíor gur tháinig athrú ar chúrsaí de réir a chéile ach ba mhall an próiseas é: ón dara ceathrú den 19ú céad amach ba léir go raibh ealaíontóirí gairmiúla ag tabhairt níos mó airde ar théamaí a bhain leis an bpobal dúchasach. Mar shampla, léiríodh an fhaicseanaíocht, an bhabhláil, an damhsa tuaithe, díshealbhú tionontaí, agus dúchan na bprátaí i saothar Daniel Macdonald (1820-53). Timpeall an ama chéanna, thaispeáin Daniel Maclise na Rockites, ceann de rúnchumainn na linne, i bpictiúr dá chuid; phéinteáíl Joseph Haverty (1794-1864) an dream a labhair ag ceann de na hollchruinnithe a d’eagraigh Ó Conaill; agus phéinteáil Robert George Kelly (1822-1910) pictiúr eile de theaghlach a bhí curtha as a dtigh. Ach má leathnaigh dearcadh na n-ealaíontóirí agus réimse na n-ábhar a roghnaíodar, ba threise i gcónaí an bhéim a cuireadh a théamaí impiriúla. Seo mar a scríobh Brendan Rooney in aiste leis atá i gcló i gcatalóg an taispeántais:

Nineteenth-century artists’ occasional forays into nationalist territory were invariably counterbalanced or outnumbered on exhibition by conventional canvasses bolstering the political and military status quo, and endorsing union with Britain. Subjects drawn from specifically English and Scottish history adorned Irish exhibition walls as well ... Normans, Plantagenet monarchs, Roundheads and Scottish Covenanters all provided Irish artists with a bountiful supply of dramatic subject matter.

Breandan Rooney (eag.), Creating History: Stories of Ireland in Art (Baile Átha Cliath, 2016), 12-13.

Níl sé deacair an claonadh seo a mhíniú: ‘an té a íocfas an píobaire, is é a ghlaofas an port’ mar adeir an seanfhocal. Nó, lena rá i bhfocail eile, ‘an té a cheannós pictiúr, is é a roghnós ábhar an phictiúir’.

Leabhair faoi ealaín na hÉireann a gcuirfidh an staraí suim iontu

     Ní fhéadfaí bheith ag súil lena mhalairt i gcás téama ar bith a raibh impleachtaí polaitiúla ag baint leis—rud a bhí fíor i gcás mórán eachtraí stairiúla ón mbliain 1169 i leith. Ach is beag aird a thug ealaíontóirí ar ghné ar bith de shaol an phobail roimh an 19ú céad. Bhí taispeántas eile a bhain le cúrsaí staire ar siúl sa Ghailearaí Náisiúnta deich mbliana is an tráth seo: ‘A time and a place: two centuries of Irish social life’ an teideal a bhí air: thaitin sé go mór liom—ó thaobh na haeistéitice agus ó thaobh na staire de—agus cuireadh catalóg galánta amach is fiú a cheannach. Tá caibidlí ann ar ghnéithe éasgúla de shaol an phobail: ceol agus damhsa; spórt; creideamh; caitheamh aimsire; aonaigh, margaí agus féilte; agus tuilleadh nach iad. Ach dá fheabhas é taispeántas na bliana 2006, bhí tréimhse chúng staire faoi chaibidil ann: ní raibh ach dhá chéad bliain i gceist. Ní fhéadfaí dul siar níos faide ná sin mar níorbh fhiú le healaíontóirí an 18ú céad a gcuid ama a chur amú ag péinteáil an daoscair dhaonna nárbh acmhainn dóibh portráidí ola a choimisiúnú. Cuireadh an fhíric sin ar mo shúile dom níos luaithe i mbliana nuair a d’iar Cló Ollscoile Chorcaí orm léaráid a aimsiú a d’oirfeadh do chlúdach leabhair liom atá le foilsiú go luath. The Popular Mind in Eighteenth-Century Ireland is teideal don leabhar, agus theip scun scan orm teacht ar phictiúr daite den choitiantacht i gceantar tuaithe a péinteáladh le linn an 18ú céad. Ar ámharaí an tsaoil, tagann insint an leabhair anuas chomh fada leis an mbliain 1844, rud a lig dom mionghné de pictiúr a dhein Maria Spilsbury Taylor (1776-1820) timpeall na bliana 1816 a úsáid—le caoinchead ó Chnuasach Bhéaloideas Éireann mar a bhfuil an pictiúr de phátrún Chaoimhín i nGleann Dá Loch ar caomhnú anois.

Clúdach an leabhair agus an pictiúr ar baineadh an léaráid as

     Is seanrá é ag an bpointe seo gurb é an friotal seachas an fhíor, an dréacht seachas an dealbh, an chluas seachas an tsúil, atá lárnach i gcultúr na hÉireann. Ní mise an duine a déarfaidh a mhalairt.

An stair nár tháinig

Aistriúcháin

Is sa 17ú céad a scríobh Seathrún Céitinn Foras Feasa ar Éirinn, cuntas leanúnach ar stair na tíre ón tréimhse roimh an Díle go dtí ionradh na Sasanach. Ní heol dom gur fhéach aon duine le stair na hÉireann a ríomh i nGaeilge i rith an 18ú céad, ach cuireadh Gaeilge ar A Brief Discourse in Vindication of the Antiquity of Ireland (1717) le hAodh Buí Mac Cruitín timpeall na bliana 1785; tá an t-aistriúchán sin le fáil i lámhscríbhinn G.81 sa Leabharlann Náisiúnta faoin teideal ‘Seanreacht na hÉireann’. Sa 19ú céad, scríobh Art Mac Bionaid stair a tháinig anuas chomh fada le Conradh Luimnigh. ‘Comhrac na nGael agus na nGall le chéile’ an teideal a roghnaigh an t-údar, cé gur baisteadh Lámhscríbhinn Staire an Bhionadaigh ar an eagrán breá le Réamonn Ó Muirí a tháinig amach sa bhliain 1994. Shílfeadh duine go bhfoilseofaí stair Ghaeilge nó dhó nuair a thosaigh gluaiseacht na hathbheochana ag deireadh an 19ú céad ach níor tháinig an tuar sin faoin tairngreacht riamh. Ní hé go raibh lucht na hathbheochana dall ar stair na hÉireann. Go deimhin, áirítear Eoin Mac Néill, an chéad rúnaí a bhí ar Chonradh na Geilge, ar dhuine de na staraithe is fearr dár mhair in Éirinn riamh. Bhí Mary Hayden, ollamh le stair i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, ina Conraitheoir freisin ach nuair a scríobh sí téacsleabhar meánscoile, A Short History of the Irish People from Earliest Times to 1920, i bpáirt le Seoirse Ó Muanáin, ball eile den Chonradh, ba é an Béarla an teanga a roghnaigh siad. Mar an gcéanna, is i mBéarla a scríobh Eleanor Hull (alias Eibhlín Ní Choill), rúnaí Chumann na Scríbheann nGaedhilge, A History of Ireland and its People (dhá imleabhar, 1926 agus 1931). Ós rud é gur theip ar dhíograiseoirí na hathbheochana an beart a dhéanamh, cheapfá go bhféachfadh an stát nua chuige go mbeadh leagan caoithiúil de stair na tíre le fáil i dteanga dhúchais na tíre, ach níor scríobhadh a leithéid. Is amhlaidh nár foilsíodh oiread is suirbhé téagartha amháin ar stair na hÉireann i nGaeilge ó thús deireadh an 20ú céad. Cuireadh Gaeilge ar chorr-stair a scríobhadh i mBéarla, gan amhras, ach ní hionann an saghas staire a scríobhtar le haghaidh lucht léite an Bhéarla (bíodh Gaeilge ag an údar nó ná bíodh) agus an saghas staire a scríobhfaí i mbunsaothar Gaeilge.

Beathaisnéisí

     Níor foilsíodh ach líon beag monagraf staire i nGaeilge riamh, cé go bhfuil roinnt acu ar ard-chaighdeán. Is leor Aisling Ghéar an Bhuachallaigh a lua le cruthú nach laincis ar bith ar an scoláireacht í an teanga ach a mhalairt. Is fíor go raibh borradh áirithe faoin mbeathaisnéis stairiúil i lár an chéid seo caite, tráth a scríobh Seán Ó Lúing, Leon Ó Broin agus Séamas Mac Giolla Easpaig staidéir fhónta ar Robert Emmet, Thomas Russell, R.R. Madden, Charles Stuart Parnell, Diarmaid Ó Donnabháin Rosa, Arthur Griffith agus John Devoy. Ach tá taoide na mbeathaisnéisí tráite le glúin anuas agus bhí cuma an chadhain aonair ar An Béaslaíoch le Pádraig Ó Siadhail nuair a foilsíodh é sa bhliain 2007. Is fíor, leis, go raibh rath ar genre eile a bhfuil gaol aige leis an mbeathaisnéis: mar atá, an leabhar cuimhní cinn. I measc na bpearsan mór le rá a d’fhág a gcuimhní cinn i nGaeilge, tá Dubhghlas de hÍde, Earnán de Blaghd agus Seán T. Ó Ceallaigh. Is suntasaí fós, b’fhéidir, roinnt de na cuimhní cinn a d’fhág údair nach raibh aird an phobail orthu ach a chaith saoil a bhí as an ngnáth: féach Eoghan Ó Duinnín, mar shampla, cumannach as Baile Átha Cliath a throid ar son Phoblacht na Spáinne; nó, ag ceann eile an speictrim pholaitiúil, Róisín Ní Mheara, Sasanach de bhunadh Éireannach a chaith blianta an Dara Cogadh Domhanda i mBeirlín i dteannta Francis Stuart; nó Tarlach Ó hUid, Londoner a chuaigh isteach san IRA agus a chaith na blianta céanna ‘faoi ghlas ag Gallaibh’ i dTuaisceart Éireann. Ach is cosúil go bhfuil ré na gcuimhní cinn thart chomh maith: nuair a foilsíodh cuimhní cinn duine de mhór-fhilí na Gaeilge le déanaí, is i mBéarla a bhí siad. Ar an láimh eile, braithim go bhfuil cnuasaigh aistí ar ábhair stairiúla ag éirí níos coitianta le tamall anuas. Tháinig cnuasaigh amach nuair a bhíothas ag déanamh cuimhneacháin ar an nGorta Mór agus ar Éirí Amach 1798, mar shampla, agus rachainn i mbannaí go bhfoilseofar díolaim i nGaeilge ar Éirí Amach na Cásca roimh dheireadh na bliana seo chugainn.

Cuimhní cinn

     Ina dhiaidh sin is uile, is bocht an scéal é nach bhfuil stair na hÉireann—gan trácht in aon chor ar stair na hEorpa ná ar stair an domhain—le fáil i nGaeilge. Caithfear a rá nach eisceacht í an stair sa mhéid sin, nó tá réimsí móra den saol comhaimseartha nach féidir eolas a chur orthu trí mheán na teanga seo. Cá bhfuil na leabhair ar an bpolaitíocht, ar an eacnamaíocht, ar an tsocheolaíocht (fág an tsochtheangeolaíocht as an áireamh), ar an bhfealsúnacht, ar an eolaíocht, ar an ríomhaireacht, ar chúrsaí gnó, ar an ealaíon, ar an dearadh, ar an tsláinte, ar an dlí, ar an spórt? Nílid ann, ar an mórgóir, agus is in olcas atá an scéal ag dul. Fiche bliain ó shin, bhí iriseoirí treallúsacha cosúil le Risteárd Ó Glaisne agus Nollaig Ó Gadhra ann a bhí sásta tabhairt faoi leabhair ar ábhair éagsúla a mbeadh suim ag an bpobal léitheoireachta iontu: Ian Paisley, Conor Cruise O’Brien, náisiúnachas na hAlban, nó Teilhard de Chardin i gcás Uí Ghlaisne; Mahatma Gandhi, Richard Daley (méara Chicago), roinnt na dtoghlach i dTuaisceart Éireann, nó aontú polaitiúil na hEorpa i gcás Uí Ghadhra. Ach cá bhfuil a gcomharbaí inniu? B’fhéidir go mbíonn siad ag ‘giolcadh’ ar Twitter ach níl aon cheo a bhfuil tathag ann scríofa acu.

Monagraif

     Ní féidir a shéanadh go bhfuil easpa téagair le brath ar chultúr na Gaeilge anois. Glactar leis gur teanga í a dhéanfaidh cúis le haghaidh liricí beaga neamhurchóideacha (agus le haghaidh gearrscéalta, úrscéalta is drámaí neamhurchóideacha chomh maith) ach nach bhfeileann don fhíor-shaol. Más ag cumadóireacht leat atá tú, ní miste é a dhéanamh i nGaeilge. Ach más ag iarraidh tuairisc ghrinn a thabhairt ar ghné éigin den saol atá tú, ba chiallmhar an beart é tiontú ar theanga an réasúin, na stuaime agus an chruinnis. D’fhéadfaí a rá go bhfuil Gaeilgeoirí na linne seo tar éis cúbadh siar ó mheon na hathbheochana agus go nglacann siad anois leis an dearcadh ciníoch a bhí ag Matthew Arnold i lár an 19ú céad:

The Germanic genius has steadiness as its main basis, with commonness and humdrum for its defect, fidelity to nature for its excellence. The Celtic genius, sentiment as its main basis, with love of beauty, charm, and spirituality for its excellence, ineffectualness and self-will for its defect.

Matthew Arnold, The Study of Celtic Literature (1867)

Tá Oghma ar shlí na fírinne agus níl oiread is nuachtán seachtainiúil amháin fágtha sa teanga. Na meáin úra dhigiteacha atá anois ann, is mó an luí atá acu le tablóideachas agus graostacht ná le hanailís a thabharfadh lón machnaimh don léitheoir tuisceanach. Is fíor gur bunaíodh iris acadúil ar-líne le déanaí, COMHARTaighde, ach tá a scóip thar a bheith cúng:

Foilsítear saothar scolártha den chaighdeán is airde san iris seo, COMHARTaighde, sna réimsí seo a leanas de léann na Nua-Ghaeilge go háirithe: critic na litríochta agus an chultúir, léann na n-amhrán agus na dtraidisiún béil, agus sochtheangeolaíocht na Gaeilge.

Litríocht, amhránaíocht agus béaloideas! Má leanann crapadh an chultúir ar aghaidh mórán níos faide ní bheidh fágtha i ndioscúrsa na Gaeilge ach an teanga í féin. Is gairid go bhfíorófar an fhís a bhí ag Myles fadó:

Má táimid fíor-Ghaelach, ní foláir dúinn bheith ag plé ceist na Gaeilge agus ceist an Ghaelachais le chéile i gcónaí. Ní h-aon mhaitheas Gaeilg bheith againn má bhíonn ár gcórá sa teanga sin ar neithe neá-Ghaelacha.

Myles na gCopaleen, An Béal Bocht (4ú eagrán, 1975), 47.

Cnuasaigh aistí

     Nuair a bhíos ag scríobh anseo i mí na Nollag anuraidh, luas go raibh an chéad dréacht de leabhar i mBéarla scríofa agam. Tar éis dom moltaí a fháil ó roinnt daoine a bhí sásta súil a chaitheamh ar an téacs, chuas i dteagmháil le foilsitheoir ag deireadh mhí Eanáir. Thaitin an achoimre leis an bhfoilsitheoir agus iarradh orm dhá chaibidil shamplacha a sholáthar, rud a dheineas. Ina dhiaidh sin arís, iarradh orm an téacs go léir a chur faoi bhráid bheirt léitheoirí. Níor dúradh liom cérbh iad, ach bhí scoláire Gaeilge agus staraí i gceist. Seoladh tuairiscí na beirte chugam tar éis cúpla mí: bhí an scoláire Gaeilge thar a bheith moltach agus bhí an staraí níos tomhaiste (mar is dual do staraí) ach dearfach mar sin féin. Tugadh breith an fhoilsitheora an mhí seo caite: bhíothas sásta an leabhar a fhoilsiú dá ndéanfainn roinnt leasuithe air: an réamhrá a leathnú agus leabharliosta a chur isteach na hathruithe is tábhachtaí a iarradh. Beidh an obair sin idir lámha agam go ceann míosa eile ach tá an ceann scríbe le feiscint go soiléir anois.

     Ós rud é go raibh an obair ar leabhar amháin ag teacht chun deiridh, bhíos ag déanamh mo mhachnaimh ar an gcéad leabhar eile le tamall anuas. Tá cinneadh déanta agam le déanaí agus táim chun é a fhógairt anois: tá beartaithe agam ar stair na hÉireann a scríobh, i nGaeilge. Aon chaibidil déag a bheidh ann—caibidil amháin ar an réamhstair agus deich gcaibidil ar na tréimhsí staire a leagas amach anseo mí Lúnasa—agus beidh idir 12,000 agus 16,000 focal i ngach caibidil. Timpeall 150,000 focal, nó 300 leathanach, a bheidh sa saothar ar fad. Sílim go dtógfaidh sé idir ceithre mhí agus sé mhí orm caibidil a scríobh. Má mhairim, agus mura rachaidh mé as mo mheabhair idir an dá linn, beidh an chéad dréacht den magnum opus réidh i gceann cúig bliana. Ní chuirfeadh sé ionadh orm dá spreagfadh scríobh an leabhair aiste nó dhó anseo. Bíodh sin mar atá, coinneoidh mé ar an eolas sibh faoi dhul chun cinn na hoibre ó am go chéile.

     Mar is gnách ag an tráth seo bliana, beidh cead ag léitheoirí teachtaireachtaí a fhágáil anseo thíos go dtí tús na hathbhliana.

Mo lón léitheoireachta don Nollaig seo

An t-óg agus an sean

Ciarán Brady (ar chlé), a dhein an leabhar a sheoladh, agus James Quinn

Bhíos i láthair in Acadamh Ríoga na hÉireann, an 29 Aibreán 2015, nuair a seoladh an leabhar is déanaí le James Quinn, fear a bhfuil dhá leabhar scríofa aige cheana: Soul on Fire: A Life of Thomas Russell (2002) agus John Mitchel (2008). Tá aithne agam air ón uair a bhíos i mo thaighdeoir don Dictionary of Irish Biography, tionscnamh uaillmhianach a bhfuil sé ina eagarthóir air. Thuigfeá ón méid sin go bhfuil luí ar leith aige leis an mbeathaisnéis stairiúil mar genre, ach tá leabhar de shaghas eile curtha ar fáil aige an babhta seo. ‘An rud is annamh is iontach’ adeirtear, agus is annamh a fhoilsítear monagraif ar staireagrafaíocht na hÉireann: má tháinig leabhar amach ar an ábhar sin ón uair a foilsíodh saothar liom féin, Ó Chéitinn go Raiftearaí, ceithre bliana ó shin, is i ngan fhios dom a tharla sé.  Is leor an méid sin chun an tsuim a chuireas sa leabhar is déanaí le James Quinn a mhíniú, ach bhí rud eile i gceist chomh maith: is amhlaidh go dtosaíonn a leabharsan san áit inar chríochnaigh mo cheannsa. Is é an sprioc a bhí agam, an traidisiún dúchais staire a ríomh ó aimsir Chéitinn sa chéad leath den 17ú céad go dtí aimsir Raiftearaí sa chéad leath den 19ú céad. Go deimhin, tá cúpla leathanach ag deireadh mo leabhair inar phléas an leanúnachas follasach idir an saghas staire a bhí á scríobh i mblianta tosaigh an 19ú céad agus scríbhinní staire lucht Éire Óg. Tá an chéad mhír eile den scéal sin scríofa ag James Quinn anois.

     Leabhar suimiúil soléite is ea Young Ireland and the Writing of Irish History ina léirítear an dearcadh agus an cur chuige a bhí ag na hÉireannaigh Óga i leith na staireagrafaíochta. Seo mar a mhínigh Thomas Davis, príomh-intleachtóir an ghrúpa, an tábhacht a bhain leis an stair i gcolúin an Nation, an 28 Meitheamh 1845: ‘If we live influenced by wind and sun and tree, and not by the passions and deeds of the past, we are a thriftless and hopeless people’ (Quinn, lch 6). Chuir an Nation, nuachtán seachtainiúil na nÉireannach Óg, béim nár bheag ar amhráin agus ar dhánta nuachumtha faoi stair na hÉireann, agus chuir baill na gluaiseachta sraith leabhar amach ar phraghas íseal inar deineadh cúram ar leith den stair. Ar na teidil sa tsraith bhí leithéidí History of the Volunteers of 1782 le Thomas MacNevin, Life and Times of Aodh O’Neill, Prince of Ulster le John Mitchel, History of the Confederation of Kilkenny le C. P. Meehan, agus Life and Conquests of Art MacMurrogh le Thomas D’Arcy McGee. Bhí an-éileamh ar an nuachtán agus ar na leabhair ón tús: ceithre mhíle cóip a díoladh den chéad eagrán den Nation – dhá oiread an nuachtáin sheachtainiúil ba mhó díol ag an am. Níorbh fhada go raibh deich míle cóip den nuachtán á ndíol in aghaidh na seachtaine. Cé gur chuir tubaiste an ghorta mhóir agus éirí amach neamhéifeachtach na bliana 1848 deireadh grod le hÉire Óg mar ghluaiseacht pholaitiúil, níor tháinig maolú ar an tionchar intleachtúil a bhí ag iarbhaill na gluaiseachta go ceann i bhfad – mar is léir ó shuirbhé a deineadh sa bhliain 1884:

A survey of the reading habits of the Catholic Young Men’s Society in County Cork found that among the most popular works were Mitchel’s Jail Journal (1845) and History of Ireland (1869), McGee’s Popular History of Ireland (1867), Duffy’s Young Ireland (1880) and Four Years of Irish History (1883), O’Callaghan’s History of the Irish Brigades (1854), A. M. Sullivan’s Story of Ireland (1867), and T. D. Sullivan’s Penny Readings for the Irish People (1879), a selection of Young Ireland prose and verse.

James Quinn, Young Ireland and the Writing of Irish History, 129

Aontaíonn Quinn leis an mbreith a thug P. S. O’Hegarty ar thionchar na gluaiseachta:

Although their attempted insurrection in 1848 failed in a military sense, O’Hegarty argued that ‘in the long run, they won. The written word remained. The principles of nationality expounded in the Nation were never again wholly obscured. They became an integral part of the Irish consciousness’.

Quinn, Young Ireland, 137

Molaim Young Ireland and the Writing of Irish History d’aon duine a bhfuil suim aige i staireagrafaíocht na hÉireann, i stair pholaitiúil na hÉireann sa 19ú céad, nó i stair an náisiúnachais in Éirinn.

Lucht bunaithe an Nation: Thomas Davis, Charles Gavan Duffy agus John Blake Dillon sa bhliain 1842

     Ar an drochuair, tá easnamh amháin sa leabhar is cóir a lua. Féach an ráiteas seo a leanas (is liom an bhéim):

After 1848 growing prosperity and literacy ensured that print culture would play an ever greater role in creating an awareness of Ireland as an historic and distinct nation.

Quinn, Young Ireland, 8.

Níl ach focal amháin san abairt thuas nach n-aontaím leis, ach is focal tábhachtach é: dá scríobhfadh an t-údar ‘perpetuating’ in ionad ‘creating’, bheinn ar aon fhocal leis. Tá sé léirithe agam in Ó Chéitinn go Raiftearaí gur cruthaíodh an tuiscint náisiúnaíoch ar stair na hÉireann sa 17ú céad agus gur dhein mórán údar saothrú ar an tuiscint sin i rith an 18ú céad agus i dtús an 19ú céad. Ní rachaidh mé siar ar an ábhar sin anseo – léigh an leabhar muna gcreideann tú mé! Dá bhrí sin, ní fhéadfainn teacht leis an tuairim gur chuir Éire Óg cor nua ar fad i stair na hÉireann:

Young Ireland can be seen as a prime example of Benedict Anderson’s theory of the use of print-capitalism to create a new kind of shared experience and mass solidarity.

Quinn, Young Ireland, 74-5.

Is liom an bhéim arís. Lena cheart a thabhairt don údar, is beag tagairt eile atá sa leabhar do theoiricí baotha na n-eolaithe polaitiúla. Tá sé sásta brath ar fhianaise na bhfoinsí príomha don chuid is mó, mar a dhéanfadh staraí maith, agus is trua é nár thug sé droim láimhe ar fad don teoiric.

     Taispeánann Quinn go raibh drochmheas ag na hÉireannaigh Óga ar litríocht an phobail. Ní raibh an Ghaeilge ar a thoil ag Thomas Davis, ach dhein sé beag is fiú de na hamhráin Ghaeilge a bhí ar bheola na coitiantachta ag an am in aiste leis dar theideal ‘Essay on Irish Songs’ a foilsíodh ar an Nation:

There are great gaps in Irish Song to be filled up. This is true even of the songs of the Irish-speaking people. Many of the short snatches preserved among them from olden times are sweet and noble; but the bulk of the songs are very defective. Most of those hitherto in use were composed during the last century, and, therefore, their structure is irregular, their grief slavish and despairing, their joy reckless and bombastic, their religion bitter and sectarian, their politics Jacobite, and concealed by extravagant and tiresome allegory.

Michael Joseph Barry, The Songs of Ireland (BÁC, 1845), 33.

Ní raibh Davis ná a chomrádaithe cáilithe chun litríocht na Gaeilge a mheas. Chuir Michael Joseph Barry athchló ar aiste Davis i gcnuasach d’amhráin na hÉireann a foilsíodh sa bhliain 1845, ach bhí sé de mhacántacht ann a admháil nach raibh sé féin ná Charles Gavan Duffy – fear a chuir The Ballad Poetry of Ireland in eagar an bhliain chéanna – nach rabhadar inniúil don obair a bhí idir lámha acu:

Like him I have found myself, in the main, restricted to the last half century for the materials of my collection—the old songs of the country being still a sealed fountain to that large class of Irishmen whose knowledge is confined to foreign tongues ...

Barry, The Songs of Ireland, v.

Sin í an fhírinne ghlan. Bhain lucht Éire Óg le haicme ghairmiúil na mbailte móra. Ní raibh aon chur amach acu ar litríocht an phobail; níorbh fhéidir leo í a thuiscint ná a thomhas; agus bhí sé i bhfad thar a gcumas litríocht a chumadh i dteanga dhúchais na tíre. Ní hamháin sin, ach bhí sé thar cumas a bhformhór litríocht a scríobh i dteanga ar bith. B’fhéidir go bhfuil blas searbh ar an mbreith sin, ach b’éigean dom cuid mhaith den dríodar a chumadar a léamh le cúig bliana déag anuas agus níl an crá croí maite agam dóibh go fóill. Níl aon amhras ach gurbh é James Clarence Mangan an file ab fhearr ina measc – an t-aon duine acu a raibh féith na filíochta ann i ndáiríre – ach níl aistí áirithe leis thar moladh beirte. Féach, mar shampla, an véarsa seo a leanas as bailéad dar teideal ‘Lamentation of Mac Liag for Kincora, 1015’:

Oh, where, Kincora! is Brian the Great?
     And where is the beauty that once was thine?
Oh, where are the princes and nobles that sate
     At the feast in thy halls, and drank the red wine?
                    Where, oh, Kincora?

D.F. McCarthy, The Book of Irish Ballads (BÁC, 1846), 102.

‘Sate’? Is ea, muise, ‘sate’. Maidir le Thomas Davis, cé go raibh sé sásta locht a fháil ar fhilí na Gaeilge, níl ina chuid véarsaíochta féin ach truflais. Seo daoibh véarsa as amhrán leis dar teideal ‘Sweet Eily MacMahon, the Flower of Finae’ ina bhfuil an rím is leanbaí dá bhfuil feicthe agam:

For Fergus O’Farrell was true to his sire-land,
And the dark hand of tyranny drove him from Ireland;
     He joins the Brigade, in the wars far away,
     But he vows he’ll come back to the Flower of Finae.

Charles Gavan Duffy, The Ballad Poetry of Ireland (BÁC, 1845), 205.

Muna gcuireann ‘sire-land’/‘Ireland’ múisc ort, tá goile níos láidre agat ná mar atá agamsa.

     Má chuirtear na deilíní maoithneacha i mBéarla crochta a chum lucht Éire Óg i gcomórtas leis na hamhráin pholaitiúla a chum filí aitheanta na Gaeilge, beidh sé soiléir cén dream a raibh bua na filíochta acu:

D’aithníos féin gan bhréag ar fhuacht
is ar anfaithe Thétis taobh le cuan,
ar chanadh na n-éan go séiseach suairc,
go gcasfadh mo Shaesar glé gan ghruaim.
Measaim gur subhach don Mhumhain an fhuaim
is dá maireann go dubhach de chrú na mbua:
torann na dtonn le sleasaibh na long
ag tarraingt go teann ’nár geann ar cuairt.  

Is breith shuibiachtúil í seo, gan amhras, ach táim sásta a rá go bhfuil níos mó filíochta sa véarsa thuas – véarsa as amhrán dar teideal ‘Rosc Catha na Mumhan’ a chum Piaras Mac Gearailt (1709-c.1792) – ná mar atá i ngach aiste dá bhfuil léite agam ó pheann Thomas ‘very defective’ Davis.

Staraithe Éire Óg: Charles Gavan Duffy, Thomas D’Arcy McGee agus John Mitchel

     Ní shéanann James Quinn go raibh caighdeán liteartha an Nation go hainnis:

Much of the Nation’s verse was characterised by bombastic sentiment, facile rhyme and nationalist cliché ...

Quinn, Young Ireland, 48

Ach in ainneoin droch-chaighdeán na véarsaiochta, caithfear a admháil go raibh tóir as cuimse ag muintir na hÉireann ar amhráin an Nation ar feadh i bhfad. Aithníonn an t-údar an fhíric seo chomh maith:

These patriotic hymn-books became the most pervasive means of disseminating popular nationalist history and the most enduring legacy of Young Ireland.

Quinn, Young Ireland, 121.

Ní féidir a rá go bhfuil éifeacht Éire Óg ídithe go fóill. Nuair a chuir World Service an BBC comórtas ar siúl sa bhliain 2002 chun na deich n-amhrán is ansa le héisteoirí ar fud na cruinne a roghnú, bhain ‘A Nation Once Again’ le Thomas Davis an chéad áit amach:

And from that time, through wildest woe,
     that hope has shone a far light,
nor could love’s brightest summer glow
     outshine that solemn starlight;
it seemed to watch above my head
     in forum, field and fane,
its angel’s voice sang ’round my bed
     ‘A nation once again!’ 

Thabharfainn geall nár thuig oiread is duine as céad den dream a chaith vóta ar son an amhráin i gcomórtas an BBC ciall an fhocail ‘fane’. Caithfidh nár thuig Gael as míle an focal i lár an 19ú céad, ach ba chuma leo. Thuigeadar cad a bhí á rá ag Davis: bhí dóthain Béarla acu le tuiscint go raibh sé ‘ag fógairt fáin ar Ghallaibh’.  Ba leor an teachtaireacht sin leo sa bhliain 1844 – agus sa bhliain 2002 chomh maith.

     Níor theastaigh ard-chaighdeán litríochta ó léitheoirí an Nation. Is é a bhí uathu ná saothair bolscaireachta a d’fhógródh an dearcadh a bhí acu cheana féin don saol mór. Bhí an ceart ar fad ag Raymond Aron nuair a scríobh sé:

Or, la majorité des lecteurs des grands journaux exigent que leur journal justifie leurs opinions.

Raymond Aron, Le Spectateur engagé (Paras, 2005), 274.

[Mar éilíonn an chuid is mó de léitheoirí na mór-nuachtán go ndeimhneofar a gcuid tuairimí ina rogha nuachtáin.]

Níorbh é caighdeán liteartha an Nation a mheall na léitheoirí ina sluaite, ach an tuiscint ar stair na hÉireann a bhí le léamh ar na leathanaigh. Tuiscint ba ea í a shealbhaigh léitheoirí an nuachtáin sular rugadh Thomas Davis sa bhliain 1814. Thángadar ar an tuiscint seo i litríocht na Gaeilge agus i bhfoilseacháin Bhéarla le húdair dhátheangacha – san Irish Magazine a chuir Watty Cox amach idir 1807 agus 1815, mar shampla, nó sna leabhair staire a scríobh Tadhg Ó Flannagáin, Dennis Taaffe, Pádraig Ó Loingsigh, agus tuilleadh nach iad. Lean lucht Éire Óg an chonair chéanna: d’éirigh leo an tuiscint ar stair na hÉireann a bhí ag an gcoitiantacht a bhuanú, ach níorbh iad a chruthaigh an tuiscint sin.

AGUISÍN

Dá dhonacht iad na rabháin a chum na hÉireannaigh Óga, caithfidh mé a admháil gur féidir roinnt den phrós a scríobhadar a áireamh mar litríocht. Bheinn sásta mórán a mhaitheamh do John Mitchel, mar shampla, fear a bhreac an abairt seo a leanas ina Jail Journal:

A good rant, like a canter on the back of a brisk horse, gives me an appetite for dinner.

Is fíor sin, agus tá goile agam anois.

An bhua san Eoraip

Lá na bua i Moscó, i Nua-Eabhrac, i Londain agus i bPáras

Seachtó bliain is an lá inné – nó seachtó bliain is an lá inniu más iar-Shóivéadach thú – a chríochnaigh an cogadh. Is é an cogadh atá i gceist agam, ar ndóigh, an cogadh Eorpach a thosaigh nuair a d’ionsaigh an Ghearmáin an Pholainn sa bhliain 1939. Bhí cogadh eile fós faoi lánseol san Áise, cogadh a thosaigh nuair a dhein an tSeapáin ionradh ar an tSín sa bhliain 1937, ach nuair a deirtear ‘an cogadh’ ar an taobh seo den domhan is é an cogadh a thionscain Adolf Hitler a bhíonn i gceist.

     Is suntasach an ní é go bhfuil Sasanaigh go mór chun tosaigh i measc na staraithe a bhíonn ag plé le cogadh Hitler agus le Sóisialachas Náisiúnta na Gearmáine. Is amhlaidh a bhí ón tús: féach, mar shampla, A. J. P. Taylor agus Hugh Trevor-Roper sa tréimhse iarchogaidh. Sa lá atá inniu ann, ní féidir staireagrafaíocht na tréimhse a phlé gan saothair leithéidí Richard Evans, Ian Kershaw, Richard Overy agus Michael Burleigh a lua. Go deimhin, creideann Richard Evans go gcuireann Sasanaigh suim thar an ngnáth i startha na dtíortha máguaird, rud a mhínigh sé i leabhar dar teideal Cosmopolitan Islanders. Caithfidh mé a rá nach bhfuil ‘cosmopolitan’ go hard ar liosta na n-aidiachtaí a ritheann liom nuair a smaoiním ar Shasana (fág Londain as an áireamh), ach tá dealramh le tuairim Evans i gcás na Gearmáine – nó i gcás an Drittes Reich ach go háirithe. Braithim gur mó an aird a thugann staraithe ó Shasana ar réimeas Hitler ná mar a thugann staraithe ó na Stáit Aontaithe, ón Rúis ná ón bhFrainc. Agus in ainneoin threallús na nGearmánach (leitheidí Sebastian Haffner, Joachim Fest, Martin Broszat agus Götz Aly), thiocfadh dó go bhfuil na Sasanaigh bord ar bhord le staraithe na Gearmáine féin. Is aisteach an scéal é ar an gcéad amharc agus sílim go gcaithfear an míniú a lorg lasmuigh den acadamh. Is é is cúis leis, mura bhfuil dul amú orm, go dtuigtear do mhuintir Shasana go bhfuil cogadh Hitler ar cheann de bhuaicphointí stair a dtíre féin. Cuimhnímis an óráid a thug Winston Churchill, an 18 Meitheamh 1940:

The whole fury and might of the enemy must very soon be turned on us. Hitler knows that he will have to break us in this island or lose the war ... Let us therefore brace ourselves to our duties, and so bear ourselves, that if the British Empire and its Commonwealth last for a thousand years, men will still say, ‘This was their finest hour’.

Miotas is ea é a fhágann Ælfred Mór, Magna Carta, cath Agincourt, Armáid na Spáinne, an ‘glorious revolution’ (mar dhea), cath Waterloo, an réabhlóid thionsclaíoch agus gach lieu de mémoire eile dá bhfuil ag na Sasanaigh, in áit na leithphingine. Mar a thit cúrsaí amach, shíothlaigh impireacht na Breataine cúpla bliain tar éis an Tausendjähriges Reich, ach tá an miotas chomh beo is a bhí riamh agus níl aon súil agam go dtiocfaidh maolú ar a éifeacht go luath. Tréimhse is ea í atá fite fuaite le féiniúlacht agus le náisiúnachas Shasana. Dá gcreidfeá na Sasanaigh, ar ndóigh, is rud é an náisiúnachas a bhaineann le tíortha eile: ach an té a mbíonn clog á chloisint aige an t-am ar fad, ní thugann sé an fhuaim faoi deara tar éis tamaill.

Richard Evans agus dhá leabhar leis

     Rith na smaointe thuas liom nuair a bhí The Third Reich in History and Memory (2015) le Richard Evans á léamh agam le déanaí. Ceithre leabhar leis an údar céanna a bhí léite agam cheana agus thaitin siad go léir liom. An chéad leabhar dá chuid a léas riamh, leabhar dar teideal In Defence of History (1997), ní leis an nGearmáin a bhain sé in aon chor ach leis an staireolaíocht. Chosain Evans disciplín na staire ar smaointeoirí an iarnua-aoiseachais, dream a shéanann gur féidir eolas a chur ar ré atá imithe agus a áitíonn gurb ionann saothar na staraithe agus ceapadóireacht liteartha ar aon dul le gach saghas eile litríochta. Is deacair é a chreidiúint anois, ach bhí an t-iarnua-aoiseachas faiseanta i measc scoláirí liteartha fiche bliain ó shin. Is cuimhin liom go rabhas idir dhá chomhairle faoi leabhar Evans nuair a léas é sa bhliain 1998. Ar láimh amháin, shíleas go raibh sé i bhfad ró-fhoighdeach le seafóid chruthanta na gcriticeoirí liteartha – ní dóigh liom go bhfuil oiread is masla amháin ó thús deireadh an leabhair. Ar an láimh eile, bhíos sásta go ndúirt sé rudaí ba ghá a rá ag an am:

So when Patrick Joyce tells us that social history is dead, and Elizabeth Deeds Ermarth declares that time is a fictional construct, and Roland Barthes announces that all the world’s a text, and Hans Kellner wants historians to stop behaving as if we were researching into things that actually happened, and Diana Purkiss says that we should just tell stories without bothering whether or not they are true, and Frank Ankersmit swears that we can never know anything about the past so we might as well confine ourselves to studying other historians, and Keith Jenkins proclaims that all history is just naked ideology designed to get historians power and money in big university institutions run by the bourgeoisie, I will look humbly at the past and say despite them all: it really happened, and we really can, if we are very scrupulous and careful and self-critical, find out how it happened and reach some tenable though always less than final conclusions about what it all meant.

Evans, In Defence of History (1997), 253.

Sárshaothar Evans: an tríológ leis ar an Sóisialachas Naisiúnta

Ina dhiaidh sin arís, léas na himleabhair thoirtiúla a scríobh Evans ar stair an tSóisialachais Náisiúnta de réir mar a tháinig siad amach: The Coming of the Third Reich (2003) ar na blianta roimh 1933 nuair a bhí gluaiseacht Hitler ag dul i dtreis; The Third Reich in Power (2005) ar an tréimhse idir 1933 agus 1939 nuair a bhí Hitler ag ullmhú don chogadh; agus The Third Reich at War (2008) ar leor a theideal mar mhíniú. Ba shuimiúla agus ba spreagúla go mór an tsraith leabhar sin ná an leabhar a scríobh sé ar an staireolaíocht. I bhfocail Goethe:

Grau, theurer Freund, ist alle Theorie,
Und grün des Lebens goldner Baum.

(Is liath gach teoiric, a chara dhil,
ach is glas é órchrann an tsaoghail.)

Is startha tomhaiste cuimsitheacha dea-scríofa iad na leabhair seo agus caithfear iad a áireamh i measc na staidéar is fearr ar fheiniméan an tSóisialachais Náisiúnta. Nuair a chonac go raibh leabhar nua le Evans ar stair na Gearmáine tar éis teacht amach an mhí seo caite, cheannaíos é ar an toirt.

     Cé gur leabhar nua é The Third Reich in History and Memory (2015), bhí ábhar an leabhair i gcló cheana. Is é atá ann cnuasach d’aistí a scríobhadh le cúig bliana déag anuas. Foilsíodh cuid mhaith acu mar aistí léirmheastóireachta ar an London Review of Books nó ar an New York Review of Books, rud a fhágann go bhfuil tagairtí in easnamh níos minice ná a mhalairt agus go bhfuil tuairimí áirithe ráite agus athráite. Bheadh an leabhar níos úsáidí agus níos snoite dá scríobhfaí é mar théacs comhtháite, ach tá aistí léirmheastóireachta ann ar roinnt de na leabhair is tábhachtaí ar an nGearmáin sa chéad seo caite. Ina measc tá: David Stevenson, With Our Backs to the Wall (2011), leabhar ar chliseadh arm na Gearmáine sa bhliain 1918; Sebastian Conrad, German Colonialism: A Short History (2011); Gellaty agus Stoltzfus (eagarthóirí), Social Outsiders in Nazi Germany (2001); Götz Aly, Hitler’s Beneficiaries: Plunder, Racial War and the Nazi Welfare State (2007); Adam Tooze, The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy (2006) David Stahel, Kiev 1941: Hitler’s Battle for Supremacy in the East (2012); Ian Kershaw, The End. Hitler’s Germany 1944-45 (2011); Mark Mazower, Hitler’s Empire (2008); R. M. Douglas, Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War (2012). Tugann an leabhar léargas dúinn ar chonspóidí reatha a bhaineann le hábhar: cé chomh domhain agus a bhí préamhacha an chiníochais i gcultúr na Gearmáine? cé mhéad tacaíochta a bhí ag réimeas Hitler? arbh iad laigí tionsclaíocha na Gearmáine faoi deara di an cogadh a chailliúint? cén fáth ar lean na Gearmánaigh orthu ag troid go dtí an deireadh? an bhfuil cinedhíothú na nGiúdach inchurtha le cinedhíothú ar bith eile? Bíodh a fhios agat, áfach, gur leabhar staireagrafaíochta seachas leabhar staire é seo: ní hé stair na Gearmáine atá faoi chaibidil ann i ndáiríre, ach tuiscintí na staraithe ar stair na tíre sin.

Ian Kershaw agus dha leabhar leis

     Thugas suntas ar leith don léirmheas a scríobh Evans ar leabhar le Ian Kershaw dar teideal Fateful Choices: Ten Decisions that Changed the World, 1940-1941 (2007). Tá cáil ar Kershaw de bharr na beathaisnéise a scríobh sé ar Adolf Hitler. Foilsíodh an saothar in dhá imleabhar mhóra faoi na teidil Hubris (1998) agus Nemesis (2000) sular tháinig leagan ciorraithe amach in imleabhar amháin sa bhliain 2008. An t-eagrán ‘ciorraithe’ – eagrán ina bhfuil níos mó ná naoi gcéad leathanach – a léas féin agus shíleas go raibh cuntas den scoth le fáil ann ar an ngluaiseacht Naitsíoch, ar na cúinsí polaitiúla agus eacnamaíocha a lig di teacht i gcumhacht, agus ar an gcóras rialaithe a cruthaíodh sa Ghearmáin sna blianta tar éis 1933. Ach ní féidir liom a rá go bhfuair mé tuiscint níos fearr ar phearsantacht Hitler. Beathaisnéis pholaitiúil is ea é i ndáiríre: thug Kershaw mionchuntas dúinn ar an bhfear ‘poiblí’ ina cháilíochtaí mar cheannaire páirtí, mar cheannaire stáit agus mar cheannaire cogaidh, ach níor chuir sé an fear ‘príobháideach’ in aithne dúinn. Bíodh sin mar atá, cheannaíos Fateful Choices anuraidh nuair a bhí roinnt cóipeanna den eagrán crua ar díol go saor i siopa leabhar ‘Chapters’ i mBaile Átha Cliath. Níor bhreathnaíos air go dtí an tseachtain seo caite, tar éis dom an léirmheas moltach le Richard Evans a léamh.

     Leabhar is ea Fateful Choices inar scrúdaigh Kershaw deich gcinneadh thábhachtacha a dhein ceannairí na gcumhachtaí móra sa tréimhse chinniúnach idir samhradh na bliana 1940 agus fómhar na bliana dár gcionn.
     Ceist: Cén fáth ar chinn Hitler ar an Aontas Sóivéadach a ionsaí?
     Freagra: Toisc gur chaill an Luftwaffe an cath san aer i gcoinne an Royal Air Force, rud a d’fhág gurbh éigean an t-ionradh ar an mBreatain a bhí beartaithe a chur ar cheal. Ba bhealach eile é Fall Barbarossa chun deireadh a chur leis an gcogadh. Mar a scríobh Kershaw, ‘the urgency implicit in the startling suggestion that the Soviet Union should be attacked that autumn was not ideological but military-strategic’ (67). Nuair a bheadh na Rúisigh cloíte ag an nGearmáin, thuigfeadh na Sasanaigh gur mhithid dóibh teacht ar réiteach.
     Ceist: Cén fáth ar bheartaigh na Seapánaigh ar dhul chun cogaidh san Aigéan Ciúin?
     Freagra: Toisc nárbh fhéidir leo leanúint ar aghaidh leis an gcogadh i gcoinne na Síne gan seilbh ar fháil ar na toibreacha ola in Indiacha Thiar na hÍsiltíre (Indinéis an lae inniu), agus bhí na hOileáin Fhilipíneacha (coilíneacht de chuid na Stát Aontaithe ag an am) sa bhealach orthu.
     Ceist: Cén fáth ar bheartaigh na hIodálaigh ar pháirt a ghlacadh sa chogadh?
     Freagra: Toisc gur theastaigh uathu sciar den Fhrainc agus dá hImpireacht a ghabháil: ‘it was important to be in the war before the Germans had won so that Italy would have a bargaining position at the peace negotiations’ (155-6).
     Ceist: Cén fáth ar chinn na Stáit Aontaithe ar lón cogaidh a sholáthar don Bhreatain saor in aisce?
     Freagra: Mar a mhínigh an tUachtarán Roosevelt ag an am, ‘if Great Britain goes down, the Axis powers ... will be in a position to bring enormous military and naval resources against this hemisphere’ (229).
     Ceist: Cén fáth a raibh Stalin cinnte dearfa de nach ndéanfadh an Ghearmáin ionsaí ar an Aontas Sóivéadach go ceann cúpla bliain eile?
     Freagra: Toisc gur thuig sé nach bhféadfadh an Ghearmáin bua a fháil dá mbeadh uirthi troid san iarthar agus san oirthear ag an am céanna. Luigh sé le réasún, mar sin, nach dtosódh Hitler cogadh san oirthear sula mbeadh an Bhreatain cloíte aige.
     Ceist: Cén fáth ar fhógair an Ghearmáin cogadh ar na Stáit Aontaithe?
     Freagra: Toisc go raibh lón cogaidh á sholáthar acu don Bhreatain. Ach ós rud é go raibh cabhlach na Stát Aontaithe gafa le cogadh i gcoinne na Seapáine san Aigéan Ciúin, bheadh fomhuireáin na Gearmáine in ann an lón cogaidh a bhí ag teacht ó Mheiriceá a chur go tóin poill i lár an Atlantaigh.

     Tá na mínithe thuas loighciúil. B’fhéidir go bhfuil siad ró-loighciúil. Nuair a bhí Fateful Choices á léamh agam, bhraitheas go minic gur cluiche fichille seachas cogadh a bhí faoi chaibidil ann. Dá gcreidfeá Ian Kershaw, bhí aird na gceannairí dírithe ar an straitéis mhíleata i gcaitheamh an ama agus is beag baint a bhí ag a dtréithe pearsanta leis na pleananna a bhí á mbeartú acu. Tá eisceacht amháin ann, áfach: theip ar Kershaw an t-ionsaí a dhein an Iodáil ar an nGréig a mhíniú ar bhonn na loighce. B’éigean dó a admháil go raibh Benito Mussolini in éad le Hitler agus gur theastaigh ón Duce a chruthú gurbh acmhainn dó tír a chur faoi chois as a stuaim féin (níorbh fhiú an Aibisín ná an Albáin a lua sa chomhthéacs seo). Ní chreidim gurbh é deachtóir na hIodáile an t-aon duine i measc na gceannairí a ghéill dá chuid mothúchán. Breathnaímis an chéad chinneadh a phléigh Kershaw: an cinneadh a dhein rialtas na Breataine i samhradh na bliana 1940 go leanfaidís ar aghaidh leis an gcogadh. Dar le Kershaw, chreid baill na comh-aireachta nach raibh an dara rogha acu. Is fíor go dtacaíonn cuid mhaith de na ráitis a dhein Churchill ag an am leis an míniú sin:

‘Even if we were beaten, we should be no worse off than we should be if we were now to abandon the struggle’

Kershaw, Fateful Choices, 39

‘We should get no worse terms if we went on fighting, even if we were beaten, than were open to us now.’

Kershaw, Fateful Choices, 43.

‘It was idle to think that, if we tried to make peace now, we should get better terms from Germany than if we went on and fought it out.’

Kershaw, Fateful Choices, 45

Ach nuair a spreagann na mothúcháin duine le beart áirithe a imirt, is dual don intinn leithscéal a dhéanamh chun cuma na loighce a chur ar an mbeart sin.

     Scríobh staraí eile, John Lukacs, leabhar beag ar an gcinneadh céanna, ach in ionad an bhéim a leagan ar an réasúnaíocht theibí mar a dhein Kershaw, d’aithin Lukacs an tábhacht a bhain le tréithe pearsanta na n-airí a dhein an cinneadh. Féach, mar shampla, an giota seo a leanas as teachtaireacht phríobháideach a scríobh Churchill, an 28 Bealtaine 1940:

‘Our only hope is victory and England [sic!] will never quit the war whatever happens till Hitler is beat or we cease to be a state.’

John Lukacs, Five Days in London: May 1940 (2001), 194.

Déarfadh fear réasúnta ar bith nach raibh sa mhéid sin ach rámhaille: bhí Churchill ag smaoineamh ar bhua a fháil ar an nGearmáin nuair a bhí an chuid ba mhó den British Expeditionary Force fós teanntaithe ar an trá ag Dunkerque! Tá an cuntas a scríobh Lukacs ar na comhráite in Downing Street i samhradh na bliana 1940 níos traidisiúnta, níos mothálaí, agus – is ea – níos liteartha ná an cuntas a scríobh Kershaw, ach tá sé níos sásúla chomh maith. Is é sin le rá, go bhfuil cuma níos barántúla ar insint Lukacs toisc gur dhein sé iarracht na cúinsí suibiachtúla a chur san áireamh in éineacht leis na cúinsí oibiachtúla.

     Ní leor an réasún fuarchúiseach chun an saol atá timpeall orainn i láthair na huaire a thuiscint, agus ní leor é nuair a bhíonn an stair á scríobh ach an oiread. Caithfidh an staraí aird chuí a thabhairt ar mhothúcháin na ndaoine a mbíonn sé ag scríobh fúthu; ní foláir dó a aithint go mbíonn an lámh in uachtar ag paisin mhíloighciúla go minic. Is leasc liom é seo a admháil (agus ní dóigh liom go n-admhóinn é deich mbliana ó shin), ach is fíor go bhfuil cosúlachtaí nach beag idir obair an staraí agus obair an úrscéalaí.

     Anois, cén Ghaeilge atá ar ‘emplotment’?

AGUISÍN – 30 Bealtaine 2015

D’iarr léitheoir orm an focal ‘emplotment’ a mhíniú. Téarma is ea é a chum Paul Ricœur, fealsamh Francach, agus má cuireadh Gaeilge ar an gcoincheap cheana ní heol domsa é. Ach seo daoibh an t-aistriúchán a mholfainn:

imeachtraí, fir.  (iol. -raithe). Scéal leanúnach a chumadh trí eagar ar leith a chur ar imeachtaí na staire.

Comhfhocal is ea é ina bhfuil an réimír ‘im-’ agus an t-ainm briathartha ‘eachtraí’.