Tuarisc ar an seoladh

Seoladh an leabhar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland, an 11 Aibreán, san Acadamh Ríoga i mBaile Átha Cliath. I measc na ndaoine a d’fhreastail ar an ócáid bhí scoláirí aitheanta mar James McGuire (a stiúir mo thráchtas máistreachta fadó), Andrew Carpenter, Bernadette Cunningham, Michelle O Riordan, Éamonn Ó Ciardha, Mícheál Ó Siochrú agus Éamon Ó Ciosáin. Thug Alan Titley caint mholtach a bhí téagartha agus géarchúiseach, cé gur bhraith sé go raibh roinnt de na haistriúcháin sa leabhar ró-shéimh agus nár éirigh liom boirbe, gairge agus graostacht na mbunleaganacha a thabhairt liom i gcónaí. Tá súil agam go bhfeicfear a chaint i gcló amach anseo.

     Ag tús mo chainte, ghabhas buíochas le hAlan as an moladh a thug sé don leabhar ag an seoladh agus, go mór mór, as an moladh a thug sé dó nuair a léigh sé an chlóscríbhinn ar son na bhfoilsitheoirí bliain nó dhó ó shin. Ghabhas buíochas chomh maith le Mike Collins agus le Maria O’Donovan, na baill d’fhoireann Chló Ollscoile Chorcaí a rabhas ag plé leo, as a gcuid cúirtéise agus gairmiúlachta ó thús deireadh an phróisis. Bhí sé de gheasa orm ábhar an leabhair a mholadh, ar ndóigh, ach shíleas go raibh cead agam dhá ghné den saothar a mholadh nach raibh baint agam féin leo: mar atá, an eagarthóireacht agus an dearadh—idir mhaisiú an chlúdaigh agus chlóghrafaíocht an téacs.

     Níor theastaigh uaim moill ró-mhór a chur ar an lucht éisteachta, ach bhraitheas gur chóir dom rud éigin a rá faoi théama an leabhair a bhí á sheoladh. Thógfadh sé ró-fhada orm achoimre a dhéanamh ar théis an leabhair—agus níorbh fhiú an tairbhe an trioblóid ós rud é go raibh an dream a bhí i láthair ar tí é a cheannach. Ina ionad sin, dúras gur theastaigh uaim a n-aird a dhíriú ar roinnt impleachtaí a bhain leis an saothar. Is i mBéarla a labhair mé, ós rud é gur leabhar Béarla a bhí le seoladh, agus ní raibh téacs na cainte scríofa amach agam roimh ré. Ní raibh os mo chomhair ach cúpla pointe a bhí breactha ar chlúdach litreach. Fágann sé sin nach féidir liom téacs na cainte a thabhairt anseo focal ar fhocal, ach tá an clúdach litreach le m’ais agus an tuairisc seo á scríobh agam agus déanfaidh mé mo dhícheall leagan Gaeilge den chaint a thugas ar an oíche a athchruthú anseo thíos ...

Mise agus Alan Titley, ag labhairt i láthair Mike Collins ó Chló Ollscoile Chorcaí

Óráid an tseolta

Tá trí cinn de cheachtanna, de thátail, nó d’impleachtaí a eascraíonn ón leabhar seo ar mhaith liom bhur n-aird a dhíriú orthu.

     Is é an chéad tátal tábhacht an leanúnachais. I dtreo dheireadh an leabhair [féach leathanach 309], tá tagairt agam do ráiteas a dhein Roy Foster inar áitigh sé go bhfuil béim ar leith curtha ag staraithe na hÉireann ar an neamhleanúnachas le tamall anuas. Táim ar aon fhocal leis an Ollamh Foster faoin méid sin, ach creideann seisean gur rud maith é agus táimse ar mhalairt tuairime. Is annamh a bhíonn neamhleanúnachas le feiscint i stair tíre ar bith. Dá n-iarrfaí orm sampla den neamhleanúnachas a thabhairt i stair na hEorpa, is dócha go smaoineoinn ar na himeachtaí a tharla sa Phrúis Thoir sa bhliain 1945 nuair a aistríodh an pobal Gearmánach amach as an gcúige gur lonnaíodh pobail nua, idir Pholannaigh agus Rúisigh, ina n-áit. Ní léir dom gur tharla a leithéid d’eachtra riamh i stair na hÉireann. Cibé athruithe a tháinig ar an gcóras rialaithe nó ar úinéireacht na talún abhus, lean sciar maith den phobal dúchais orthu ag maireachtáil san áit inar mhaireadar riamh. Agus má thagann an pobal slán, tiocfaidh traidisiúin, creideamh, dílseachtaí, cultúr agus féiniúlacht an phobail sin slán. Athraíonn cultúir, ar ndóigh, ach ní thar oíche a tharlaíonn sé: éabhlóid a bhíonn i gceist agus ní bhriseann sé an leanúnachas. Is fearr liom i gcónaí bheith ag plé le samplaí ón stair ná le teoiricí teibí agus ritheann dhá shampla liom ós rud é go bhfuilimid bailithe anseo faoi dhíon an Acadaimh Ríoga. San 11ú céad, chum file darbh ainm Gilla Cáemáin dán dar tús ‘Éire ard inis na rí’ inar rianaigh sé ríthe págánacha na hÉireann ó Shláine, an chéad rí a bhí ar na Fir Bolg, go dtí Lóeguire, a bhí ina rí ar Theamhair nuair a chuir Pádraig tús lena mhisean in Éirinn. Céad éigin bliain dár gcionn, chum file darbh ainm Gilla Mo Dutu Ua Casaide dán dar tús ‘Éire ógh inis na naomh’ a rianaigh ríthe Críostúla na hÉireann ó Laoghaire go dtí Máel Sechnaill II. Is sa Mheán-Ghaeilge a cumadh na dánta seo, ar ndóigh, ach leasaigh scríobhaithe iad de réir a chéile chun an teanga a chur in oiriúint do Ghaeilge a linne féin agus leanadar orthu á gcóipeáil anuas go dtí lár an 19ú céad. Tuairim is tríocha cóip den dá dhán ón 18ú agus an 19ú céad atá ar caomhnú i gcnuasach an Acadaimh Ríoga amháín. Is eiseamláir ghlinn é seo de leanúnachas an chultúir in Éirinn. Leanúnachas is ea é a bhfuil formhór na staraithe dall air, ach caithfear é a chur san áireamh más mian linn stair na tíre seo a thuiscint.

     Is é an dara tátal ar mian liom bhur n-aird a dhíriú air tábhacht na heisceachtúlachta. Má tá an leanúnachas as faisean, ní taise don eisceachtúlacht é. Ní féidir a shéanadh go bhfuil claonadh sa staireagrafaíocht faoi láthair chun stair na hÉireann a shamhlú le cúrsa na staire i dtíortha Eorpacha eile, agus chun beag is fiú a dhéanamh de na tréithe sainiúla a dhealaíonn stair na tíre seo ón norm Eorpach. Ach ní féidir stair na hÉireann a scrúdú gan eisceachtaí suntasacha a thabhairt faoi deara inti. Sa 16ú céad, mar shampla, ba í Éire an t-aon ríocht i gCríostaíocht an iarthair nár ghlac leis an bprionsabal ‘cuius regio, eius religio’ (‘an té ar leis an réigiún, is leis an reiligiún’). Ina ionad sin, bhuail an Reifirméisean ding sa scoilt idir an pobal agus an stát. Arís, sa 17ú céad, díothaíodh na huaisle dúchasacha, idir Ghaeil agus Shean-Ghaill, agus fuair aicme cheannais nua thar cuan isteach seilbh ar thailte na hÉireann. Go bhfios dom, níl ach sampla amháin eile san Eoraip atá inchurtha le cás na hÉireann: mar atá, an Bhoihéim, ríocht inar chaill na huaisle Protastúnacha, ar Sheicigh iad a bhformhór, a n-eastáit nuair a bhris arm Caitliceach an Impire Ferdinand II orthu ag cath an tSléibhe Bháin [Bílá hora]. Cé nach raibh an t-aistriú talún chomh forleathan sa Bhoihéim is a bhí in Éirinn, b’fhéidir gur mhó an claochlú é ansiúd toisc gur tharla sé in aon gheábh amháin. Ach má tharla aistriú talún ar an scála céanna i dtír Eorpach eile sa ré nua-aoiseach, ní heol domsa é. Agus maidir leis an 18ú céad, ní fhéadfainn an leabhar atá á sheoladh anocht a scríobh in aon chor mura mbeadh cultúr eisceachtúil ag Éireannaigh na linne: is amhlaidh go raibh litríocht á saothrú i dteanga an phobail anseo a bhí neamhspleách go hiomlán ar an gclódóireacht. Go bhfios dom, ní raibh ach tír amháin eile in iarthar na hEorpa sa chás céanna: tír atá níos imeallaí fós ná Éire, mar atá, an Íoslainn. Agus tamall gearr i ndiaidh na tréimhse atá faoi chaibidil sa leabhar seo, tharla tubaiste mhillteanach an ghorta mhóir, tubaiste a chuir tús le himirce ar scála ollmhór agus a d’fhág go mbeadh titim leanúnach ar dhaonra na hÉireann go dtí an dara leath den chéad seo caite. Ní féidir a shéanadh go bhfuil eisceachtaí carntha ar eisceachtaí i stair na hÉireann. Is fíor, ar ndóigh, go bhfuil stair gach tíre eisceachtúil, sa mhéid is go bhfuil stair dhifriúil ag gach tír, ach ní féidir liom éalú ón tuairim go bhfuil stair na hÉireann níos éagsúla leis an norm Eorpach ná startha na dtíortha eile máguaird.

     Is é an tríú tátal ar mian liom labhairt faoi ná tábhacht na bhfoinsí príomha. Is é mionscrúdú na bhfoinsí bunaidh an bhunchloch a bhfuil staidéar na staire tógtha uirthi. Is éigean go mbeadh an staraí gairmiúil in ann na foinsí príomha a bhaineann leis an ábhar taighde atá idir lámha aige a thuiscint agus a scagadh. Ar an drochuair, is minic a dheintear neamhshuim den phrionsabal seo in Éirinn. In ionad iad féin a thumadh i bhfianaise chomhaimseartha na bhfoinsí bunaidh, tá luí aimhleasta ag staraithe na hÉireann le teoiricí réamhdhéanta a cruthaíodh i dtíortha eile. Is fusa go mór teacht ar thagairtí don ‘moral economy’, don ‘public sphere’ , don ‘ancien régime society’—coincheapa nach cuidiú dúinn iad chun stair na hÉireann a thuiscint—ná ar shleachta as litríocht chomhaimseartha na Gaeilge i staireagrafaíocht an 18ú céad. Is é Jonathan Clark, staraí Sasanach, a d’áitigh gur ‘ancien régime society’ é Sasana i rith an 18ú céad ‘fada’, aois nár chríochnaigh gur leasaíodh an pharlaimint sa bhliain 1832. Seo mar a mhínigh sé an téarma sin: ‘gentlemen, the Church of England, and the crown commanded an intellectual and social hegemony’. Sílim gur cur síos cruinn go leor é sin ar shochaí Shasana san 18ú céad, ach tugaim bhur ndúshlán The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland a léamh agus a rá liom ansin go raibh ceannas intleachtúil ag daoine uaisle, ag cléir na heaglaise bunaithe, nó ag ríthe Shasana in Éirinn an 18ú céad.

     Má spreagann an leabhar seo staraithe na hÉireann chun níos mó airde a thabhairt ar an leanúnachas, ar an eisceachtúlacht agus—go háirithe—ar fhianaise na bhfoinsí príomha, raghad abhaile, mo ghnó agam críochnaithe.

Ancien régime na hÉireann

‘The most potent and mighty king’: Séamas mac Shéarlais mhic Shéamais

Ba sa bhliain 1985 a foilsíodh leabhar le J. C. D. Clark, staraí Sasanach, a spreag conspóid i measc speisialtóirí an 18ú céad. English Society 1688-1832 a bhí ar an saothar agus seo mar a mhínigh an t-údar an sprioc a chuir sé roimhe:

My aim throughout has been to re-integrate religion into an historical vision which has been almost wholly positivist; to discard economic reductionism, to emphasise the importance of politics in social history, and to argue against the familiar picture of eighteenth century England as the era of bourgeois individualism by showing the persistence of the ancien régime until 1828-32, and the autonomous importance of religion and politics in its final demise.

J. C. D. Clark, English Society 1688-1832; Ideology, Social Structure and
Political Practice during the Ancien Régime (Cambridge, 1985), ix-x.

Mórán staraithe a scríobh faoin 18ú céad i Sasana—go háirithe an dream úd a tháinig faoi thionchar an Mharxachais—leagadar béim ar chumhacht na parlaiminte, ar fhás na buirgéiseachta, ar dhul chun cinn na heolaíochta, agus ar bhorradh an gheilleagair. Is é sin le rá, thugadar suntas ar leith don fhorbairt is don fhorás, do lucht an chaipitil is do lucht an réasúin. Shíl Clark go raibh an saghas sin staire mí-aimseartha: na húdair a bhí á scríobh, ní ag iarraidh sochaí Shasana mar a bhí sí san 18ú céad a thuiscint a bhíodar in aon chor, dar leis, ach ag iarraidh préamhacha an domhain nua thionsclaíoch a thiocfadh ar an saol le linn an 19ú céad a aithint. Bhí léamh eile ar fad ag Clark ar Shasana an 18ú céad. Thug sé tús áite don ríogachas, do shuiteacht na creatlaí sóisialta agus, thar aon rud eile, don reiligiún: ‘gentlemen, the Church of England, and the crown commanded an intellectual and social hegemony’ mar a scríobh sé. Níor leasc leis síneadh a bhaint as an téarma Fraincise ancien régime trína bhaisteadh ar an gcóras rialaithe a bhí i réim i Sasana i rith an 18ú céad agus nár baineadh dó, ach ar éigean, idir réabhlóid na bliana 1689 agus leasú na parlaiminte sa bhliain 1832.

J. C. D. Clark agus an dara eagrán dá leabhar

     Chuaigh an t‑athbhreithniú a dhein Clark thar fóir in áiteanna, mar a tharlaíonn ar uairibh nuair a bhíonn leagan seanbhunaithe den stair le ceartú, ach bhí gá le hathrú béime chun éalú ón gcinnteachas eacnamaíoch agus aird a dhíriú ar ghnéithe den smaointeachas coimeádach a bhí neamhfhaiseanta ag an am. D’fhág a shaothar lorg ar staireagrafaíocht Shasana atá le brath uirthi i gcónaí. Níl aon amhras ach go dtugann staraithe an 18ú céad níos mó airde ar chúrsaí creidimh anois ná mar a thugaidís sular foilsíodh leabhar Clark. Níorbh fhada gur deineadh aithris ar an bhfaisean is déanaí ó choláistí Oxbridge abhus: féachadh le múnla an ancien régime, mar a cheap Clark é, a bhualadh anuas ar Éirinn an 18ú céad. Níor dheacair Éire na linne úd a chur i gcomórtas leis an tsamhail den ancien régime a chum Clark ach an staidéar a bheith teoranta don chomhphobal Angla-Éireannach, agus b’shin an rud a dhein S. J. Connolly sa leabhar leis dar teideal Religion, Law and Power: The Making of Protestant Ireland 1660-1760 (Oxford, 1992). Ach a luaithe a dhéantar iarracht an pobal dúchasach a chuimsiú laistigh den fhráma tagartha seo, titeann múnla an ancien régime as a chéile. Is leor spléachadh a thabhairt ar litríocht Ghaeilge na linne le tuiscint nach raibh ach meas gadaí ag na Gaeil ar an rí a bhí i gcoróin. Mar an gcéanna, féachadh ar na ‘huaisle’ Angla-Éireannacha mar fháslaigh choimhthíocha. Maidir le ministrí na heaglaise bunaithe, glacadh leis gan cheist gur eiriceacht a bhí á teagasc acu. Ba mhór idir an ‘intellectual and social hegemony’ a bhí ag an gcoróin, na huaisle agus an eaglais Anglacánach i Sasana i rith an 18ú céad, dar le Clark, agus an doicheall forleathan a bhí ag an gcoitiantacht roimh a macasamhla in Éirinn. In ionad ómós agus dílseacht a thabhairt don chinsealacht Angla-Éireannach, chreid bunadh na tíre go raibh córas polaitiúil, córas sóisialta agus córas eaglasta na linne mídhlisteanach ó bhonn. Níorbh aon ancien régime é an réimeas a bhí in Éirinn i rith an 18ú céad ach réimeas a aistríodh thar tír isteach agus a cuireadh ar bun anseo le láimh láidir.

     Más ea, an amhlaidh nach raibh ancien régime in Éirinn riamh? Caithfear a aithint nach bhfuil san ‘ancien régime’ seo ach coincheap teibí a cumadh in intinn J. C. D. Clark, ach sílim gur féidir an coincheap a úsáid i staireagrafaíocht na tíre seo (dá mbeadh an fonn sin ar dhuine) má bhogtar ré an tseanreachta siar go dtí an tréimhse roimh an réabhlóid—dála ancien régime na Fraince. Thug cath Eachroma buille an bháis don réimeas a mhol Dáibhí Ó Bruadair sa dán leis dar teideal ‘Caithréim an Dara Séamais’: réimeas ina raibh ‘ríghe don Scotfhuil chraoisigh chorcraigh’ ag cosaint na heaglaise fíre (‘atáid bhur bhfírchléir sámh gan dí-mhiadh’), ag tabhairt cúraimí stáit d’uaisle dílse na tíre, idir Ghaeil agus shean-Ghaill (‘atáid ar bínse Dálaigh, Rísigh’), agus ag brath ar thacaíocht an phobail dhúchasaigh (‘i ngarda a bhrataí atáid bhur macaomh’).

Cath Eachroma mar a shamhlaigh John Mulvany é

     Tá an t‑ábhar seo tarraingte anuas agam anois toisc gur chaitheas cúpla lá le déanaí ag léamh The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689 (BÁC, 2016), imleabhar a chuir John Bergin is Andrew Lyall in eagar agus a d’fhoilsigh Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann ar na mallaibh. Is é atá ann, eagrán nua-aimseartha scolártha de théacsanna na n-achtanna a ritheadh i bparlaimint na bliana 1689 agus ar thoiligh Séamas II leo. Go dtí seo, ní raibh le fáil ach eagrán bearnach a réitigh Thomas Davis sa 19ú céad agus a cuireadh amach faoin teideal The Patriot Parliament of 1689. Tá an díolaim nua i bhfad níos iomláine. Ar an drochuair, ní féidir a rá gur eagrán deifnídeach í mar tá deich gcinn de na cúig acht is tríocha a ritheadh sa bhliain 1689 fós ar iarraidh: d’ordaigh an pharlaimint a ghairm Uilliam III sa bhliain 1695 go ndófaí na taifid a bhain le parlaimint Rí Shéamais agus is cosúil nach bhfuil na téacsanna atá in easnamh ar fáil anois. Déarfainn go gcuirfí suim san acht dar theideal ‘An act for encouragement of strangers and others to inhabit and plant in the kingdom of Ireland’ dá mbeadh teacht air inniu. Tríd is tríd, áfach, is féidir a rá gur tháinig cóipeanna de na hachtanna ba thábhachtaí slán agus nach raibh an éifeacht chéanna ag na cinn a cailleadh: ‘An act for securing the water course for the castle and city of Dublin’, cuirim i gcás. Má bhí a leithéid de rud agus ancien régime in Éirinn riamh, níl aon amhras ach gurbh í parlaimint na bliana 1689 buaicphointe an réimis úd. Má tá locht amháin agam ar an eagrán breá d’achtanna na parlaiminte atá curtha ar fáil anois ag Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann, is é an locht sin nach bhfuil aon chuntas san imleabhair ar na baill—idir fheisirí agus thiarnaí—a ghlac páirt sa pharlaimint. Tá an t-eolas sin le fáil san imleabhar a scríobh Thomas Davis, áfach, rud a chiallaíonn go mbeidh mé á cheadú go ceann tamaill eile.

John Bergin agus an t-eagrán úr d’achtanna pharlaimint Shéamais II

     Sa chaoineadh a chum sé ar Shomhairle Mac Dónaill, coirnéal in arm Shéamais II a maraíodh i gcath Eachroma, scríobh Séamas Dall Mac Cuarta  gur throid an t-oifigeach:

Fá aon chreideamh Phádraig is ar ghrá Mhic na hóighe,
le fírinne dár náisiún is do shásamh na córa ...

Tá na príonsabail ba bhonn don ancien régime in Éirinn le léamh go soiléir ar na línte thuas: mar atá, an creideamh, an náisiúntacht, an dlisteanacht. Go deimhin, fógraíodh na prionsabail chéanna caoga bliain roimhe sin nuair a ghlac Caitlicigh na Comhdhála leis an mana ‘Hiberni unanimes pro Deo, rege et patria’ (‘Éireannaigh aontaithe ar son Dé, rí agus tíre dúchais’). Is mór idir Gaeilge chorraitheach an fhile agus Béarla tur na ndlíodóirí ó thaobh foirme de, ach tá an idé-eolaíocht chéanna le léamh ar achtanna pharlaimint na bliana 1689. Seo sliocht as an ‘Act for liberty of conscience’ a thug saoirse chreidimh do gach uile chineál Críostaí:

Whereas it is found by experience, that persecuting of people upon the account of religion, doth no way advance Christian faith or piety ... all and every person or persons whatsoever professing Christianity, shall have and enjoy liberty of conscience, and full and free exercise of their respective religion, ways, and forms of worship, within this kingdom, without any molestation, loss or penalty whatsoever.

Bergin agus Lyall, The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689 (BÁC, 2016), 19.

Mar an gcéanna, ghlac baill na parlaiminte le ‘Act of recognition’ a d’aithin gurbh é Séamas II, ‘the most potent and mighty king’ mar a tugadh air, rí dlisteanach na dtrí ríocht:

We therefore your majesties most loyal, and most dutifull subjects ... do recognize and acknowledge, and thereby express our unspeakable joys, that immediately upon the dissolution and decease of your royal brother King Charles the Second, of ever blessed memory, the imperial crown of this realm, and of all other your majesties kingdoms and dominions, did by inherent birth-right, and lawful and undoubted succession, descend, and come to your most excellent majesty, as being lineally, justly and lawfully, next and sole heir of the blood-royal of this realm ...

Bergin agus Lyall, The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689, 4-5.

Ach d’fhógair an ‘Act declaring that the parliaments of England cannot binde Ireland’ gur ríocht ar leith í Éire agus nach raibh sé de chumhacht ag an bparlaimint in Westminster dlíthe a dhéanamh di. Ba cheart é sin a bhain le parlaimint na hÉireann amháin:

Whereas this his majesties realme of Ireland is and hath always been a distinct kingdom from that of his majesties realm of England ... it is so hereby declared, that no act of parliament past, or to be past, in the parliament of England tho Ireland should be therein mentioned, can be, or shall be any way binding in Ireland, excepting such acts past, or to be past in England, as are, or shall be made into law by the parliament of Ireland.

Bergin agus Lyall, The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689, 54.

Séalaíodh teastas báis an ancien régime in Éirinn nuair a síníodh conradh Luimnigh agus ní raibh restauration i ndán di. Mhair idé-eolaíocht an dlisteanachais go ceann i bhfad i litríocht na Gaeilge; ach má mhair, bhí difríochtaí suntasacha idir dearcadh na coitiantachta—mar a léiríodh é in amhráin agus i ndánta Seacaibíteacha an 18ú céad—agus an dearcadh a cuireadh in iúl in achtanna pharlaimint na bliana 1689.

‘Réx ceart na Féinne’: Séarlas mac Shéamais mhic Shéamais mhic Shéarlais mhic Shéamais

     Maidir le cúrsaí creidimh, dhein na filí talamh slán de go mbeadh an eaglais Chaitliceach faoi ghradam nuair a thiocfadh an rí ceart i gcoróin arís: ‘beidh dlí na Rómha i ngnás go mór’ (Seán Ó Tuama); ‘beidh a gcealla ag an Eaglais fhíre’ (Aindrias Mac Craith); ‘beidh cléir go seasamhach, talamhach, tóiceach’ (Piaras Mac Gearailt); ‘oird bhinne is cléirigh ina ndúchas’ (Dáibhí Ó hIarlaithe). Os a choinne sin, is deacair a dhéanamh amach ón litríocht cén stádas go díreach a bheadh ag Protastúnaigh tar éis bhua an Stíobhartaigh. Arís, d’aithin na húdair Ghaeilge go raibh ceart an Stíobhartaigh don choróin bunaithe ar shinsearacht a theaghlaigh, ach ba thábhachtaí leo Míle Easpáine ná aon duine eile dá shinsir sa chomhthéacs seo. Ba é an Stíobhartach ‘an duine ba ghile ar shliocht chine Scoit trí huaire’ (Aogán Ó Rathaille); ‘taoiseach na nGaoidheal nglan’ (Conchúr Ó Briain); ‘an réx de shaorshliocht cheap Ghaoidheal’ (Seán Ó Tuama); ‘réx ceart na Féinne’ (Liam Dall Ó hIfearnáin); an ‘ráib leabhair léidmheach d’ard-fhuil Mhilésius’ (Seán de Hóra). Bhain an difríocht ba thábhachtaí ar fad le stádas polaitiúil na hÉireann. Ní hamháin gur ríocht ar leith í an tír, dar le húdair Ghaeilge an 18ú céad, ach ba ríocht í a raibh coróin dá cuid féin aici chomh maith. Trí choróin a bhí ag na Stíobhartaigh, dar le filí an 18ú céad: ‘ag cailliúint a thrí gcorónach’ (Seon Ó hUaithnín); ‘go nglacathar thu i dtrí chróinnibh’ (Conchúr Ó Briain); ‘réidhfidh ar trí choróiníbh’ (Seán Ó Tuama); ‘ná hiarrfaidh acht trí chróinní’ (Liam Rua Mac Coitir); ‘seilbh trí gcoróin ag an leon ná habraim’ (Aindrias Mac Craith). Ba mhór idir an tuiscint seo agus dearbhú lom na bhfeisirí san ‘Act of recognition’ gur choróin impiriúil amháin a bhí os cionn ríochtaí uile Shéamais II. Ar ndóigh, ní raibh nuaíocht ar bith ag baint le tuiscint seo na bhfilí: chomh fada siar le blianta tosaigh an 17ú céad chuir file Ultach, Fearghal Óg Mac an Bhaird, fáilte roimh an rí nua, Séamas VI agus I, le dán dar thús ‘Trí coróna i gcairt Shéamais’.

     Conas is féidir na difríochtaí seo a mhíniú? Is cinnte gur choinnigh feisirí na bliana 1689 súil amháin ar thuairimí Shéamais II nuair a bhí billí á ndréachtú acu: níorbh fhiú dóibh bille a chur trí dhá theach na parlaiminte dá ndiúltódh an rí é a shíniú sa deireadh thiar thall—mar shampla, b’éigean dóibh éirí as an iarracht a deineadh dlí Poynings a aisghairm. Ach tá barúil agam go raibh níos mó ná sin i gceist. Tugaim faoi deara go raibh sloinnte Gaelacha ar mhionlach mór de na feisirí: bhí tuairim is ochtó Gael ar an dá chéad feisire a shuigh i dTeach na gComóntach. Ba laige go mór é guth na nGael i dTeach na dTiarnaí, áfach, áit nach raibh ach seachtar Gael as breis agus caoga ball, idir thiarnaí saolta agus easpaig den eaglais bhunaithe. Cé go raibh na Gaeil agus na sean-Ghaill ag druidim le chéile i rith an 17ú céad, is cosúil go raibh idirdhealú fós le brath ar dhearcadh an dá chine i leith choróin na hÉireann agus stádas na ríochta chomh déanach leis an mbliain 1689. Bhí na Gaeil suite de go raibh coróin ar leith ag gach ceann de na trí ríocht agus gur de thimpiste a tharla sé go raibh na corónacha go léir á gcaitheamh ag an rí céanna, ach ghlac na sean-Ghaill leis an tuiscint oifigiúil gur choróin impiriúil amháin a bhí ann agus go raibh rí Shasana ina rí ex officio ar Éirinn.

     Íorónta go leor, ba í an tuiscint Shasanach seo ar stádas bunreachtúil na hÉireann a chinnteodh go bhféadfaí tiarnaí Seacaibíteacha na ríochta a eisreachtú agus a dtailte a choigistiú nuair a bheadh an bua ag Uilliam III i gCogadh an Dá Rí.

Scálaí ama na staire

Fernand Braudel agus dhá shaothar leis

Bhí Fernand Braudel (1902-85) ar dhuine de staraithe móra na Fraince sa chéad seo caite. Agus é ina phríosúnach cogaidh i rith an Dara Cogadh Domhanda thapaigh sé an deis chun an leabhar is cáiliúla leis, La Méditerranée et le monde méditerranéen à l’époque de Philippe II, a scríobh – bhí an taighde déanta aige i gcomhair tráchtais roimh an gcogadh. Tar éis an chogaidh, d’oibrigh sé le Lucien Febvre, duine de bhunaitheoirí na hirise Annales – iris ar dheineas trácht uirthi anseo cheana – agus chaith sé tréimhse ina stiúrthóir ar Annales ón mbliain 1957 amach. Fearacht na staraithe eile atá luaite leis an iris, bhí cur chuige idirdhisciplíneach aige: tharraing sé as an tíreolaíocht, as an eacnamaíocht agus as an antraipeolaíocht chun ‘histoire totale’ (stair chuimsitheach) na sochaí a bhí faoi chaibidil aige a scríobh. Bhí an oiread suime ag an mbaicle staraithe a bhain le Annales sa bhonneagar ábhartha, nó i gcultúr an phobail, agus a bhí acu in imeachtaí na gceannairí polaitiúla, míleata nó eaglasta. Ach tá seans maith gurb é an coincheap úr a mhol Braudel maidir le scálaí ama na staire an ghné dá shaothar is mó a chuaigh i bhfeidhm ar an staireagrafaíocht i gcoitinne. Trí scála ama atá sa stair, dar le Braudel: mar atá, scála ama an dúlra, scála ama na sochaí, agus scála ama an duine.

Abhainn na Sionainne ar scála an dúlra

     Is é scála ama an dúlra – arb ionann é agus scála ama na tíreolaíochta – an ceann is faide de na scálaí ama. Go deimhin, thug Braudel ‘la longue durée’ (an t-achar fada) ar an scála ama seo. Seo mar a dhein sé cur síos air i réamhrá La Méditerranée:

La première met en cause une histoire quasi immobile, celle de l’homme dans ses rapports avec le milieu qui l’entoure; une histoire lente à couler et à se transformer, faite bien souvent de retours insistants, de cycles sans cesse recommencés.

(Baineann an chéad cheann acu le stair atá socair nach mór, le stair na nasc idir an duine agus a thimpeallacht; stair is ea í a bhíonn go mall ag aistriú is ag athrú, ach a bhíonn ag síor-thiontú i gcónaí, ag athfhilleadh ar an tús gan stad.)

Bíonn cuma na buaine ar an dúlra ó chéad go céad agus is ar éigin a thugtar athruithe faoi deara sa saghas seo staireagrafaíochta. Is disciplín í atá suite ar an teorainn idir an staireagrafaíocht thraidisiúnta agus an tíreolaíocht. Sa mhórshaothar leis ar an Meánmhuir i ré Felipe II na Spáinne, scrúdaigh Braudel éifeacht na sléibhte, na machairí cois cósta, na n-oileán, na haeráide agus na mbarraí ar chultúr, ar gheilleagar agus ar shochaí na bpobal éagsúil a lonnaigh i limistéar na Meánmhara. Tugtar ‘histoire structurale’ (stair struchtúrach) ar staireagrafaíocht an achair fhada chomh maith.

Abhainn na Sionainne ar scála na sochaí

     Tá scála ama na sochaí – nó an scála ama sóisialta – cuid mhaith níos giorra ná scála ama an dúlra. Bíonn athruithe le feiscint ó ghlúin go glúin sa saghas seo staireagrafaíochta, ach is feiceálaí fós an leanúnachas ná an t-athrú. Seo mar a scríobh Braudel sa réamhrá a chuir sé lena leabhar ar an Meánmhuir:

Au-dessus de cette histoire immobile, une histoire lentement rythmée ... une histoire sociale, celle des groupes et des groupements.

(Anuas ar an stair shocair seo tá stair a bhfuil rithim mhall inti ... seo í an stair shóisialta a bhaineann le grúpaí agus le foghrúpaí.)

Deintear staidéar ar an gcultúr, ar an ngeilleagar, ar an smaointeachas, ar an teicneolaíocht, ar an gcumarsáid – ar gach gné den tsochaí dhaonna – sa scála ama idirmheánach seo. Ar na hábhair a phléigh Braudel in La Méditerranée bhí: calafoirt, loingeas, margaí, daonra, airgeadraí, praghsanna agus cánacha. Tugtar ‘histoire conjoncturelle’ (stair chomhtheagmhasach) ar an staireagrafaíocht ‘idir eatarthu’ seo uaireanta.

Abhainn na Sionainne ar scála an duine aonair

     Is é scála ama an duine, nó scála ama na polaitíochta, an scála is giorra de na trí cinn a d’aithin Braudel. Is cinnte gurb é seo an saghas staireagrafaíochta is lú a raibh suim aige féin ann, rud a bheidh soiléir go leor ón gcur síos a dhein sé air i réamhrá La Méditerranée:

Troisième partie enfin, celle de l’histoire traditionnelle ... une agitation de surface, les vagues que les marées soulèvent sur leur puissant mouvement. Une histoire à oscillations brèves, rapides, nerveuses.

(Ar deireadh thiar tá an tríú cuid a bhaineann leis an stair thraidisiúnta ... na cuilithíní ar barr uisce, na tonnta a ardaítear ar thuilte tréana na taoide. Seo stair na mion-luascthaí luatha luaineacha.)

Ar ndóigh, is é seo an scála ama a mbíonn formhór na staraithe gafa leis formhór an ama agus níor dhein Braudel neamart i scála ama an duine ach an oiread. Ina leabhar ar an Meánmhuir, scrúdaigh sé éirí as an Impire Carlos V (1556), an cogadh idir an Spáinn agus an Tuirc (1561-4), léigear mór Mhálta (1565) agus an bhua chinniúnach a bhain Johann von Österreich ar na Turcaigh i gcath Lepanto (1571). Tugtar ‘histoire événementielle’ (stair eachtrúil) go minic ar an staireagrafaíocht sheanfhaiseanta seo ina mbíonn aird na n-údar dírithe ar eachtraí ar leith agus ar bheartais na maithe móra, seachas ar struchtúir bhuana an dúlra nó ar nósanna seasta na sochaí. Ní nach ionadh, is ar an athrú a chuirtear an bhéim san histoire événementielle.

     Aon duine a scrúdaíonn na scálaí ama atá in úsáid i staireagrafaíocht na hÉireann le glúin anuas, tabharfaidh sé faoi deara ar an toirt go bhfuil an histoire événementielle i bhfad chun tosaigh ar an histoire conjoncturelle agus go bhfuil neamart iomlán déanta san histoire structurale. Tá tuairim agam go bhféadfaí an rud céanna a rá faoin staireagrafaíocht i mórán tíortha eile – cé  gur eisceacht í an Fhrainc de bharr thionchar Braudel agus na mball eile de scoil staire Annales. Ach is é an rud is aistí faoi chás na hÉireann go bhfuil staraithe ann a shíleann gur comhartha aibíochta é go gcuirtear an-bhéim abhus ar ghuagacht na staire. Seo mar a scríobh Roy Foster sa réamhrá a chuir sé leis an Oxford Illustrated History of Ireland:

One of the marks of maturity in Irish historical studies has been a growing interest in pinpointing discontinuities rather than ironing out elisions.

Bheadh míniú eile agam ar spéis seo na staraithe sa neamhleanúnachas: fianaise is ea í go mbíonn siad sásta na cuilithíní ar uachtar an uisce a iniúchadh agus go mbíonn leisce orthu iad féin a thumadh sa chaise chun na sruthanna tréana atá thíos ar íochtar a fhiosrú.

     Déanta na fírinne, is cosúla an easpa fuinnimh, fiosrachta agus forbartha seo le comhartha seanaoise ná le comhartha aibíochta.

Crann nó éan?

Eric Hobsbawm

Níor bhuaileas le Eric Hobsbawm ach uair amháin i mo shaol ach mothaím go bhfuil aithne agam air leis na cianta.

      An chéaduair a chualas trácht air, bhíos i mo mhac léinn i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, sna 1970í. Níorbh í an stair an t-ábhar staidéir a bhí agam an tráth úd, áfach, ach an eolaíocht. Tharla go rabhas i mo bhall den Chumann Sóisialach sa choláiste agus thug ball eile den chumann leabhar le Hobsbawm dom ar iasacht. Is é a bhí ann an leabhar dar teideal The Age of Revolution 1789-1848 agus bhíos sásta súil a chaitheamh thairis toisc go raibh sé molta go hard ag an té a thug dom é. Léas é i rith shaoire na Nollag agus b’fhiú an tairbhe an trioblóid: leabhar léannta deascríofa is ea é a thugann léargas maith ar mhór-imeachtaí na tréimhse in dhá réimse den saol – an pholaitíocht agus an eacnamaíocht. Mar a bheifí ag súil leis ó údar Marxach, mhaígh Hobsbawm go raibh an dá réimse sin fite fuaite le chéile: mhínigh sé sa réamhrá gurbh é an sprioc a chuir sé roimhe tionchar an ‘dual revolution’ ar stair na hEorpa a léiriú: is é a bhí sa ‘réabhlóid dhéach’ seo cumasc den réabhlóid dhaonlathach a leathnaigh ón bhFrainc amach, agus den réabhlóid thionsclaíoch a leathnaigh ó Shasana amach. Bhí staidéar géarchúiseach déanta ag Hobsbawm ar an mbonneagar ábhartha, ar imeachtaí polaitiúla, ar smaointeachas an aosa intleachta – is é sin le rá, ar an athrú, ar an bhforás, ar an dul chun cinn mar a shamhlaítear iad le cabhair na hiarthuisceana. Ach in ainneoin sin, bhraitheas go raibh easnamh mór ar an saothar.  B’fhéidir go léireoidh an sliocht seo a leanas ó chonclúid an leabhair an laige a bhain lena chur chuige teileolaíoch:

The régimes of 1815 had to go sooner or later. They knew it themselves. The consciousness that ‘history was against them’ sapped their will to resist, as the fact that it was sapped their ability to do so.

Dá mba fhíor é sin, ní fhéadfaí a thuiscint cén fáth nár éirigh le réabhlóidí na bliana 1848! Is dlúthchuid den saol é an t-athrú, ar ndóigh, agus glacaim leis go dtiocfaidh deireadh le gach rud faoin spéir luath nó mall, ach níl aon toil ag an stair agus is dlúthchuid den saol é an leanúnachas chomh maith. Más mian linn an teacht aniar a bhí sa bhunaíocht, sa ríogachas, sa chreideamh – i bhfocal amháin, sa traidisiún – ar fud na hEorpa sna blianta tar éis 1815 a thuiscint, caithfimid staraí eile seachas Eric Hobsbawm a léamh. Ceist eile a bhaineann le hábhar ná conas is féidir an t-athrú a thomhas nuair a tharlaíonn sé, óir is mó a bhaineann sé le gné ná le hábhar go minic: ‘se vogliamo che tutto rimanga com'è, bisogna che tutto cambi’ (‘má theastaíonn uainn go bhfanfadh gach rud mar atá, caithfear gach rud a athrú’) mar a scríobh Giuseppe di Lampedusa in úrscéal breá leis, Il Gattopardo (‘An Liopard’). Is sampla maith den phrionsabal sin an t-athrú réimis a tharla sa bhFrainc de bharr imeachtaí na bliana 1848: athrú ó mhonarcacht neamhdhlisteanach Louis Philippe go dtí monarcacht neamhdhlisteanach Napoléon III.

Leabhair a foilsíodh in 1962 agus in 1983

      Nuair a d’fhilleas ar an ollscoil chéanna chun staidéar a dhéanamh ar an stair deich mbliana dár gcionn, léas leabhar eile a raibh ainm Hobsbawm ar a chlúdach agus mhéadaigh an míshásamh a bhí orm maidir lena chur chuige. Is é a bhí ann cnuasach aistí le húdair éagsúla a bhí curtha in eagar ag Hobsbawm – cnuasach dar teideal The Invention of Tradition. Is é éirim an tsaothair, mar a mhínigh an t-eagarthóir é, gur minic a cumadh traidisiúin d’aonghnó chun ‘a sense of identification with a “community” and/or the institutions representing, expressing or symbolizing it’ a chothú. Ar ámharaí an tsaoil, is beag trácht a deineadh ar Éirinn sa leabhar ach tá caibidil ann ar Albain inar scrúdaigh Hugh Trevor-Roper Ossian Mhic a’ Phearsain, an filleadh beag is an breacán, agus ceann eile ar an mBreatain Bheag inar scrúdaigh Prys Morgan an Gorsedd is an Eisteddfod. Ní féidir a mhaíomh go bhfuil na ‘traidisiúin’ úd saor ó smál na cumadóireachta (i gcás an Gorsedd go háirithe) ach bhraitheas go raibh insint an leabhair leataobhach mar sin féin. B’éasca don léitheoir neamhchriticiúil a cheapadh nach raibh sna ‘traidisiúin’ nuachumtha a bhí faoi chaibidil ann ach cumadóireacht ó thús deireadh, ach bhí an scéal níos casta ná sin: meascán den chumadóireacht agus den athbheochaint, den nuálaíocht agus den aithris, den tsamhlaíocht agus den chórasú, a bhí ar siúl i ndáiríre – agus déarfainn gurbh é an meascán casta sin a chinntigh go nglacfaí leis na ‘traidisiúin’ úra. Más aisteach an feic iad baird an Gorsedd faoina róbaí bréag-ársa, nó lucht leanúna  rugbaí na hAlban faoina bhfillteacha beaga, nílid níos aistí ná staraithe ollscoile faoina ngúnaí acadúla.

Leabhair a foilsíodh in 2002 agus in 2011

      Níor léas leabhar eile le Hobsbawm go dtí tús an chéid seo nuair a cheannaíos cóip dá dhírbheathaisnéis, Interesting Times: A Twentieth-Century Life, saothar a foilsíodh sa bhliain 2002. Cuirim suim ar leith i mbeathaisnéisí na staraithe toisc go dtugann siad próiseas na staireagrafaíochta chun solais: bíonn sé níos fusa tuairimí an staraí, agus na bealaí ina n-athraíonn siad, a thuiscint i gcomhthéacs bheatha an duine aonair. Is annamh a bhíonn saol an staraí suimiúil ann féin, áfach, ach is eisceacht é saol Hobsbawm: Sasanach de bhunadh Giúdach, rugadh é i gCathair Alastair na hÉigipte sa bhliain 1917 agus tógadh é i Vín agus i mBeirlín, áit a raibh sé gníomhach in óg-ghluaiseacht na gCumannach. D’aistrigh a mhuintir go Sasana nuair a tháinig Hitler i gcumhacht, chuaigh sé isteach sa Pháirtí Cumannach agus, tar éis dó dochtúireacht sa stair a bhaint amach in Ollscoil Cambridge, bhí sé ina bhall mór le rá den Communist Party Historians Group i dteannta leithéidí Christopher Hill, E. P. Thompson agus George Rudé. Is ionann scéal a bheatha agus scéal na hEorpa ó fhichidí an chéid seo caite i leith: fás an fhaisisteachais, an Dara Cogadh Domhanda, an Cogadh Fuar, an dí-Staliniú, an díchoilíniú, cliseadh an chumannachais, fás an nua-liobrálachais - tá tuairiscí beoga orthu go léir sa leabhar, tuairiscí atá bunaithe ar chuimhní cinn an údair seachas ar thaighde cartlainne. Bhaineas an-taitneamh as, ach cuireadh ar mo shúile dom arís nárbh ionann tuiscint Hobsbawm ar an stair agus mo thuiscint féin. Seo sliocht as deireadh an leabhair:

History needs mobility and the ability to survey and explore a large territory, that is to say the ability to move beyond one’s roots. That is why we cannot be plants, unable to leave their native soil and habitat, because no single habitat or environmental niche can exhaust our subject. Our ideal cannot be the oak or redwood, however majestic, but the migrant bird, at home in arctic and tropic, overflying half the globe. Anachronism and provincialism are two of the deadly sins of history, both equally due to a sheer ignorance of what things are like elsewhere, which even limitless reading and the power of imagination can only rarely overcome. The past remains another country. Its borders can be crossed only by travellers.

Ní fhéadfainn aontú leis sin. Is é a mhalairt atá fíor, dar liom. Is den riachtanas é go mbeadh an staraí go hiomlán sa bhaile i measc na ndaoine is ábhar staidéir dó: caithfidh sé a ndearcadh, a nósanna, a gcreideamh, a miotais, a dteanga, a dtraidisiúin a thuiscint. Ní hé nach féidir le staraí ó thír amháin obair úsáideach a dhéanamh ar stair tíre eile, ach ní foláir dó é féin a thumadh i gcultúr na tíre sin i dtús báire. Mura ndéantar an réamh-ullmhúchán sin – mura gcuireann an staraí préamhacha doimhne síos in ithir na tíre ar mian leis staidéar a dhéanamh uirthi, ní bheidh rath ar a chuid oibre. Bíonn saol an duine gearr agus is beag staraí a mbíonn an t-am nó na hacmhainní aige chun an saineolas atá riachtanach a fháil ar níos mó ná dornán beag tíortha. Ar an láimh eile, ní peaca marfach don staraí é an ‘cúigeachas’: an taighdeoir nach dtuigeann ach cultú(i)r aon tíre amháin, d’fhéadfadh sé go mbeadh cúinge áirithe le brath ar a shaothar ach níl aon chúis nach mbeadh toradh fónta ar a chuid oibre mar sin féin. Is fearr míle uair an tuiscint atá teoranta do thír amháin ná an easpa tuisceana.

      I mí Mheán Fómhair na bliana 2003, cúpla mí tar éis dom dírbheathaisnéis Eric Hobsbawm a léamh, bhíos i mo chainteoir ag comhdháil staire a tionóladh sa British Academy i Londain. Tharla go raibh Hobsbawm sa lucht éisteachta agus chuir cathaoirleach an tseisiúin, Roy Foster, in aithne dom é roimh ré. Chroitheas lámh leis agus bhí áthas orm go raibh mé in ann a rá leis go fírinneach gur thaitin a dhírbheathaisnéis go mór liom. Bhí a fhios agam nach n-aontódh sé le téis mo léachta – .i. gurb ionann nach mór an dearcadh a bhí ag an gcoitiantacht in Éirinn ar stair a dtíre i lár an 17ú céad agus i lár an 19ú céad. Téis ba ea í a leag béim ar sheasmhacht an traidisiúin, ar an leanúnachas seachas ar an athrú. Níor chuir Hobsbawm ceist orm ag deireadh mo léachta ach bhí staraí eile in éineacht leis – John Breuilly, a thug síob don chomhdháil dó – a d’admhaigh go raibh an fhianaise a bhí curtha i láthair agam ‘uncomfortable’ do ‘modernist’ mar eisean.

      Is é an fáth go bhfuilim ag scríobh faoi Eric Hobsbawm anois go bhfuil leabhar eile leis léite agam le seachtain anuas: How to Change the World: Marx and Marxism 1840-2011 atá air agus foilsíodh é anuraidh, nuair an bhí an t-údar ceithre bliana is nócha d’aois má tá an uimhríocht i gceart agam. Caithfear a rá go bhfuil cuid mhaith den leabhar bunaithe ar aistí a foilsíodh cheana ach tá ábhar úr ann chomh maith. I measc na míreanna nua tá caibidil dar teideal ‘Marxism in Recession, 1983-2000’ agus cuirfidh mé clabhsúr ar an aiste seo leis an gclabhsúr a chuir Hobsbawm ar an gcaibidil sin:

However, in the end Marx was to make a somewhat unexpected return in a world in which capitalism has been reminded that its own future is put into question not by the threat of social revolution but by the very nature of its untrammelled global operations, to which Karl Marx has proved so much more perceptive a guide than the believers in the rational choices and self-correcting mechanisms of the free market.

Táimid ar aon fhocal maidir leis an méid sin ar a laghad. Go maire sé an céad!

AGUISÍN - 2 Deireadh Fómhair 2012

D’éag Eric Hobsbawn inné. Tá tuairisc ar a shaol a foilsíodh ar an Guardian le léamh anseo.