I Londain na gCeilteach

Londain mar a shamhlaítear í

Chaitheas cúpla lá i ‘gcathair na smúite’ le déanaí. Cé go bhfuil feabhas mór tagtha ar chaighdeán an aeir i Londain ón uair a ritheadh an Clean Air Act sa bhliain 1956, tá an smúit fós lárnach don íomhá den chathair atá préamhaithe in intinn an phobail. Thiocfadh dó go bhfuil an t-aer níos úire cois Tamaise ná cois Séine faoin tráth seo, ach is túisce a shamhlaítear toitcheo le príomhchathair Shasana ná le ‘cathair an tsolais’: oireann sé do Big Ben agus do Tower Bridge ar bhealach nach n-oireann don Arc de triomphe ná do thúr Eiffel. Is mó an bhaint atá aige seo leis an gcultúr ná leis an aeráid i ndáiríre. Cé nach raibh pea-souper den sean-déanamh (cumasc plúchtach de dheatach guail is de cheo) i Londain le caoga bliain anuas, maireann aer smúitiúil na cathrach sa chomhchuimhne de bharr thionchar na litríochta agus na scannánaíochta. Nuair a foilsíodh leabhar ar an ábhar le déanaí, is é an teideal a bhí air ná London Fog: The Biography—amhail is dá mba phearsa stairiúil nó réalta scannáin é an toitcheo. Níl an leabhar seo léite agam ach mhol léirmheastóir an London Review of Books é.

     Bhí ceithre bliana imithe ón uair dheireanach a bhíos i bpríomhchathair Shasana agus thugas roinnt athruithe faoi deara—idir athruithe chun donais agus athruithe chun feabhais. Is oth liom a rá go bhfuil níos lú siopaí leabhar ná riamh in Charing Cross Road, mar shampla. Ar an láimh eile, tá roinnt de na seanbhoscaí gutháin in úsáid mar ionaid wi-fi anois, rud a thabharfaidh léas nua saoil dóibh. Tá athruithe eile nár tharla go fóill cé go bhfuil siad ag teastáil go géar. An chéad lá a bhíos thall, bhuaileas isteach i siopa caife ag am lóin. Bhí ainm na háite i bhFraincis, bhí gach saghas latte agus cappuccino luaite ar an gclár, agus dheineas dearmad glan ar bhéasa na tíre: d’ordaíos americano agus súil agam le espresso agus uisce tríd. Ach mo léan, nuair a bhaineas an claibín den chupán ba léir go raibh bainne ann chomh maith. B’shin ceacht a d’fhoghlaimíos nuair a bhí céim dochtúireachta idir lámha agam in Ollscoil Learphoill fadó: má tá tae nó caife ag teastáil uait san oileán béal dorais, caithfidh tú ‘without milk’ a rá go hard agus go soiléir nó steallfar an leacht bán isteach sa deoch gan cead duit.

Peaca i gcoinne na daonnachta, na sibhialtachta agus na loighce

     Bhí drogall orm an baile a fhágáil chomh déanach seo sa bhliain ach mheall dhá thaispeántas anonn mé. Beidh ceann acu, Lee Miller: a woman’s war, ar siúl san Imperial War Museum go dtí mí Aibreáin ach beidh an ceann eile, Celts: art and identity, ag aistriú ón British Museum go Dún Éideann i mí Eanáir. Cé go dtaitníonn ‘Auld Reekie’ liom, beidh a fhios ag léitheoirí rialta an tsuímh seo go bhfuil spéis ar leith agam i Lee Miller. Chinneas gurbh fhiú an deis a thapú chun an dá thaispeántas a fheiscint in aon gheábh amháin. Thugas cuairt ar an Imperial War Museum an 10 Samhain agus thaitin an taispeántas liom: bhí rogha leathan pictiúr a ghlac Miller i Sasana i rith an blitz agus ina dhiaidh, sa Normainn tar éis D-Day, i bPáras tar éis an libération, agus sa Ghearmáin i dtreo dheireadh an chogaidh le feiscint ann. I dteannta na bpictiúr, bhí roinnt giuirléidí a bhain léi: an ceamara a d’úsáid sí, a cárta aitheantais, litreacha a scríobh sí, an éide mhíleata a chaith sí mar ghrianghrafadóir cogaidh, etc. Bhí an téacs a ghabh leis an taispeántas soiléir, grinn, iomlán gan a bheith iomarcach, agus ní bhfuaireas aon bhlas den bholscaireacht air. Mórán pictiúr agus beagán focal a bhí sa chatalóg, áfach, agus níor bhacas lena ceannach. Ina ionad sin, cheannaíos cóip de Lee Miller’s War, leabhar a chuir a mac, Antony Penrose, in eagar roinnt blianta ó shin; tá áit idir Lee Miller in Fashion agus The Art of Lee Miller curtha in áirithint dó i mo leabharlann. Tuigim, ar ndóigh, go bhfuil an tsuim seo beagáinín obsessive ach is taitneamhach an galar é agus ní dóigh liom go ndéanfaidh bean a fuair bás sa bhliain 1977 mórán dochair dom ag an bpointe seo. Bíodh sin mar atá, níorbh í bé an cheamara ach na Ceiltigh faoi deara dom saoire a chaitheamh i Londain i dtús an gheimhridh.

Portráid le Miller, Miller le linn an chogaidh agus roimhe

     Mar is eol don saol, is ábhar conspóide i measc scoláirí iad na Ceiltigh le fiche bliain anuas. Is é an rud a spreag an chointinn i dtús báire, de réir dealraimh, taispeántas idirnáisiúnta dar theideal I Celti: la prima Europa (‘Na Ceiltigh: an chéad Eoraip’) a bhí ar siúl i Veinéis na hIodáile sa bhliain 1991. Glactar leis go raibh an taispeántas úd ar fheabhas ó thaobh na healaíne de, ach bhí seandálaithe áirithe den tuairim gur bhain an ócáid le clár oibre polaitiúil agus go raibh maorlathas na Bruiséile ag iarraidh teacht i dtír ar na Ceiltigh chun dlús a chur le haontú polaitiúil na mór-roinne. Seo, mar shampla, sliocht as an réamhrá a cuireadh le catalóg an taispeántais:

An essential part of the exhibition is its subtitle ... It was conceived with a mind to the great impending process of the unification of western Europe, a process that pointed eloquently to the truly unique aspect of Celtic civilization, namely its being the first historically documented civilization on a European scale. In fact, how else could a people who fanned out from the central-eastern regions of Europe all the way to the Atlantic Ocean and the North Sea, and even as far as the Black Sea, be described except in terms of their common European denominator? We felt, and still feel, that linking the past to this present was in no way forced, but indeed essential, and could very effectively call us back to our common roots.

Kruta, Frey, Raftery agus Szabo (eagarthóirí), The Celts (1991), 14.

Prislíneacht pholaitiúil is ea é sin gan aon agó; ní bheadh sé as áit i mbileog bholscaireachta ón Aontas Eorpach ach ba smál é ar shaothar scolártha. ‘Le haghaidh gach gníomh bíonn frithghníomh, ar cóimhéid agus sa treo contrártha’ mar a scríobh Sasanach cáiliúil sa 17ú céad. Níorbh fhada gur thug na ‘Celtosceptics’—seandálaithe Sasanacha a bhí míshásta leis an léamh Eorpach thuas—faoi ‘mhiotas’ na gCeilteach. Ar na príomhshaothair leo tá The Atlantic Celts: Ancient People or Modern Invention? (1999) le Simon James, agus The Celts: Origins, Myths & Inventions (2003) le John Collis. Níor mhaith liom a chur in iúl go bhfuil na húdair seo ar aon intinn, ach tá cosúlachtaí móra idir a gcuid argóintí. Deinim amach gurb iad seo na príomhphointí:

1. Gur thug údair Chlasaiceacha ‘Ceiltigh’ (Κελτοί i nGréigis nó Celtæ i Laidin) ar chiníocha ‘barbaracha’ in iarthuaisceart na hEorpa agus nár thagair an téarma do ghrúpa eitneach ar leith.
2. Nár thug údair Chlasaiceacha ‘Ceiltigh’ ar phobail dhúchasacha na Breataine ná na hÉireann riamh.
3. Nár thug na ciníocha éagsúla a labhair teangacha Ceilteacha ‘Ceiltigh’ orthu féin riamh.
4. Nach ionann gaol teangeolaíoch agus gaol fola agus nár chóir a cheapadh gur shíolraigh na ciníocha éagsúla a labhair na teangacha Ceilteacha ón gcine céanna.
5. Nár shíl na ciníocha éagsúla a labhair na teangacha Ceilteacha go raibh gaol gairid acu le chéile: níor rith sé riamh leis na Gaeil ná leis na Briotanaigh go raibh gaol fola eatarthu.
6. Nár chóir a cheapadh go raibh an cultúr céanna (creideamh, córas rialaithe, córas sóisialta, stíl ealaíne, etc.) ag na ciníocha éagsúla a raibh teangacha Cheilteacha acu.
7. Nár úsáideadh ‘Ceilteach’ in aon chor ar feadh níos mó ná míle bliain go dtí gur athbheoigh údair na hAthbheochana agus an tSoilsithe an téarma ón 16ú céad amach.
8. Nuair a aithníodh an gaol idir na teangacha Gaelacha agus Briotanacha i dtús an 18ú céad, luadh an aidiacht ‘Ceilteach’ leo mar síleadh gur iarsma den Ghaillis í an Bhriotáinis, rud nach fíor.

Agus na cúinsí seo go léir curtha san áireamh, áitíonn lucht an ‘Cheilteasceipteachais’ gur choincheap saorga nua-aoiseach é ‘Ceilteach’ agus gurbh fhearr an téarma a sheachaint lasmuigh de réimse na teangeolaíochta.

Fógra ag doras an British Museum agus an dá leabhar a cheannaíos ann

     Ní leasc liom a rá go bhfuil báidh áirithe agam leis na Ceilteasceiptigh. Ní hamháin go samhlaím an ‘Ceilteachas’ le gach saghas truflaise—drochealaín, drochcheol, ‘draoithe’ nua-phágánacha, etc.—ach aithním go bhfuil bunús maith le roinnt de na hargóintí thuas. Thar aon rud eile, táim sásta gur pointe cruinn tábhachtach é pointe uimhir a cúig. Is cinnte nach raibh trácht ar Cheiltigh i miotas bunaidh na nGael; go deimhin, níor chualathas iomrá orthu in Éirinn roimh an 18ú céad. Is cosúil go bhfuil pointí a dó, a seacht agus a hocht fíor chomh maith, cé nach léir dom go bhfuil mórán tábhachta ag baint leo. Níl a fhios agam an bhfuil uimhir a haon fíor nó bréagach, ach sílim gur pointe neafaiseach é: más amhlaidh go raibh ciall scaoilte leis na téarmaí ‘Κελτοί’ agus ‘Celtæ’, ní léiríonn sé sin ach easpa cruinnis na n-údar Clasaiceach. Os a choinne sin, is cinnte go bhfuil pointe uimhir a trí mícheart. Ní gá breathnú thar an gcéad abairt in De Bello Gallico le Caius Julius Cæsar lena bhréagnú:

Omnis Gallia est divisa in tres partes: unam quarum Belgæ incolunt; alium Aquitani; tertiam, qui lingua ipsorum appellantur Celtæ, nostra, Galli. 

[Tá an Ghaill uile roinnte i dtrí chuid: ceann ina bhfuil Belgæ ag cur fúthu; ceann eile ina bhfuil Aquitani; sa tríú ceann, táidsean a dtugtar Celtæ orthu ina dteanga féin, inár dteanga, Galli.]

Is téarma Ceiltise é ‘Ceilteach’ ó cheart mar sin; ach murarbh ea, nár chuma? Níor thug an cine a labhair an Ind-Eorpais (an teanga réamhstairiúil ónar shíolraigh formhór theangacha na hEorpa, na Peirse agus thuaisceart na hIndia) ‘na hInd-Eorpaigh’ orthu féin riamh, ach ní féidir le scoláirí an lae inniu an dream sin a phlé gan ainm éigin a thabhairt orthu. Mar an gcéanna, ní foláir lucht labhartha na Ceiltise a bhaisteadh agus tá ‘na Ceiltigh’ chomh maith le lipéad ar bith eile. Maidir le pointe uimhir a sé thuas, má tá teangacha gaolmhara á labhairt ag dhá chine, luíonn sé le réasún go bhféadfadh gnéithe eile dá gcultúir a bheith gaolmhar chomh maith—cé nár chóir talamh slán a dhéanamh de sin gan an fhianaise a scagadh. Ní chuirfeadh sé ionadh orm, mar shampla, dá mbeadh gaol sinseartha idir stádas an fhile in Éirinn agus stádas an bardd sa Bhreatain Bhig. Agus maidir leis an bpointe is íogaire ar fad—an gaol fola—táim ar aon fhocal leis an méid a scríobh Kim McCone:

The fact is that, prior to the recent emergence of mass media of communications, people have constituted the only effective means of spreading a language. Accordingly, since Celtic speech apparently emerged in central Europe around the turn of the first millennium BC, its subsequent presence in Britain and Ireland can only be accounted for by positing a migration or migrations of Celtic speakers thither from the Continent.

Kim McCone, The Celtic Question: Modern Constructs and Ancient Realities

(2008), 42.

Chun teacht timpeall ar an bhfadhb seo, áitíonn na Ceilteasceiptigh nár tógadh an Cheiltis ón mór-roinn go dtí Éire agus an Bhreatain in aon chor. Síleann siad go raibh canúintí Ind-Eorpacha á labhairt sa dá oileán faoin mbliain 2000 R.Ch. ar a dhéanaí agus gur tháinig na ‘teangacha Ceilteacha’ (mar a thugtar orthu go hearráideach) chun cinn ar imeallbhord an Atlantaigh. Tá mapa i gcatalóg an taispeántais a léiríonn an teoiric ‘thraidisiúnta’ gur tógadh an Cheiltis go dtí na hoileáin ón mór-roinn timpeall na bliana 500 R.Ch., ach de réir an téacs a ghabhann leis an mapa tá an tuairim seo ‘increasingly challenged’. Agus tá mapa eile sa chatalóg a léiríonn teoiric ‘mhalartach’ na gCeilteasceipteach agus deirtear linn go bhfuil an léaráid seo bunaithe ar ‘current research’. Is leor nod don eolach!

Dhá mhapa i gcatalóg an taispeántais

     Má bhí teachtaireacht amháin ag taispeántas na Veinéise, tá teachtaireacht eile ar fad ag an taispeántas reatha i Londain. Seo sliocht as an réamhrá a chuir stiúrthóir an British Museum leis an gcatalóg:

Celts: art and identity at the British Museum marks the first time that any exhibition has attempted to tell the story of the Celts from 500 BC to the present day. Yet this is not so much a show about a people as a show about a label, exploring how the name ‘Celts’ has been used and appropriated over the last 2,500 years. ‘Celtic’ is a cultural construct that has changed its meaning many times ... While the Celts are not a distinct race or genetic group that can be traced through time, the word ‘Celtic’ still resonates powerfully today, all the more so because it has been continually redefined to echo contemporary concerns over politics, religion and identity.

Farley agus Hunter (eagarthóirí), Celts: Art and Identity (2015), [9]

Is cóir a rá go bhfuil an taispeántas féin thar barr maidir le réimse, le dearadh agus le cur i láthair na n-earraí atá ar taispeáint ann. Is cinnte go dtaitneoidh sé le haon duine a bhfuil suim dá laghad aige san ábhar—agus le mórán daoine ar cuma leo faoi na Ceiltigh. Tá sé roinnte i gcúig chuid:

1. Aois an iarrainn (c. 500 R.Ch.)
2. An concas Rómhánach (c. 100 R.Ch.)
3. An ealaín agus an léann iar-Rómhánach (c. 400 A.D.)
4. Athbheochaint agus athchumadh (c. 1500 A.D.)
5. An saol Ceilteach comhaimseartha

Má tá fócas ar mhór-roinn na hEorpa sa chéad chuid, tá béim ar an mBreatain sa dara cuid agus tá níos mó airde ar Éirinn sa tríú cuid. Ach tá bearna de mhíle bliain ansin roimh an gceathrú cuid ina bhfuil trácht ar an Rerum Scoticarum Historia (1582) le George Buchanan, ar an Archaeologia Britannica (1707) le Edward Lhuyd, agus ar chumadóireacht (i ngach ciall den fhocal) James Macpherson (1736-96) is Iolo Morganwg (1747-1826). Tá tionchar na gCeilteasceipteach le brath go soiléir ar an taispeántas: ní luaitear an abairt ‘Celtic nations’, mar shampla, gan comharthaí athfhriotail a cur timpeall uirthi. Tá catalóg an taispeántais níos tomhaiste, áfach, agus is suntasach an ní é nach bhfuil aon trácht inti ar an cúigiú cuid den taispeántas. I measc na n-earraí atá le feiscint sa chuid deireanach tá a leithéidí seo: gúna ard-draoi an Gorsedd; filleadh beag is breacán na nAlbanach; cártaí tarot sa stíl ‘Cheilteach’; dhá mhúrphictiúr i mBéal Feirste a bhfuil Cú Chulainn léirithe orthu—ceann acu i gceantar Poblachtach agus an ceann eile i gceantar Dílseach; cóip de Asterix the Gaul; cnuasach aistreog le haghaidh tatúnna ‘Ceilteacha’; geansaithe de chuid Glasgow Celtic agus na Boston Celts. Ní dríodar go dríodar Ceilteach! An é seo an fáth nach bhfuil cuntas ar an gcúigiú cuid den taispeántas sa chatalóg—ar eagla go laghdódh sé caighdeán ealaíne an leabhair? Nó ar síleadh go mbeadh an t-ábhar comhaimseartha ró-chonspóideach? Is deacair a rá. Seo sliocht eile as an gcatalóg:

The gift shop lies on Edinburgh’s Royal Mile. Half a dozen languages are being spoken around you as tourists crowd round the display cases, full of items advertised as Celtic: jewellery, scarves, jumpers, mugs, key rings. Some of the labels include unfamiliar words in Gaelic. The label ‘Celtic’ sells a country and an ideal to outsiders. But this is not just commercial exploitation of ancient history. Being Celtic is a real element of people’s identity in Scotland, Ireland, Wales, the Isle of Man, Cornwall, Brittany and across the world for people who trace their ancestry to those places.

Farley agus Hunter (eagarthóirí), Celts: Art and Identity (2015), 23

Ach an fíor é seo i ndáiríre? Tá drogall orm a rá gur féiniúlacht chumtha é an Ceilteachas mar ní léir dom gur féiniúlacht de shaghas ar bith é. Cé go bhfuil an teanga Cheilteach ina bhfuilim ag scríobh ar eolas agam, agus cé gurbh Éireannaigh iad mo shinsir uile chomh fada siar agus is féidir liom iad a ríomh, ní rithfeadh sé liom ‘Ceilteach’ a thabhairt orm féin. Braithim go mbeadh sé sin áiféiseach ar fad. B’ionann é agus cás an Rómánaigh a thabharfadh ‘Rómhánach’ air féin—nó cás an tSasanaigh a thabharfadh ‘Gearmánach’ air féin. Thairis sin, ní mhothaím go bhfuil ceangal cultúrtha ar leith agam le Breatnaigh ná le Briotánaigh—tá cás na nAlbanach éagsúil, gan amhras, ach is gaol é sin a bhaineann le Gaelachas seachas le Ceilteachas.

Keltic Kitsch

     Níor chóir an téarma ‘Ceilteach’ a úsáid sa stair tar éis dheireadh na ré Clasaicí. Ach tá teangacha a shíolraigh ón gCeiltis beo i gcónaí agus is téarma dlisteanach é ‘Ceilteach’ sa teangeolaíocht. An té atá stuama, seachnóidh sé an Ceilteachas i réimsí eile den saol comhaimseartha.

     Ós ag trácht ar fhéiniúlachtaí cumtha atáim, ní fhéadfainn aiste na míosa seo a chríochnú gan an scéilín seo a leanas a insint. Bhíos istigh sa taispeántas, macasamhail de charbad ‘Ceilteach’ á féachaint go grinn agam, nuair a chualas guth mná ar challaire an mhúsaeim: bhí sé a haon déag a chlog ar maidin, ar an aonú lá déag den aonú mí déag, agus bhíothas ag tabhairt cuireadh dúinn páirt a ghlacadh i dtost dhá nóiméad ar fud an náisiúin i gcuimhne orthusan a cailleadh agus iad ag troid ar son na saoirse. Níor míníodh dúinn cén náisiún a bhí i gceist (Sasana, an Bhreatain Mhór, nó an Ríocht Aontaithe?) ná níor chualas comharthaí athfhriotail ar an bhfocal ‘náisiún’ má bhíodar ann. Ach bhíos breá sásta seasamh go díreach ar feadh dhá nóiméad agus machnamh a dhéanamh orthusan a thug a mbeatha ar son na saoirse. Níorbh iad na Tommies bochta a chaith éide na hImpireachta sa Chéad Chogadh Domhanda a bhí ar intinn agam, áfach, ach an buíon beag Óglach a thug dúshlán na hImpireachta céanna ar shráideanna Átha Cliath.

An baile seo agamsa

Anna Livia agus gúna oíche á chaitheamh aici

Baile a ainmníodh faoi dhó ar a fheabhas atá i gceist agam: mar atá, Baile Átha Cliath – baile ris a ráitear ‘Duibhlinn’ ar uairibh. Saolaíodh mé sa Rotunda, an t-ospidéal máithreachais is sine ar domhan; tógadh mé ar an taobh ó thuaidh den chathair i bhfoisceacht trí mhíle do Dhroichead Uí Chonaill; agus níor chaitheas achar níos faide ná mí go leith lasmuigh den chathair riamh. Bheadh sé de cheart agam ‘cives Dublinensis sum!’ a rá suas le béal an tsaoil mhóir. Rud nach ndeinim, óir is duine béasach mé agus níor mhaith liom éad a chur ar stróinséirí neamhurchóideacha, ach is mór an t-údar sásaimh dom é mar sin féin. Tarlaíonn sé ó am go chéile go meallann cnoic, tránna agus uaigneas siar mé go Contae an Chláir nó go Ciarraí; uaireanta eile meallann dánlanna, siopaí leabhar agus fuadar soir mé go Londain nó go Páras. Ach tar éis dom seachtain nó dhó a chaitheamh as baile, bím sásta aghaidh a thabhairt ar mo chathair dhúchais i gcónaí. Is seanchairde liom iad mullach Bhinn Éadair, Oileán an Bhulla, Garraithe na Lus, Páirc an Fhionnuisce, Gailearaí Náisiúnta na hÉireann, Cnoc 16 agus seomra léitheoireachta na Leabharlainne Náisiúnta – gan trácht in aon chor ar dhornán tithe tábhairne nach luafad a n-ainm ar eagla go mbeadh na sluaite ag tarraingt orthu. Le mí nó dhó anuas, tá cuid mhaith ama caite agam ag déanamh mo mharana ar stair aimhréidh na cathrach seo cois Life, ar chúiseanna a mhíneofar thíos.

David Dickson agus leabhair leis

     Is é an rud is mó a tharraing m’aird ar stair na hardchathrach le déanaí leabhar le David Dickson a foilsíodh níos luaithe i mbliana. Níl aon amhras ach go bhfuil Dickson ar dhuine de na staraithe is fearr in Éirinn: má chuireann sé níos mó béime ar an mbonn ábhartha ná mar a chuirfinnse, tá dearcadh leathan uilíoch aige mar sin féin agus deineann sé iarracht i gcónaí cuntas cuimsitheach a scríobh ar an limistéar nó ar an ré atá faoi chaibidil aige. Níl Dublin: The Making of a Capital City chomh mór leis an leabhar deireanach a scríobh sé, Old World Colony: Cork and South Munster 1630-1830, ach tá sé téagartha go leor mar sin féin: beagán le cois seacht gcéad leathanach atá ann. Caithfear a rá go bhfuil an cur síos ar an gclúdach cúil míchruinn: is é seo ‘the first history of Dublin from Viking settlement to millennium city’ más féidir an blurb a chreidiúint. Ach pléitear an tréimhse go léir roimh 1600 sa réamhrá agus tosnaíonn caibidil dar teideal ‘The fashioning of a capital: 1600-47’, ar leathanach 42. Is é is ábhar don leabhar i ndáiríre stair na cathrach le ceithre chéad bliain anuas. Mar a bheifí ag súil leis ón údar seo, tá saothar tathagach tuisceanach scríofa aige atá soléite agus mionchúiseach ag an am céanna. Nílim chun léirmheas air a scríobh anseo ach má tá a leithéid ag teastáil uait mholfainn an ceann le Jim Smyth atá le léamh ar an Dublin Review of Books.

Saighdiúirí agus Duibhlinnigh i ngleic lena chéile, c.1782   © Trustees of the British Museum

     Tagaim leis an moladh a thug Smyth don leabhar, ach ní hionann sin is a rá go bhfuilim ar aon intinn le David Dickson i ngach cás. Mar shampla, ní fhéadfainn teacht leis an méid a scríobh sé i dtaobh na gcíréibeacha a tharlaíodh go rialta idir na Liberty Boys ó dheisceart na cathrach agus na Ormond Boys ó thuaisceart na cathrach san 18ú céad:

the great confrontations in the 1730s and 1740s were between the ‘Liberty Boys’ and ‘Ormond Boys’, the former group Protestant and linked to the textile trades, the latter mainly Catholic and associated with the slaughter yards and tallow chandleries north of the river around Smithfield. Every few years there was a flare-up, and an alarmed response by the city authorities. But the violence was limited, stylised and geographically contained, and the contests were recreational, not political.

Dickson, Dublin, 174.

Bíonn leisce ar staraithe an lae inniu an dlúthcheangal a bhí idir an creideamh agus an pholaitíocht san 18ú céad (agus go ceann i bhfad ina dhiaidh sin) a aithint. Ní thuigim bunús na leisce seo i gceart, ach is ann di. Níl amhras dá laghad ann ach gur dhílseoirí iad na Liberty Boys ó thaobh na polaitíochta de. Is cosúil go mbeidh orm alt a scríobh ar an ábhar seo luath nó mall, ach seo blaiseadh den fhianaise atá le fáil ach í a lorg. Is é atá ann, fógra mairbh a foilsíodh ar an Irish Magazine sa bhliain 1812 nuair a fuair fear darbh ainm William Gibson bás agus céad bliain slánaithe aige. Ní gá breathnú thar ainm an mhairbh le tuiscint cén dream lenar bhain sé:

In his youth he was a very distinguished liberty-boy; a vulgar appellation bestowed on individuals who were organized in those days, by the advice of Archbishop Boulter, as a protestant mob, who, at any public festival anniversary, were allowed to give club-law to popish tradesmen who manifested any uneasiness at the annual insults they were exposed to, and the regular and unremitting state of poverty, privation, and exclusion, they were subjected to by penal and brutal statutes.

Irish Magazine, Meán Fómhair 1812, 431.

A mhalairt a bhí fíor faoi na Ormond Boys. Búistéirí Caitliceacha ba ea iadsan agus is iomaí saighdiuir a speir búistéirí an Ormond Market i rith chogadh Mheiriceá. Sa chás seo chomh maith, is leasc le Dickson an bhaint a bhí idir na hionsaithe agus polaitíocht na linne a aithint, cé go nglacann sé leis mar fhéidearthacht:

‘Houghing’ incidents such as these were not unprecedented, but their upsurge in 1774-5 and again in 1777 was much commented on. The temporary employment of soldiers by master butchers to break a cattle-skinners ‘combination’ [.i. ceardchumann] in 1774 was probably the catalyst, but there had been a forty-year history of ugly sparring between soldiers and butchers. Vincent Morley has suggested that the intensification of army recruitment on the eve of war may have ratcheted up these tensions.

Dickson, Dublin, 194-5.

Deacracht amháin a bhaineann leis an míniú a thug Dickson ar dtús – go raibh nimh sa bhfeoil ag búistéirí na hardchathrach do shaighdiúirí de bharr stailce a bhriseadar – ná gur speireadh saighdiúirí i mbailte móra eile ar fud an deiscirt. Tharla ionsaithe den saghas céanna i gCorcaigh, i nGaillimh, i bPort Láirge, i gCill Chainnigh agus i gCluain Meala: gheofar cuntas ar na hionsaithe seo sa leabhar liom dar teideal Irish Opinion and the American Revolution 1760-1783, ar leathanaigh 90-4, 127-9, 181-3, 255-7 agus 271-2. Ní féidir liom a shamhlú gur spreag stailc áitiúil i mBaile Átha Cliath na hionsaithe seo go léir. Nó féach an litir a sheol Lord Harcourt, fear ionaid an rí in Éirinn a bhí ar tí an tír a fhágáil, chuig Lord North, príomh-aire na Breataine, an 11 Meán Fómhair 1776:

Before I leave this Kingdom I feel it a Duty incumbent upon me to request the favor of your Lordship to lay before H[is] M[ajesty] the Names of some of the respectable Magistrates of this City who have been particularly active in defeating & crushing at the peril of their Lives & to the manifest prejudice of their Properties the many popular Commotions which at different Times have been endeavored to be excited by turbulent People in this Metropolis in favour of the Cause of the American Rebels ... And upon this Occasion I shall beg of your Lordship to submit to H.M. the inclosed List of some of the unfortunate Soldiers who were inhumanely houghed in the Streets of Dublin.

Leabharlann Gilbert, Ls. 93, 442.

An bhféadfadh sé gur pharanóia é seo? Cá bhfios, ach is áirithe go raibh foinsí faisnéise ag Harcourt nach bhfuil ar fáil anois. Gan amhras, is mionsonraí iad seo nach mbaineann de luach an leabhair: saothar is ea é a mbainfidh an staraí gairmiúil agus an gnáthléitheoir ar aon idir thairbhe agus thaitneamh as. Má tá suim agat i bhforbairt na cathrach ón 17ú céad i leith, faigh an leabhar seo mar bhronntanas Nollag duit féin – ní bheidh aiféala ort.

Lee Miller mar mhainicín agus i bhfolcadán an Führer, Bealtaine 1945

     Rud eile a tharraing m’aird ar stair Bhaile Átha Cliath le déanaí an taispeántas grianghraf atá ar siúl sa James Joyce Centre faoi láthair. Ní cois Life a thosnaíonn an scéal seo ach cois Tamaise. Tharla i Londain mé i bhfómhar na bliana 2007 agus thugas cuairt ar an V&A, an músaem mór dearaidh in Kensington. Bhí sé ar intinn agam spléachadh a thabhairt ar na leabhair i siopa an mhúsaeim ach nuair a chonac na fógraí le haghaidh ceann de na taispeántais a bhí ar siúl, ‘The art of Lee Miller’, d’athraíos m’intinn ar an toirt. Isteach liom chun breathnú ar shaothar an ghrianghrafadóra Mheiriceánaigh. Cheannaíos leabhar faoina saol sular fhágas an V&A agus tá sí ar liosta na ndaoine a ‘leanaim’ ó shin i leith – is é sin le rá, léim gach rud fúithi a chastar i mo threo. Chaith sí saol (1907-77) a bhí as an ngnáth ar mhórán slite. Bhí sí ina mainicín cáiliúil sna 1920í, agus ní deacair a thuiscint cén fáth! Thosaigh sí ag obair ar an taobh eile den lionsa sna 1930í, mar ghrianghrafadóir faisin i dtús báire agus mar ghrianghrafadóir ealaíne ar ball. Chaith sí blianta tosaigh an Dara Cogadh Domhanda i Londain agus chláraigh sí mar ghrianghrafadóir cogaidh, rud a thug deis di pictiúir a ghlacadh ar fud na Fraince agus na Gearmáine i dtreo dheireadh an chogaidh. Ba í a ghlac roinnt de na pictiúir is cumhachtaí a tógadh nuair a saoradh campaí Buchenwald agus Dachau, ach bhí sí os comhair an lionsa arís sa phictiúr is conspóidí a bhaineann léi: pictiúr a tógadh di agus í á ní féin i bhfolcadán Adolf Hitler ina árasán in München. Grianghrafadóir cogaidh eile, David Scherman, a bhrúigh cnaipe an cheamara, ar ndóigh, ach ba í Miller a cheap an pictiúr. Sílim gur chóir breathnú air mar shaothar ealaíne: ní réiteoidh sé le gach aon duine, ach is deacair neamhshuim a dhéanamh de.

Pictiúir a ghlac Lee Miller i mBÁC, mí na Samhna 1946

     Is le déanaí a fuaireas amach gur tháinig Miller go Baile Átha Cliath an bhliain dár gcionn. Turas oibre ba ea é: bhí alt ar shaothar James Joyce le foilsiú ar Vogue agus thug an iris coimisiún di pictiúir a ghlacadh d’fhoirgnimh agus de shráideanna atá luaite in Dubliners, in A Portrait of the Artist as a Young Man agus in Ulysses, nó a raibh baint ag an Seoigheach leo. Ghlac sí níos mó ná dhá chéad grianghraf san iomlán. Ní nach ionadh, bhain sciar maith acu le lár na cathrach: Teach Newman i bhFaiche Stiabhna, an Leabharlann Naisiúnta, teach tábhairne Davy Byrne, etc., ach bhog Miller ó thuaidh chomh maith chun pictiúir a ghlacadh de choláiste Belvedere, den teach ina raibh cónaí ar Leopold Bloom i Sráid Eccles, agus i reilig Ghlas Naíon. Ní hamháin sin, ach ghlac sí pictiúr den teach i Sráid Richmond Thuaidh ina bhfuil an scéal dar teideal ‘Araby’ in Dubliners suite. Is iomaí uair a ghabhas thar an teach úd agus mé i mo dhalta i Scoil Uí Chonaill ar an tsráid chéanna. Tá ceithre cinn de na pictiúir a ghlac Miller le feiscint thuas: seanóir ag ól tigh Barney Kiernan, bean ag díol bláthanna ar Shráid Grafton, báirse ar an Life, agus lucht imeartha cártaí. Seo nóta a bhreac sí i dtaobh an chéad phictiúir:

The old bird sitting in the back room is one of the regulars from Joyce’s day. He remembers him well but is not vastly interested as his favourite people are all the political assassins etc. 

Tuigim dó. Beidh an taispeántas dar teideal ‘Lee Miller in James Joyce's Dublin’ ar siúl go dtí an 10 Nollaig: ná caill é má tá suim agat i bpríomhchathair Éireann mar a bhí sí beagnach seachtó bliain ó shin.

Dhá leabhar nuafhoilsithe ar ardchathair Éireann

     Is le coicís anuas a cheannaíos dhá leabhar eile ar ghnéithe éagsúla de stair na cathrach. Níl siad scagtha agam go fóill ach luafaidh mé anois iad mar sílim go ndéanfaidís bronntanais bhreátha i gcomhair na Nollag. Cé go bhfuil dintiúir acadúla ag na húdair go léir, tá téamaí agus cur chuige an dá leabhar thar a bheith oiriúnach don ‘léitheoir cothrom’ a bhfuil spéis aige sa stair. Lisa Marie Griffith, duine d’eagarthóirí an bhlog ar shuíomh Chumann Éire an 18ú Céad, a scríobh Stones of Dublin. Tá téama an leabhair mínithe sa bhfotheideal: is é atá ann ‘a history of Dublin in ten buildings’. Is iad na foirgnimh a roghnaigh sí ná Ardeaglais Chríost, Caisleán Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, Banc na hÉireann (.i. seanteach na parlaiminte), Halla na Cathrach, príosún Chill Mhaighneann, grúdlann Guinness, Ard-Oifig an Phoist, Amharclann na Mainistreach agus Páirc an Chrócaigh. Bhí roinnt acusan do-sheachanta nach mór, ach ní bheadh foirgneamh gránna Amharclann na Mainistreach ar mo liostasa, agus d’áireoinn ‘Croker’ mar pháirc imeartha seachas mar fhoirgneamh. Sílim go mbeadh na Ceithre Cúirte agus Teach Laighean nó an Rotunda istigh dá mbeinnse ag dréachtú an liosta, ach ní lia duine ná tuairim i gcás mar seo. Is cnuasach aistí é an dara leabhar, Tales of Medieval Dublin, ina bhfuil sraith de mhion-bheathaisnéisí le húdair éagsúla. I measc na ndaoine a bhfuil scéal a mbeatha inste anseo tá naomh, óglach Lochlannach, sclábhaí, feirmeoir, bailitheoir cánach, saor cloiche, dlíodóir, agus file. Chuireas suim ar leith sa duine deireanach, fear darbh ainm Maoilín Óg Mac Bruaideadha (1550?-1602), toisc gur mise a scríobh an aiste faoi don Dictionary of Irish Biography. Katharine Simms a scríobh an chaibidil air sa leabhar seo agus b’údar sásaimh dom é nár bhréagnaigh sí aon rud a bhí scríofa agam don fhoclóir beathaisnéise. Is díol suime é gur luaigh sí claonadh i leith an náisiúnachais leis an bhfile (‘what little we know or can guess about Maoilín Óg suggests that he was more decidedly Catholic and nationalist’). Ní úsáidfinn féin an téarma go ceann glúine nó dhó eile: ní bheadh sé as áit in aon chor i gcás file a rugadh timpeall na bliana 1600 – i gcás Phádraigín Haicéad (c.1604-1654) mar shampla – ach sílim gur mhair Maoilín Óg Ó Bruadair roimh ré an náisiúnachais. Bíodh sin mar atá, is cnuasach soléite inspéise é seo.

Glas Naíon: ‘every plot has a story’

     An chúis dheireanach go bhfuil stair Bhaile Átha Cliath á plé agam an mhí seo ná scannán dar teideal ‘One Million Dubliners’ a chonac an tseachtain seo caite. Scannán faisnéise is ea é ar reilig Ghlas Naíon agus tá tagairt sa teideal don líon mór daoine atá curtha sa reilig. Cheapfá go mbeadh scannán ar an ábhar seo leadránach, tur, duairc, ach a mhalairt ar fad atá fíor: is scannán é seo atá beoga, suimiúil, greannmhar, agus tá an scannánú go hálainn ar fad. Ní luafaidh mé ach mír bheag amháin as mar léiriú air sin: cuireadh agallamh ar bhean ón bhFrainc a thagann go hÉirinn cúpla uair in aghaidh na bliana d’aonghnó chun bláthanna a leagan ar uaigh Michael Collins. Fear cumasach díograiseach feiceálach ba ea an Coileánach gan amhras. Thairis sin, fuair sé bás go hóg, rud a chuir go mór lena íomhá. Ach cheapfá go bhféadfadh Francach mná laoch eile a aimsiú níos gaire dá baile. Nach raibh na buanna céanna ag Jean Moulin atá curtha sa Panthéon i bPáras, cuirim i gcás? Tá radharc nó dhó sa scannán atá brónach, mar a bheifí ag súil leis, agus tá cealg san eireaball a bhainfidh stangadh as aon duine nár chuala faoi roimh ré. Thar aon rud eile, áfach, cuirfidh an scannán neamhghnách seo daoine ag machnamh ar na ceisteanna is bunúsaí sa saol: ‘cad is fiú staidéar a dhéanamh ar an stair?’, ‘an fiú aon rud eile seachas scríobh na staire?’, agus ceist nó dhó eile b’fhéidir.