Nathanna staire

Tá an tráth sin den bhliain tagtha arís. Mar is gnách liom i mí Lúnasa, tógfaidh mé sos beag ón scagadh agus ón taighde chun séasúr an bhrothaill a cheiliúradh. Is é atá agam daoibh i mbliana cnuasach nathanna a bhfuil baint acu leis an stair. Chun eagar de shaghas éigin a chur ar na sleachta athfhriotail, tá siad leagtha amach agam de réir ama i sé roinn a bhfuil na ceannteidil seo a leanas orthu: ‘greann’, ‘soiniciúlacht’, ‘cáineadh’, ‘moladh’, ‘machnamh’ agus ‘gaois’. Sé nath atá i ngach roinn agus tá an ceann is mó a thaitníonn liom léirithe in éineacht le portráid den údar. Nochtfar an sliocht is fearr ar fad, dar liom, ag an deireadh.

Lev Tolstoj (1828-1910)

1. Greann

Léim beagán [staire] mar dhualgas, ach ní thugann sí eolas ar bith dom nach gcuireann olc nó tuirse orm. Caismirtí na bpápaí is na ríthe, mar aon le cogaí is pláigheanna, ar gach leathanach; na fir go léir gan mhaith agus na mná ar iarraidh nach mór—tá sí fíor-thuirsiúil. Ach fós féin, is aisteach liom go minic cé chomh tur is atá sí, mar is cinnte gur cumadh cuid mhór di.
I read it [history] a little as a duty, but it tells me nothing that does not either vex or weary me. The quarrels of popes and kings, with wars or pestilences, in every page; the men all so good for nothing, and hardly any women at all—it is very tiresome: and yet I often think it odd that it should be so dull, for a great deal of it must be invention. 

Jane Austen (1775-1817), in Northanger Abbey

Na staraithe—táid ar aon dul leis na bodhair a leanann orthu ag freagairt ceisteanna nár chuir aon duine.
Историки—подобно глухим, которые продолжают отвечать на вопросы, когда никто их не спрашивает. 

Lev Tolstoj (1828-1910)

Ní bhíonn athrá sa stair. Ar a mhéad, bíonn rím inti uaireanta.
History doesn’t repeat itself. At best, it sometimes rhymes.

Mark Twain (1835-1910)

Ní féidir le Dia an t-am atá caite a athrú, cé gur féidir leis na staraithe.
God cannot alter the past, though historians can.

Samuel Butler (1835-1918)

Tig le duine ar bith stair a dhéanamh. Teastaíonn fear mór lena scríobh.
Anybody can make history. Only a great man can write it.

Oscar Wilde (1854-1900)

Maidir liomsa, sílim go réiteoidh sé i bhfad níos fearr le gach dream má fhágtar an t‑am atá caite faoin stair, go háirithe nuair atá fúm an stair sin a scríobh.
For my part, I consider that it will be found much better by all parties to leave the past to history, especially as I propose to write that history.

Winston Churchill (1874-1965)

Eric Blair, alias George Orwell (1903-50)

2. Soiniciúlacht

Cad is stair ann ach fabhalscéal a bhfuil gach duine ar aon fhocal faoi?
Qu’est ce que l’histoire, sinon une fable sur laquelle tout le monde est d’accord ?

Napoléon Bonaparte (1769-1821)

Tá sé le foghlaim againn ó stair na bpobal nach bhfuil dada foghlamtha ag na pobail ón stair.
Aus der Geschichte der Völker können wir lernen, das die Völker aus der Geschichte nichts gelernt haben.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)

Tá sé ceadmhach an stair a éigniú, ar chuntar go saolaítear leanbh di.
Il est permis de violer l’histoire, à condition de lui faire un enfant.

Alexandre Dumas (1802-70)

Is é atá á rá agam gur stair bhreá spleodrach é an Cogadh, ach is leamh an léamh í an tSíocháin.
My argument is that War makes rattling good history; but Peace is poor reading.

Thomas Hardy (1840-1928), in The Dynasts

Eachtra ar bith, ón uair a tharla sí, beidh staraí inniúil in ann a léiriú go raibh sí dosheachanta.
Any event, once it has occurred, can be made to appear inevitable by a competent historian.

Lee Simonson (1888-1967)

‘An té a stiúrann an t-am atá caite’, de réir mhana an Pháirtí, ‘stiúrann sé an t-am atá le teacht: an té a stiúrann an t-am i láthair, stiúrann sé an t-am atá caite.’
‘Who controls the past,’ ran the Party slogan, ‘controls the future: who controls the present controls the past.’

George Orwell (1903-50), in Nineteen Eighty-Four

Leopold von Ranke (1795-1886)

3. Cáineadh

Comhcheilg sheasta i gcoinne na fírinne is ea an stair.
L’histoire est une conspiration permanente contre la vérité.

Joseph de Maistre (1753-1821)

Na tréimhsí a bhí go sona don chine daonna, is leathanaigh bhána iad i leabhar na staire.
Die glücklichen Zeiten der Menschheit sind die leeren Blätter im Buch der Geschichte.

Leopold von Ranke (1795-1886)

Is gailearaí pictiúr í an stair ina bhfuil bunsaothair gann agus cóipeanna fairsing.
L’histoire est une galerie de tableaux où il y a peu d'originaux et beaucoup de copies.

Alexis de Tocqueville (1805-59)

Níl mórán cur amach agam ar an stair agus ní thabharfainn pingin rua ar stair uile an domhain. Is cuma liom fúithi. Níl sa stair ach truflais ar an mórgóir. Traidisiún is ea í. Níl an traidisiún uainn. Teastaíonn uainn maireachtáil san am i láthair agus is í an t-aon stair ar fiú tráithnín í an stair atá á déanamh againn inniu.
I don’t know much about history, and I wouldn’t give a nickel for all the history in the world. It means nothing to me. History is more or less bunk. It’s tradition. We don't want tradition. We want to live in the present and the only history that is worth a tinker’s damn is the history we make today.

Henry Ford (1863-1947)

Is í an stair an táirge is contúirtí dá bhfuil cruthaithe ag ceimic an intleachtóra.
L’histoire est le produit le plus dangereux que la chimie de l’intellectuel ait élaboré.

Paul Valéry (1871-1945)

Stair—sin a  bhíonn á scríobh ag na seanfhir shearbhasacha úd.
History—it’s what those bitter old men write.

Jacqueline Kennedy Onassis (1929-94)

Marcus Tullius Cicero (106-43 R. Ch.)

4. Moladh

Ach is ionann bheith dall ar ar thit amach sular rugadh thú agus bheith i do pháiste go deo.
Nescire autem quid ante quam natus sis acciderit, id est semper esse puerum.

Marcus Tullius Cicero (106-43 R.Ch.)

Is é an ní is fearr dá bhfuil againn ón stair an díograis a spreag sí ionainn.
Das Beste, was wir von der Geschichte haben, ist der Enthusiasmus, den sie erregt.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832)

Iadsan a dheineann comórtas idir an aois a thit ar a gcrann agus ré órga atá san intinn amháin, is ag trácht ar chúlú is ar mheath a bheidh siad; ach an té a bhfuil eolas cruinn aige ar an am a caitheadh, ní móide go mbeidh dearcadh dubhach ná éadóchasach aige ar an ré seo.
Those who compare the age in which their lot has fallen with a golden age which exists only in imagination, may talk of degeneracy and decay; but no man who is correctly informed as to the past, will be disposed to take a morose or desponding view of the present.

Thomas Babington Macaulay (1800-59)

Múineann an stair don chine daonna an dua a bhíonn le saothair mhóra agus an mhoill a bhíonn le bearta a chur i gcrích, ach ábhar dóchais nach féidir a chloí is ea í.
L’histoire enseigne aux hommes la difficulté des grandes tâches et la lenteur des accomplissements, mais elle justifie l’invincible espoir.

Jean Jaurès (1859-1914)

Is é an t-am atá caite an t-aon ní atá fíor i ndáiríre: níl san am i láthair ach breith phianmhar spíonta roimh shaol do-athraithe an ní nach ann dó a thuilleadh. Is iad ná mairbh amháin atá ann go hiomlán. Tá beathaí na mbeo roinnte, éiginnte, ag athrú; ach tá beathaí na marbh réidh agus neamhspleách ar an Am—arb é tiarna uilechumhachtach an domhain é nach mór.
The past alone is truly real: the present is but a painful, struggling birth into the immutable being of what is no longer. Only the dead exist fully. The lives of the living are fragmentary, doubtful, and subject to change; but the lives of the dead are complete, free from the sway of Time, the all but omnipotent lord of the world.

Bertrand Russell (1872-1970).

Ní féidir rud ar bith a thuiscint ach amháin trí mheán a staire.
Nulle chose n’est compréhensible que par son histoire.

Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955)

Agustín Farabundo Martí (1893-1932)

5. Machnamh

Tá an uile ní sa stair neamhbhuan mar sin; is í an inscríbhinn ar a teampall ná ‘neamhní agus feo’.
Vorübergehend ist also alles in der Geschichte, die Aufschrift ihres Tempels heißt: Nichtigkeit und Verwesung.

Johann Gottfried von Herder (1744-1803)

In eachtraí stairiúla, is lipéadaí iad na fir mhóra, mar dhea, a thugann a n-ainm d’eachtra agus, fearacht na lipéadaí, is beag an bhaint a bhíonn acu leis an eachtra céanna.
В исторических событиях так называемые великие люди суть ярлыки, дающие наименований событию, которые, так же как ярлыки, менее всего имеют связи с самым событием.

Lev Tolstoj (1828-1910) in Война и мир (Cogadh agus Síocháin)

Ní eolaíocht í an stair ach ealaíon. Ní féidir dul chun cinn inti gan an tsamhlaíocht.
L’histoire n’est pas une science, c’est un art. On n’y réussit que par l’imagination.

Anatole France (1844-1924)

Ní dheineann aon duine an stair; ní bhíonn sí le feiscint, ach an oiread le féar ag fás.
Истории никто не делает, её не видно, как нельзя увидеть, как трава растёт.

Boris Pasternak (1890-1960)

Nuair nach féidir an stair a scríobh leis an bpeann is leis an raidhfil a scríobhtar í.
Cuando la historia no se puede escribir con la pluma se escribe con el fusil.

Agustín Farabundo Martí (1893-1932)

Bíonn staraithe sa tóir ar scáileanna de shíor, tuiscint ghoirt acu nach n-éireoidh leo choíche saol atá marbh a athchruthú ina iomláine, is cuma cé chomh mion macánta is a bhíonn a gcuid foinsí. Tá sé i ndán dúinn bheith ag beannú go brách don té atá tar éis coirnéal a chasadh agus dul as éisteacht.
Historians are left forever chasing shadows, painfully aware of their inability ever to reconstruct a dead world in its completeness however thorough or revealing their documentation. We are doomed to be forever hailing someone who has just gone around the corner and out of earshot.

Simon Schama (1945-)

Marc Bloch (1886-1944)

6. Gaois

An dea-staraí, ní bhaineann sé le ham ná le tír ar bith: má bhíonn grá aige dá thír dhúchais, ní dheineann sé rómholadh riamh uirthi as aon ní.
Le bon historien n’est d’aucun temps ni d’aucun pays: quoiqu’il aime sa patrie, il ne la flatte jamais en rien.

François Fénelon (1651-1715)

Truaillíonn an tírghrá an stair.
Der Patriotismus verdirbt die Geschichte.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832)

Cruthaíonn daoine a stair féin, ach ní chruthaíd í dá ndeoin féin ná i gcúinsí a roghnaíodar féin, ach i gcúinsí a bhí ann rompu, a tugadh dóibh agus a tháinig anuas chucu. Luíonn traidisiún na nglún go léir atá marbh ar intinní na mbeo mar a bheadh tromluí ann.
Die Menschen machen ihre eigene Geschichte, aber sie machen sie nicht aus freien Stücken, nicht unter selbstgewählten, sondern unter unmittelbar vorgefundenen, gegebenen und überlieferten Umständen. Die Tradition aller toten Geschlechter lastet wie ein Alp auf dem Gehirne der Lebenden.

Karl Marx (1818-83)

Namhaid diabhlaí na fíor-staire is ea an flosc chun breithiúnais.
Le satanique ennemi de la véritable histoire : la manie du jugement.

Marc Bloch (1886-1944)

Ba í an stair ba mhó agus ba spreagúla ná stair na ndaoine atá gan stair, na daoine nach bhfuil páipéir acu, ach ní féidir í a scríobh.
La plus grande et la plus émouvante histoire serait l’histoire des hommes sans histoire, des hommes sans papiers, mais elle est impossible à écrire.

Jean Guéhenno (1890-1978)

Is tír iasachta an t-am atá caite. Bíonn nósanna difriúla acu ansiúd.
The past is a foreign country. They do things differently there.

L. P. Hartley (1895-1972) in The Go-Between

     Ba dheacair dom rogha a dhéanamh idir Marc Bloch agus L. P. Hartley, ach táim chun an chraobh a thabhairt don staraí Francach. Sílim gur mhaith an rud é dá mbeadh an rabhadh a thug sé faoi ‘la manie du jugement’ scríofa i litreacha móra agus in áit fheiceálach i ngach roinn staire, i ngach ollscoil, ar fud na cruinne.

     Tá súil agam go mbeidh aiste liom le léamh anseo i mí Mheán Fómhair. Idir an dá linn, bainigí sult as an dea-aimsir nuair a thiocfaidh sí!

Teorainneacha na staire

Tá leathnú mór tagtha ar theorainneacha na staire ón uair a bunaíodh í mar dhisciplín acadúil. Is ó lár an 19ú céad amach a d’éirigh cathaoireacha agus ranna staire coitianta sna hollscoileanna. Bhí na Gearmánaigh, faoi thionchar Leopold von Ranke, chun tosaigh sa bpróiseas ach cuireadh an stair ar bhonn gairmiúil sna tíortha forbartha go léir de réir a chéile: bunaíodh cumainn scolártha inar phléigh staraithe torthaí a gcuid taighde, agus irisí léannta inar foilsíodh na torthaí i bhfoirm níos buaine – leithéidí an Historische Zeitschrift sa Ghearmáin (1859), Revue historique na Fraince (1876), an English Historical Review (1886) agus an American Historical Review (1895). Is ar stair na polaitíochta – ar stair na polaitíochta idirnáisiúnta go háirithe – a bhí an bhéim sna laethanta tosaigh. Ach bhí an stair eaglasta agus an stair mhíleata fite fuaite leis an stair acadúil ón dtús agus ghlac an t-acadamh leis an stair eacnamaíoch mar fho-dhisciplín nua laistigh den stair i dtreo dheireadh an 19ú céad.

Edwards (ar chlé), Moody agus an iris a bhunaíodar

      Is beag athrú eile a bhí tagtha ar chúrsaí faoin uair a cuireadh bonneagar gairmiúil faoin stair in Éirinn. Sa bhliain 1936 bhunaigh beirt staraithe óga, T.W. Moody agus R.D. Edwards, an Ulster Society for Irish Historical Studies i mBéal Feirste agus an Irish Historical Society i mBaile Átha Cliath faoi seach. Dhá bhliain dár gcionn, cuireadh Irish Historical Studies ar bun faoi choimirce an dá chumann, le Moody agus Edwards ina gcomh-eagarthóirí ar an iris nua. Bhí staraithe mór le rá in Éirinn roimhe sin, gan amhras: Eoin Mac Néill, mar shampla, údar Phases of Irish History (1919) agus Celtic Ireland (1921), a bhunaigh luathstair na hÉireann mar ábhar acadúil; nó Edmond Curtis, a scríobh an History of Mediaeval Ireland (1923), leabhar ar foilsíodh leagan Gaeilge de faoin teideal Stair na hÉireann sa Mheánaois (1956), agus A History of Ireland (1936), suirbhé ginearálta atá i gcló i gcónaí. Ach chuir Moody agus Edwards struchtúir ar bun a chruthaigh gairm san áit a raibh scoláirí aonair roimhe sin.

      Ar an drochuair, bhí oiliúint faighte ag an mbeirt acu san Institute of Historical Research i Londain agus ghlacadar scun scan le cleachtas na Sasanach mar eiseamláir den stair acadúil. D’fhág an oiliúint chúng seo agus an dearcadh dolúbtha a ghin sé go raibh easpa neamhspleáchais agus easpa úire le brath ar an ngairm in Éirinn go ceann i bhfad. San áit ina raibh tuiscint mhaith ag Mac Néill agus ag Curtis (fear a rugadh agus a tógadh i Sasana ach a d’fhoghlaim an Ghaeilge nuair a tháinig sé go hÉirinn) ar chultúr, ar theanga, ar litríocht, ar bhéaloideas na hÉireann, bhí Edwards agus Moody sásta cur chuige lucht Oxbridge a leanúint go dlúth. In ionad clár oibre, cúrsaí oiliúna agus modhanna taighde a fhorbairt a d’oirfeadh do chúinsí na tíre seo – rud a mbeifí ag súil leis ós rud é go raibh cúrsa na staire in Éirinn chomh héagsúil sin le cúrsa na staire i Sasana – is amhlaidh gur dhein siad aithris dhílis ar chur chuige na Sasanach.

      Is áirithe gur bhain cuid den mheon proibhinseach seo leis an gcúinge intinne a ghabhann leis an aonteangachas. Iata laistiar d’fhál cumarsáide an Bhéarla, is beag aird a thug staraithe na hÉireann ar na hathruithe bunúsacha a bhí ag teacht ar a ndisciplín i dtíortha eile, go mór mór sa bhFrainc. Is sa bhliain 1929 a bunaíodh an iris a raibh Annales d’histoire économique et sociale uirthi i dtús báire agus ar tugadh Annales: économies, sociétés, civilisations uirthi tar éis 1946. I measc na staraithe cáiliúla a raibh baint acu leis an tionscnamh seo bhí Marc Bloch (résistant ar mharaigh an Gestapo é i rith an chogaidh) agus Lucien Febvre sna laethanta tosaigh, Fernand Braudel agus Emmanuel Le Roy Ladurie ar ball. Thug lucht Annales céim síos don histoire événementielle – ‘stair na n-imeachtaí’ – a fuaireadar rompu. Níorbh é iompar an lucht rialaithe ba chás leis na húdair seo ach struchtúir na sochaí i gcoitinne. Bhaineadar leas as modh idirdhisciplíneach a raibh gnéithe den tíreolaíocht, den eacnamaíocht, den tsocheolaíocht agus den antraipeolaíocht le brath air chun histoire totale a scríobh – is é sin le rá, stair chuimsitheach ina mbeadh an tsochaí ina iomláine faoi chaibidil, idir bhonneagar ábhartha, chóras sóisialta, agus chultúr an phobail – agus chreid staraithe Annales go raibh dearcadh (mentalité) na coitiantachta gach pioc chomh tábhachtach is a bhí dearcadh na n-uaisle nó na cléire.

      Níor thug staraithe Shasana mórán airde ar an leathnú a bhí déanta ar an stair laisteas de Mhuir nIocht roimh na 1970í agus thóg sé deich mbliana eile sular shroich tuairiscí iontaofa an tír seo, ach bhí an stair i Sasana féin tar éis athrú faoin am sin. Fearacht chás na Fraince, bhí baint ag iris nua leis an dul chun cinn: iris dar theideal Past & Present a bhunaigh baill den Communist Party Historians’ Group sa bhliain 1952. Níor dheineadar neamhshuim den stair pholaitiúil, ach chuir na staraithe a scríobh don iris – leithéidí Christopher Hill, Eric Hobsbawm, E.P. Thompson agus George Rudé – chuireadar béim úr ar stair na cosmhuintire. Bhíodar sásta níos mó suntais a thabhairt don histoire événementielle ná mar a thug lucht Annales agus ba lú an tsuim a bhí acu i gcúrsaí cultúir, ach thugadar aird ar leith ar aicmí sóisialta a raibh neamart déanta orthu roimhe sin. Más é histoire totale an mana a shamhlaím le staraithe Annales, is é history from below (‘an stair aníos’) an mana a shamhlaím le staraithe Past & Present.

Roinnt d’irisí scolártha an lae inniu

      Ní raibh aon bhac teanga le sárú ag staraithe na hÉireann i gcás na staire sóisialta nua a bhí á scríobh i Sasana, ach ní fhéadfadh scoil staire a raibh blas an Mharxachais uirthi mórán tionchair a imirt sa tír seo a fhad is a bhí an saol acadúil abhus á fhaire go géar ag cliarlathas na heaglaise Caitlicí. Is fada an bóthar nach mbíonn casadh ann áfach, agus thosaigh cúrsaí ag feabhsú de réir a chéile sna 1960í. Sampla luath de chur chuige idirdhisciplíneach a bhí neamhchoitianta ag an am ba ea an iris Studia Hibernica a bunaíodh sa bhliain 1961. Foilsíodh Irish Economic and Social History, iris an Economic and Social History Society of Ireland, don chéad uair sa bhliain 1974 agus tháinig Saothar, iris Chumann Staire Lucht Saothair na hÉireann, ar an saol an bhliain dár gcionn. Ach b’fhéidir go raibh an éifeacht is mó ar fad ag Eighteenth-Century Ireland: Iris an Dá Chultúr a d’fhoilsigh Cumann Éire an 18ú Céad ón mbliain 1986 amach. Faoi lár na n-ochtóidí bhí síolta an history from below agus an histoire totale ag péacadh in ithir na hÉireann.

      Níl na laincisí a cuireadh ar stair na hÉireann sna 1930í scaoilte go fóill, ná baol air, ach tá dul chun cinn nach beag déanta le glúin anuas. Chun an fhorbairt a tharla sa tréimhse sin a mheas is leor comparáid a dhéanamh idir trí shuirbhé ar an 18ú céad a foilsíodh le mo linn. I gcás gach ceann acu, déanfaidh mé líon na dtagairtí iontu do na téamaí seo a leanas a chomhaireamh:

Seacaibíteachas (tar éis Chonradh Luimnigh)
Scoileanna/oideachas
Gorta
Buachaillí Bána
Údair Ghaeilge
Cosantóirí

Roghnaíos na téamaí seo toisc go mbaineann siad leis an gcoitiantacht seachas leis an uasaicme; thairis sin, baineann siad leis an rud ar a dtugann na Francaigh an imaginaire social (‘samhlaíocht an phobail’) ar bhealach amháin nó eile.

An 18ú céad mar a bhí: Johnston (1974) agus Dickson faoi dhó (1987, 2000)

      Nuair a bhíos i mo mhac léinn staire sa chéad bhliain ar an ollscoil, ba é an t-aon suirbhé ar stair na hÉireann san 18ú céad a bhí le fáil ná Ireland in the Eighteenth Century le Edith Mary Johnston, saothar a foilsíodh mar chuid de shraith dar theideal an Gill History of Ireland sa bhliain 1974. Leabhar tur leamh traidisiúnta is ea é. Seacht gcaibidil ar fad atá ann: baineann ceann acu le Cogadh an Dá Rí, ceann eile le cúrsaí creidimh, ceann eile fós leis an eacnamaíocht, agus ceithre cinn ar fad leis an ‘ardpholaitíocht’. Is leor a rá go bhfuil ‘The age of the “undertakers”’ mar theideal ar chaibidil amháin. Seo iad na staitisticí don leabhar (más féidir brath ar an innéacs):

Seacaibíteachas: 0
Scoileanna/oideachas : 0
Gorta: 0
Buachaillí Bána: 1
Údair Ghaeilge: 0
Cosantóirí: 1

Casadh Edith Mary Johnston orm uair amháin. Bhíos sa dara nó sa tríú bliain ar an ollscoil, i rang beag d’ochtar mac léinn a bhí ag dul do chéim sa stair amháin (bhí formhór na mac léinn staire ag plé le dhá ábhar). Thagadh aoichainteoirí ó ollscoileanna eile isteach chun labhairt linn ó am go ham agus bhí Johnston ar dhuine acu. Ní cuimhin liom cén t-ábhar cainte a bhí aici ach bhain sé le gné éigin den staireolaíocht. Tar éis na cainte, dhein sí dreas comhrá leis na mic léinn agus d’fhiafraigh sí dínn cérbh iad na staraithe a raibh suim againn iontu. Níor fhreagair aon duine. B’fhéidir go rabhamar beagáinín cúthalach, ach tá tuairim agam nach gcuireann fochéimithe mórán spéise i staraithe agus gur rud é sin a thagann le haois – má thagann sé ar chor ar bith. Mise a bhris an tost sa deireadh: ‘I think Geoffrey Keating is very interesting’ arsa mé. D’fhéach sí orm gan focal a rá. Níl a fhios agam ar chuir mo fhreagra alltacht uirthi, nó déistin b’fhéidir, nó an amhlaidh nár chuala sí trácht ar an gCéitinneach riamh, ach d’aontaigh an tOllamh Donal McCartney liom go raibh an Céitinneach tábhachtach agus gur mhithid staidéar a dhéanamh air.

      Bhíos sa dara bliain ar an ollscoil nuair a foilsíodh suirbhé eile ar an 18ú céad, New Foundations: Ireland 1660-1800 le David Dickson, mar imleabhar i sraith dar theideal an Helicon History of Ireland. Ba léir láithreach go raibh cuntas i bhfad níos iomláine ann ar struchtúr na sochaí agus ar chúrsaí eacnamaíochta ná mar a bhí i saothar Johnston. Má tá níos mó faoi Phrotastúnaigh ná faoi Chaitlicigh sa leabhar seo, bhí sé de leithscéal ag an údar go raibh imleabhar eile sa tsraith chéanna, The Catholic Community in the Seventeenth and Eighteenth Centuries le Patrick Corish, a bhí dírithe ar an bpobal Caitliceach. Seo iad na staitisticí do leabhar Dickson de réir innéacs an dara eagrán a foilsíodh sa bhliain 2000:

Seacaibíteachas: 15
Scoileanna/oideachas: 9
Gorta: 8
Buachaillí Bána: 3
Údair Ghaeilge: 2
Cosantóirí: 6

Is iad Dáibhí Ó Bruadair agus Tomás Ó Míocháin na húdair Ghaeilge a bhfuil tagairtí dóibh (tá tagairt eile d’Eoghan Rua Ó Súilleabháin i bhfonóta a cuireadh leis an dara eagrán). Más beag an líon é seo, is cóir a rá gur dhein Dickson cúiteamh ina neamart ar ball: sa mhonagraf téagartha leis dar teideal Old World Colony: Cork and South Munster 1630-1830 (2005) tá tagairtí aige do na húdair seo a leanas: Piaras Feirtéir, Ceallachán Mac Cárthaigh, Diarmaid Mac Cárthaigh, Seán Clárach Mac Dónaill, Seán Ó Coileáin, Eibhlín Dubh Ní Chonaill, Micheál Óg Ó Longáin, Seán Ó Murchú na Ráithíneach, Aogán Ó Rathaille, Eoghan Rua Ó Suilleabháin, Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin agus ... Geoffrey Keating. Níl aon amhras ach gurb é Old World Colony an sampla is cumasaí den histoire totale a scríobhadh in Éirinn go dtí seo.

An 18ú céad mar atá: Dickson (2005), McBride (2009), Kelly agus Mac Murchaidh (2012)

      Ní tréad caora, ar ndóigh, ach cruthaíonn an suirbhé is déanaí ar Éirinn san 18ú céad – Eighteenth-Century Ireland: The Isle of Slaves le Ian McBride a foilsíodh mar chuid den New Gill History of Ireland sa bhliain 2009 – cruthaíonn sé nach bhfuil beann ag staraithe na linne seo ar shean-teorainneacha an disciplín mar a leag lucht bunaithe Irish Historical Studies amach iad. Seo iad na staitisticí don suirbhé nua-aoiseach is fearr ar Éirinn san 18ú céad:

Seacaibíteachas: 9
Scoileanna/oideachas: 3
Gorta: 9
Buachaillí Bána: 8
Údair Ghaeilge: 38
Cosantóirí: 10

Agus seo iad ainmneacha na n-údar Gaeilge a bhfuil trácht orthu sa leabhar: Diarmaid Mac Cárthaigh, Aindrias Mac Craith, Séamas Dall Mac Cuarta, Art Mac Cumhaigh, Aodh Buí Mac Cruitín, Raghnall Dall Mac Dónaill, Seán Clárach Mac Dónaill, Eibhlín Dubh Ní Chonaill, Máire Bhuí Ní Laoire, Dáibhí Ó Bruadair, Eoghan Ó Caoimh, Uilliam Ó Dábhoireann, Uilliam Ó Lionnáin, Micheál Óg Ó Longáin, Tomás Ó Míocháin, Seán Ó Muláin, Uilliam Ó Murchú, Seán Ó Neachtain, Tadhg Ó Neachtain, Aogán Ó Rathaille, Pádraig Ó Riada, Eoghan Rua Ó Suilleabháin agus ... Geoffrey Keating (a bhfuil ocht dtagairt dó sa leabhar – cé nach bhfuil ach ceithre thagairt ann do na undertakers). Mar atá scríofa ar chlúdach cúil an leabhair, is stair é seo ‘in which Protestant, Catholic and Dissenter all receive due attention’. Má tá suim agat sa tréimhse, déan gar duit féin agus léigh an leabhar seo!

      Is é an rud a spreag na smaointe thuas ná cóip réamhfhoilsithe de chnuasach aistí a fuaireas sa phost le déanaí: Irish and English: Essays on the Irish Linguistic and Cultural Frontier, 1600-1900 an teideal atá air agus is iad James Kelly (staraí) agus Ciarán Mac Murchaidh (scoláire Gaeilge) na heagarthóirí. Ní déarfaidh mé mórán faoin leabhar toisc go bhfuil aiste liom féin ann (ar Fhoras Feasa an Chéitinnigh!), ach ba mhaith liom dhá phointe a dhéanamh. Is é an chéad phointe nach móide go scríobhfaí leabhar mar seo glúin ó shin nuair a bhíos féin i mo mhac léinn staire. Is é an dara pointe gur mithid do staraithe an cultural frontier a thrasnú agus taighde a dhéanamh ar na Gaeil allta a raibh cónaí orthu lastall den teorainn atá faoi chaibidil sa leabhar seo. Much done, more to do, mar adúirt an té adúirt.