18/08/2018

An chré-umhaois

Ós rud é go bhfuil na miotail dhúchasacha le fáil sa nádúr, ní cúis iontais é gurbh iad an t-ór, an t-airgead agus an copar na miotail ba thúisce ar baineadh úsáid astu. Lena chois sin, leánn an copar ag 1084 °C, teocht atá insroichte i dtine adhmaid, agus leánn an dá mhiotal eile ag teochtaí atá níos ísle fós. Is eol dúinn go raibh mianta copair á mbruithniú agus earraí copair á dteilgean sa Mheánoirthear faoin mbliain 5000 R.Ch. Níorbh fhada gur leath ceard na miotalóireachta go dtí na Balcáin agus bhí mianadóireacht copair ar siúl chomh fada siar leis an Iodáil faoin mbliain 3300 R.Ch. Scaip an mhiotalóireacht ó thuaidh, leis, agus tháinig an teicneolaíocht nua chomh fada leis an steip – an machaire fairsing féir a shíneann ó chósta thuaidh na Mara Duibhe go Muir Chaisp. Tá an t-ór agus an t-airgead róbhog chun uirlisí fónta a dhéanamh astu; ní hamhlaidh don chopar é, áfach, agus bhí lanna copair, mar aon le seodra óir is airgid, in úsáid ag cultúr úr a tháinig chun cinn ar an steip c. 3400 R.Ch. Bhaist seandálaithe na Rúise ‘an cultúr Yamnaya’ (Ямная культура) ar an bpobal seo toisc go gcuiridís na mairbh ina n-aonar i bpoill adhlactha: is aidiacht é ‘yamnaya’ a chiallaíonn ‘pollach’ sa Rúisis.

Dúiche an chultúir Yamnaya agus a thuras siar.
     Bhí muintir na steipe ag brath ar an tréadaíocht agus d'aistrídís go minic ó thalamh féarach amháin go talamh féarach eile lena gcuid beithíoch. D’oir an saol fáin do bhaill an chultúir Yamnaya mar bhain sóchán géiniteach dóibh a chuir ar a gcumas an lachtós i mbainne milis a dhíleá agus a chinntigh go mbeadh soláthar bia acu agus iad ag taisteal. Ina theannta sin, bhí an capall ceansaithe acu mar bheithíoch marcaíochta agus bhí feithiclí rotha in úsáid acu. D’fhág na forbairtí fuaimintiúla seo – an capall agus an roth i dteannta a chéile – go raibh treibheanna uile in ann gluaiseacht níos faide agus ar luas níos tapúla ná riamh cheana. B’shin a tharla: scaip an cultúr Yamnaya siar agus soir, rud a d’athraigh cultúr na hEorpa agus na hIndia ó bhonn. Is ón teanga a labhair muintir na steipe cúig mhíle bliain ó shin a shíolraigh na teangacha Ind-Eorpacha atá á labhairt inniu ag níos mó ná trí mhíle milliún duine ar fud na cruinne. Cé nár theanga scríofa í an Ind-Eorpais riamh, is féidir cuid mhaith d’fhoclóir na teanga a athchruthú trí fhoclóirí na dteangacha éagsúla a shíolraigh uaithi a chur i gcomórtas le chéile. Mar shampla, áirítear gur tháinig ‘olla’ na Gaeilge, ‘lana’ na Laidine agus ‘wool’ an Bhéarla ó *wolna na hInd-Eorpaise, agus gur tháinig ‘líon’ na Gaeilge, ‘linum’ na Laidine agus ‘linen’ an Bhéarla ó *leinom. Mar an gcéanna, thug *ekwos na hInd-Eorpaise ‘each’ na Gaeilge agus ‘equus’ na Laidine dúinn;  tháinig ‘roth’ na Gaeilge agus ‘rota’ na Laidine ó *rotos na hInd-Eorpaise; agus shíolraigh ‘ais’ na Gaeilge, ‘axis’ na Laidine agus ‘axle’ an Bhéarla ón téarma Ind-Eorpach *aksis.

     Ghluais lucht labhartha na hInd-Eorpaise suas gleann na Danóibe chomh fada le machaire na hUngáire sa tréimhse idir 3100 agus 2800 R.Ch. Léiríonn líon mór na n-uaigheanna i stíl shainiúil an chultúir Yamnaya atá aimsithe ag seandálaithe go ndearna na sluaite an t-aistear ón steip siar go  ceartlár na hEorpa. Mar a bheifí ag súil leis, tharla crosphórú idir na hinimircigh nua agus na pobail dhúchasacha a fuaireadar rompu. Le blianta beaga anuas, thaispeáin tástálacha géiniteacha a rinneadh ar thaisí daonna ó thús na coparaoise gur tháinig athrú tobann ar ghéanóm na nEorpach agus gurbh í an inimirce ón steip ba chúis leis. Nuair a rinneadh tástáil ar DNA an Y-chrómasóim (an crómasóm fireann a thagann anuas ó athair go mac) fuarthas amach go raibh haplaghrúpa R1b coitianta i measc fhir an chultúir Yamnaya. Ní raibh haplaghrúpa R1b le fáil i measc Eorpaigh na nua-chlochaoise in aon chor, ach ba é an haplaghrúpa ba choitianta é in iarthar na hEorpa (lasmuigh de leithinis na hIbéire) ó thús na coparaoise amach. Timpeall na bliana 2600 R.Ch., tháinig na hinimircigh ón steip chomh fada le híochtar na Réine mar ar ghlacadar le saghas nua soithigh: soitheach cré ba ea é a raibh an cruth céanna air agus a bheadh ar chlog a iompaíodh bun os cionn. Is ar chósta thiar na hIbéire a thosaigh an nós seo, de réir cosúlachta, ach scaip na soithí clogchruthacha ar fud iarthar na hEorpa ar luas. Má tá bunús leis an teoiric gur scaip na soithí in éineacht le hól na beorach, b’éasca an tóir a bhí orthu a thuiscint. Bíodh sin mar atá, thóg sliocht na steipe an mhiotalóireacht agus na soithí clogchruthacha leo nuair a bhaineadar an Bhreatain amach thart ar 2450 R.Ch. Léirigh staidéar géiniteach a rinneadh ar thaisí daonna ón gcré-umhaois a fuarthas ansiúd gur bhain níos mó ná 90 % acu le haplaghrúpa R1b. Ach má d’imigh pobail na nua-chlochaoise i léig go gasta sa Bhreatain, is cosúil go raibh an t-athrú a tharla in Éirinn níos réidhe.

Mianach copair Oileán an Rois.
     Is eol dúinn go raibh mianadóireacht chopair faoi lánseol ag Oileán an Rois, ar bhruach Loch Léin i gCiarraí, faoin mbliain 2400 R.Ch. Is díol suime é go raibh bealaí oibre na mianadóirí in úsáid sa Bhriotáin cheana féin agus go bhfuarthas soithí clogchruthacha i gcampa na mianadóirí; is dóichí ná a mhalairt gur thángadar ó mhórthír na hEorpa ar thóir copair. Bruithníodh an mhian ar an láthair agus seoladh an miotal i bhfad agus i ngearr: chruthaigh tástálacha ceimiceacha gur úsáideadh copar ó Oileán an Rois chun uirlisí a dhéanamh, ní ar fud na hÉireann amháin, ach sa Bhreatain, sa Bhriotáin agus san Ísiltír chomh maith. Bhí an copar flúirseach in Éirinn agus níl sé deacair teacht air mar tá mianta an mhiotail daite agus so-aitheanta: aimsíodh fosuithe eile den mhiotal ag Cnoc Osta in iarthar Chorcaí, ag Bun Machan i gcontae Phort Láirge, agus ag Abhóca i gcontae Chill Mhantáin. Rinne an mhiotalóireacht dul chun cinn suntasach nuair a tuigeadh go bhféadfaí uirlisí níos crua agus níos marthanaí a dhéanamh ach naoi bpáirt copair a mheascadh le páirt amháin stáin. ‘Cré-umha’ a thugtar ar an gcóimhiotal seo. Cé go raibh stán gann in Éirinn, níor dheacair do mhiotalóirí na linne teacht air mar bhí an fosú ba thábhachtaí san Eoraip suite in aice láimhe i gCorn na Breataine. Faoin mbliain 2000 R.Ch. bhí uirlisí cré-umha á dteilgean ag ceardaithe na hÉireann. Ar na hearraí miotail ba choitianta sa choparaois agus i dtús na cré-umhaoise bhí tuanna a teilgeadh i múnlaí oscailte a bhí gearrtha as píosa amháin cloiche.  Bhí an t-ór le fáil mar mhiotal dúchasach in Éirinn, go háirithe i Sliabh Speirín agus i sléibhte Chill Mhantáin, agus tá réimse leathan de sheoda óir tagtha anuas chugainn ón gcré-umhaois: ina measc seo tá dioscaí maisithe, luanlaí, fáiscíní éadaigh, toirc, iodha agus dualfháinní. Cé gur bhain miotalóirí na hÉireann ardchaighdeán ceardaíochta amach go luath, bhí earraí miotail tearc go leor ar feadh i bhfad. Comharthaí stádais ba ea iad, agus d’fhan an choitiantacht taobh leis na huirlisí cloiche a bhí in úsáid ag deireadh na nua-chlochaoise.

Tuama dingeach ón gcré-umhaois luath.
     Mar an gcéanna, leanadh leis an traidisiún a bhí ann na mairbh a chréamadh agus a chur i dtuamaí meigiliteacha ag tús na cré-umhaoise. Tá níos mó na cúig chéad tuamaí ann a tógadh sa tréimhse idir 2500 agus 1300 R.Ch. agus tá a bhformhór suite laistiar de líne ó Dhoire go Corcaigh. ‘Tuamaí dingeacha’ a thugtar ar na tuamaí seo toisc go mbíonn cruth dinge ar na seomraí adhlactha: bíonn siad ard agus leathan chun tosaigh ach íseal agus cúng sa chúl. Luíonn leaca an dín go díreach ar chlocha ingearacha na mballaí agus bíonn leac ingearach ag béal an tuama lena dhúnadh. Bíonn an tuama ar fad folaithe faoi charn cloch ar uairibh, ach is minic a bhíonn aghaidh an tuama fágtha gan chlúdach. Níl tuamaí den déanamh seo le fáil áit ar bith lasmuigh d’Éirinn agus is cosúil gur fhorbairt áitiúil iad ar thuamaí meigiliteacha na nua-chlochaoise. Ach má tá na tuamaí dingeacha líonmhar san iarthar, thosaigh nós nua adhlactha ag dul i dtreis ar fud an oileáin tar éis 2200 R.Ch.: adhlacadh na mairbh ina n-aonar, i poill mar a dhéanadh muintir na steipe, nó i mboscaí cloiche a dtugtar ‘cistí’ orthu. Tá sé le tuiscint ón éagsúlacht seo go raibh ciníocha éagsúla ag cur fúthu in Éirinn sa chré-umhaois luath. Réitíonn an tuairim seo le fianaise na géineolaíochta: nuair a rinneadh anailís ghéiniteach ar thaisí triúr fear a adhlacadh i gcistí ar Reachlainn, amach ó chósta Aontroma, ag uaireanta éagsúla idir 2000 agus 1500 R.Ch., fuarthas amach gur bhaineadar go léir le haplaghrúpa R1b. Ach in ainneoin sin, thaispeáin géanóim an triúir go raibh sinsearacht mheasctha acu: áiríodh gur bhain 39 % dá sinsir leis an gcultúr Yamnaya, 35% le feirmeoirí na nua-chlochaoise, agus 26 % le sealgairí na meán-chlochaoise. Thairis sin, léirigh an tástáil ghéiniteach go raibh an té ba luaithe den triúr in ann bainne milis a ól. Más ón mBriotáin a tháinig sliocht an chultúir Yamnaya go hÉirinn ar dtús, níl aon amhras ach gur thángadar ón mBreatain ina dhiaidh sin. Adhlacadh an triúr as Reachlainn in éineacht le ‘soithí bia’, cineál soithigh a bhí dúchasach in Éirinn agus a bhfuil gaol aige leis na soithí clogchruthacha a bhí coitianta ar fud na hEorpa. Ach tá soithí bia den saghas céanna le fáil in iardheisceart na hAlban chomh maith, rud a chruthaíonn go raibh caidreamh rialta idir daoine ar an dá thaobh de Shruth na Maoile i dtosach na cré-umhaoise. Tháinig stíleanna eile criadóireachta isteach ón mBreatain ar ball: bhí an ‘síothal muinceach’, soitheach cré a bhí coitianta ar fud na Breataine, in úsáid ar chósta thoir na hÉireann faoin mbliain 1900 R.Ch., mar shampla, agus tháinig an ‘síothal iomaireach’, stíl eile soithigh a bhí coitianta in Albain, go hÉirinn roimh 1700 R.Ch. agus leath sé ar fud an oileáin. Is dóichí ná a mhalairt gur thóg treibheanna nua na hearraí seo leo nuair a bhogadar go hÉirinn agus go raibh sruthanna imirceach ag teacht agus ag imeacht idir an dá oileán i rith na cré-umhaoise. Bheifí ag súil go mbeadh an chuid ba mhó den trácht i dtreo na hÉireann, áfach, ós rud é go bhfuil an Bhreatain níos mó ná Éire agus suite níos gaire do mhórthír na hEorpa.

     Caithfidh go raibh teanga Ind-Eorpach á labhairt in Éirinn agus sa Bhreatain ón uair a chuir inimircigh de bhunadh na steipe fúthu sna hoileáin. Canúint iartharach den Ind-Eorpais a bhí acu nuair a thángadar, ach d’fhás teanga nua ón gcanúint sin roimh dheireadh na cré-umhaoise: mar atá, an Cheiltis. Ní fios cathain a chuaigh na teangacha dúchasacha i léig, ach is dóichí ná a mhalairt gur phróiseas mall é an t-athrú teanga in Éirinn i bhfianaise an leanúnachais chultúir a luadh cheana. Ní foláir nó go raibh tionchar ag an athrú teanga ar fhorbairt na Ceiltise. Simplíodh córas fuaimnithe na hInd-Eorpaise, rud a tharlaíonn go minic nuair a bhíonn teanga nua á sealbhú ag pobal: cailleadh consain laraingeacha na hInd-Eorpaise, mar shampla, agus rinneadh gutaí nó consain de na leath-ghutaí. Tharla ceann de na hathruithe is suntasaí a dhealaíonn an Cheiltis ó theangacha Ind-Eorpacha eile déanach go leor nuair a cailleadh an consan ‘p’: freagraíonn ‘athair’ agus ‘iasc’ na Gaeilge do ‘pater’ agus ‘piscis’ na Laidine, nó do ‘father’ agus ‘fish’ an Bhéarla. Mar a míníodh thuas, tá dealramh leis an tuairim go raibh teangacha Afráiseacha á labhairt ar fud iarthuaisceart na hEorpa ó thús na nua-chlochaoise amach agus síleann teangeolaithe áirithe gur féidir lorg na dteangacha úd a aithint ar an gCeiltis. I measc na gcosúlachtaí gramadaí a luann siad tá: áit an bhriathair ag tús na habairte, an forainm réamhfhoclach, an t-ainm briathartha agus an briathar saor.  Is gnéithe sainiúla de ghramadach na Ceiltise iad seo nach raibh san Ind-Eorpais riamh ach tá siad go léir le fáil sa Bheirbeiris. Níl na teangeolaithe ar aon intinn, áfach, agus tá daoine eile den tuairim nach bhfuil dóthain fianaise ar fáil chun foshraith na Ceiltise a aithint. Is fíor nach bhfuil tionchar na foshraithe le brath ar fhoclóir na Ceiltise, ach d’fhéadfaí easnamh na n-iasachtaí a thuiscint dá mbeadh líon mór teangacha a raibh líon beag cainteoirí ag gach ceann acu á labhairt in iarthuaisceart na hEorpa roimh theacht na hInd-Eorpaise. Níor mhionteanga áitiúil í an Cheiltis ach mórtheanga a labhraíodh ar fud na hÉireann agus na Breataine, sa chuid ba mhó den Fhrainc, agus i réigiúin áirithe san Ibéir. Tugann fairsinge an limistéir inar labhraíodh an Cheiltis le fios go raibh pobail iomlána ag aistriú anonn is anall idir Éire agus an Bhreatain, idir na hoileáin agus an mhórthír, go ceann i bhfad. Murach an teacht agus an imeacht leanúnach seo ní mhairfeadh aontacht na Ceiltise chomh fada agus a mhair.

Teach i stíl na cré-umhaoise (is i Sasana atá an ceann seo).
     Mar a luadh thuas, is beag fianaise atá ann go raibh tithe buana in úsáid sa mhíle bliain deireanach den nua-chlochaois. Níor tháinig mórán athraithe ar dhálaí beatha na ndaoine sa choparaois ná i dtosach na cré-umhaoise. Bhí taithí ag sliocht mhuintir na steipe ar an tréadaíocht agus is cosúil  gur leanadar leis an saol fáin tar éis dóibh teacht go hÉirinn, agus gur mhaireadar i mbothanna so-aistrithe nár fhág lorg ina ndiaidh a tharraingeodh aird an tseandálaí. Bhí méid áirithe curaíochta ar siúl i rith an ama – an chéad chruthúnas go raibh an líon á shaothrú in Éirinn, tá sé le feiceáil sa taifead pailine go gairid roimh 2000 R.Ch. – ach ba leor leathbhliain a chaitheamh in aon áit amháin chun barra a chur agus a bhaint. Tháinig athrú a bhí tobann go leor ar chúrsaí  thart ar 1800 R.Ch. nuair a thosaigh tógáil na dtithe adhmaid in athuair.  Tithe ciorclacha ba ea iad a bhí seacht méadar ó thaobh go taobh ar an meán; bhí teallaigh ina leath acu agus bhíodar níos líonmhaire ó dheas ná ó thuaidh i dtús báire. Is annamh a bhí fál timpeall ar na láithreacha cónaithe. Thairis sin, bhí an chuma ar na tithe nár deisíodh iad mórán, rud a thacaíonn leis an tuairim nár chaith teaghlaigh ach dornán blianta i gceantar áirithe sular bhogadar ar aghaidh go dtí suíomh nua. Tháinig méadú mór ar líon na bhfulachtaí fia timpeall an ama chéanna, cé go rabhadar ann ó thús na coparaoise.  Is é is ‘fulacht fia’ ann clais a bhfuil líneáil cloiche nó adhmaid inti agus atá suite in aice le foinse uisce. Líontaí an chlais le huisce, théití clocha i dtine, agus thumtaí na clocha dearga san uisce lena fhiuchadh. Tá an méid sin soiléir ós rud é go mbíonn carn de chlocha dóite taobh leis an bhfulacht fia i gcónaí. Níl sé cinnte cén fáth a mbíodh uisce beirithe ag teastáil, áfach, ach thug Seathrún Céitinn dhá mhíniú ina stair: gur úsáideadh na fulachtaí le haghaidh cócaireachta agus le haghaidh folctha. Níl tuairim níos fearr ag seandálaithe na linne seo agus thiocfadh dó go bhfuil bunús leis an dá mhíniú a bhí ag an gCéitinneach. D’éirigh tithe níos líonmhaire, níos buaine agus níos téagartha le himeacht ama. Ba nós coitianta é fál a thógáil timpeall orthu faoin mbliain 1500 R.Ch. agus d’fhás gráigeanna beaga thall is abhus nuair a tógadh cúpla teach le hais a chéile. Cuireadh dlús le tógáil na dtóchar trasna na bportach tar éis 1600 R.Ch. agus is fianaise láidir é seo go raibh an daonra ag méadú agus go raibh ceannairí i sochaí na linne a raibh sé d’údarás acu oibreacha móra a leagan amach agus a chur i gcrích. Tharla athruithe bunúsacha eile sa tréimhse chéanna. Maidir le cultúr an phobail, chuaigh adhlacadh na marbh i léig de réir a chéile tar éis 1700 R.Ch. agus bhí an créamadh á chleachtadh ag cách faoi mbliain 1500 R.Ch. Ó thaobh na talmhaíochta de, is léir gur éirigh an déiríocht agus an olann níos tábhachtaí sa chré-umhaois dhéanach ós rud é go mbíodh ba agus caoirigh á marú ag aois níos sine. Ina theannta sin, léiríonn anailísí pailine a rinneadh ar fud na hÉireann gur tháinig méadú agus leathnú ar an gcuraíocht – ar shaothrú an arbhair go háirithe – sa tréimhse idir 1300 agus 800 R.Ch., sular a thit sé siar arís ar chúiseanna nach bhfuil soiléir. Ach tharla an t-athrú ba shuaithinsí thart ar 1400 R.Ch. nuair a cuireadh tús le tógáil na ndúnta cnoic. Tá na struchtúir seo chomh tábhachtach dár dtuiscint ar shochaí na cré-umhaoise go gcaithfear suntas ar leith a thabhairt dóibh.

Dún Aonghasa.
     Is é is ‘dún cnoic’ ann imfhálú fairsing ar mhullach cnoic nó ar bhruach aille. Bhí éagsúlacht mhór i ndearadh na ndúnta agus d’fhéadfaí claíocha fód, sonnaidh adhmaid nó ballaí cloiche a úsáid sna múrtha cosanta. Aon fhál amháin maille le díog atá ar an gcuid is mó de na dúnta cnoic, ach tá dúnta a bhfuil roinnt fálta comhlárnacha timpeall orthu coitianta go leor. Ní hionann scála na ndúnta ach oiread: achar ceithre hectare ar an méan atá sna dúnta aon-fháil, i gcomórtas le seacht hectare ar an meán i gcás na ndúnta ilfhálta, ach tá suas le fiche hectare sna dúnta is mó. Áirítear go bhfuil tuairim is céad láthair in Éirinn ar féidir ‘dúnta cnoic’ a thabhairt orthu agus bhí formhór na suíomh in úsáid sa tréimhse idir 1400 agus 800 R.Ch. I measc na samplaí is aithnidiúla tá: Dún na Rátha Gile i gcontae Chill Mhantáin; Dún Uí Eochaidh le hais Eamhain Mhacha i gcontae Ard Mhacha; Dún an Mhúcháin i gcontae an Chláir; agus Dún Aonghasa atá suite go hard os cionn na farraige in Árainn. Ní fhéadfaí struchtúir ar scála na ndúnta cnoic a thógáil mura mbeadh údarás rialaithe ann chun an obair a stiúradh – agus chun iallach a chur ar oibrithe drogallacha nuair ba ghá. Go deimhin, tá múrtha na ndúnta chomh fada sin i gcásanna áirithe nárbh fhéidir iad a chosaint go héifeachtach i gcoinne ionsaithe; dhealródh sé gur tógadh iad d’aon turas chun cumhacht na rialtóirí a chur ina luí ar an gcoitiantacht. Lena chois sin, is cosúil gur lárionad treibhe é an dún cnoic agus gur úsáideadh é le haghaidh deasghnáth nó searmanas. Níl aon amhras ach go raibh treibheanna ann. Luadh roinnt téarmaí Ind-Eorpaise a bhaineann le hearraí agus le trealamh cheana, ach tugann fianaise na teangeolaíochta léargas dúinn ar eagar sóisialta na cré-umhaoise freisin. Mar shampla, tá gaol sanasaíochta idir ‘tuath’ na Gaeilge, téarma a thagair do mhuintir na treibhe, agus ‘Deutsch’ na Gearmáinise: tháinig an dá fhocal ó *teutā na hInd-Eorpaise. Mar an gcéanna, tháinig ‘rí’ agus ‘dia’ na Gaeilge (nó ‘rex’ agus ‘deus’ na Laidine) ó *regs agus *deiwos na hInd-Eorpaise faoi seach. Má ghlactar leis go raibh dún dá chuid féin ag gach rí tuaithe, chiallódh sé go raibh timpeall céad tuath in Éirinn i dtreo dheireadh na cré-umhaoise. Níl sé as an áireamh go raibh an daonra chomh mór le ceathrú milliún ag an am, rud a chiallódh go raibh suas agus anuas le dhá mhíle duine sa tuath chothrom. Chinnteodh a leithéid de dhaonra go mbeadh foireann oibre de chúpla céad fear ag an rí chun dún a thógáil nó a dheisiú, agus bheadh sé d’acmhainn aige díorma beag óglach a choinneáil.

Taisce earraí ón gcré-umhaois dhéanach.

     Is suntasach an ní é go bhfuil téarmaí sa Ghaeilge a bhaineann leis an gcogaíocht agus a bhfuil bunús Ind-Eorpach leo: meastar gur tháinig ‘cuire’ agus ‘cath’, focail a bhfuil gaol acu le ‘Heer’ agus le ‘Hader’ na Gearmáinise, ó *koryos agus *katus faoi seach. Tacaíonn fianaise na seandálaíochta leis an tuairim go raibh aicme mhíleata ar leith ann i ré na ndúnta cnoic. Cé go raibh tuanna, saigheada agus sceana le fáil sa chré-umhaois luath, ní féidir a rá cé chomh minic a úsáideadh iad mar airm seachas mar uirlisí chun crainn a leagan, chun ainmhithe a mharú, nó chun feoil a ghearradh. Ach d’éirigh airm shainiúla flúirseach tar éis 1400 R.Ch. Táirgeadh miodóga, claimhte, gathanna agus sciatha ag am nuair a bhí fás as cuimse ag teacht ar líon, ar éagsúlacht agus ar chastacht na n-earraí cré-umha trí chéile. Claimhte chun sáite a raibh lanna caola orthu a rinneadh i dtús báire, ach iompaíodh ar chlaimhte chun gearrtha a raibh lannaí níos leithne orthu thart ar 1100 R.Ch. Mar an gcéanna, d’éirigh an sleá trom a bhí le hiompar níos coitianta ná an ga éadrom a bhí le caitheamh. Caithfidh go raibh forbairt ag teacht ar mhodhanna troda i gcaitheamh an ama, mar sin, agus léiríonn líon mór na n-arm atá ar fáil ón gcré-umhaois dhéanach gur dhlúthchuid de shaol na linne í an chogaíocht. De réir áirimh amháin, thángthas ar 660 claíomh cré-umha in Éirinn go nuige seo; is ionann é sin agus ocht gclaíomh in aghaidh an 1000 km2, uimhir atá i measc na rátaí is airde san Eoraip.  Thairis sin, fuair seandálaithe amach gur cuireadh roinnt de na dúnta cnoic trí thine agus is ar éigin a tharlódh a leithéid de thaisme.

     Cruthaíonn torthaí an dátú radacarbóin gur thosaigh an bonneagar daonna ag meath thart ar an mbliain 1000 R.Ch. I bhfocail eile, tá láithreacha seandálaíochta de gach saghas níos teirce tar éis an dáta sin, rud a thugann le tuiscint go raibh an daonra ag titim. Bhí an cúlú mall go leor i dtosach ach mhéadaigh an luas timpeall na bliana 750 R.Ch. Níl sé soiléir cad ba chúis leis an gclaochlú sóisialta seo. De réir teoirice amháin, bhí an ithir spíonta agus chlis an churaíocht toisc nach raibh aon tuiscint ag feirmeoirí na linne ar leasú na talún ná ar uainíocht na mbarr. Is eol dúinn gur éirigh an aimsir níos fliche, in Éirinn agus ar fud iarthar na hEorpa, ón mbliain 750 R.Ch. amach. Caithfidh gur chuir an t-athrú aeráide leis an titim siar a bhí ag tarlú cheana, ach níorbh é ba chúis leis. De réir teoirice eile, bhí geilleagar na sochaí bunaithe ar tháirgeadh agus ar dháileadh an chré-umha agus na n-earraí a rinneadh as: fuarthas coirí agus coirn de dhéantús na hÉireann chomh fada ar shiúl leis an Danmhairg agus an Ibéir, mar shampla. Ach baineadh an bonn ón ngeilleagar nuair a thosaigh earraí iarainn, miotal atá níos crua ná an cré-umha, ag teacht isteach. Os a choinne sin, ní raibh an mhiotalóireacht forleathan sa tsochaí. Ceird ba ea í a chleacht miotalóirí gairmiúla i líon beag láithreacha agus is deacair a shamhlú go ndéanfadh teacht an iarainn difear mór don phobal i gcoitinne. Caithfear éifeacht na cogaíochta a chur san áireamh freisin: cá bhfios nárbh iad díormaí catha na ríthe tuaithe faoi deara creachadh agus bánú na tíre? Ar ndóigh, níl na mínithe éagsúla seo ag teacht salach ar a chéile agus d’fhéadfadh sé go raibh baint acu uile leis an gclaochlú sóisialta a tharla ag deireach na cré-umhaoise.

29/06/2018

An nua-chlochaois

An tuama ursanach ag Poll na Brón
Is í an talmhaíocht, idir churaíocht agus thréadaíocht, sainchomhartha na nua-chlochaoise. Ní san Eoraip a tionscnaíodh an córas maireachtála nua seo ach sa limistéar den Mheánoirthear atá sínte leis an teorainn idir an Tuirc, an tSiria agus an Iaráic. Is ann a thosaigh daoine ag saothrú plandaí agus ag ceansú ainmhithe thart ar 11,000 bliain ó shin. Ar na barra ba thúisce a cuireadh bhí cruithneacht, eorna, piseánaigh, piseanna agus líon (planda a saothraíodh i gcomhair ola agus snátha ar aon). Ceansaíodh muca, ba, caoirigh agus gabhair timpeall an ama chéanna. Is le haghaidh feola a coinníodh na hainmhithe seo go príomha: is iad leanaí na linne amháin a bhí in ann lachtós a dhíleá agus níor réitigh bainne milis le goilí na ndaoine fásta. Ón uair a thosaigh an talmhaíocht, bhíothas in ann farasbarr bia a chur i dtaisce; tháinig méadú as cuimse ar an daonra dá bharr agus bhí deis ag daoine ceirdeanna nua a fhoghlaim is a chleachtadh. Chuir na chéad fheirmeoirí fúthu i lonnaíochtaí buana agus bhí tithe á dtógáil i ‘gcorrán méith’ an Mheánoirthir faoin mbliain 7500 RCh. Cuireadh tús leis an gcriadóireacht i dtaca an ama chéanna agus chuidigh earraí cré le stóráil agus le bruith an bhia.

     Go tobann, thart ar an mbliain 6200 RCh, d’athraigh an aeráid ar fud an Mheánoirthir. D’éirigh an aimsir ní ba thirime, bhí ganntanas uisce ann agus b’éigean do na ‘feirmeoirí luatha’ aistriú chuig críocha a bhí níos feiliúnaí don talmhaíocht. Ghluais dream amháin ó dheas i dtreo ghleann na Níle agus leanadar cósta na Meánmhara siar chomh fada leis an Spáinn. Thógadar teanga (nó teangacha) a bhain leis an ngrúpa Afráiseach leo; is ó chanúintí na n‑imirceach seo a shíolraigh teanga na sean-Éigipte, an Choptais, agus teangacha na mBeirbeireach atá fós á labhairt san Afraic thuaidh. Ghluais dream eile siar ó thuaidh trasna na hAnatóile go dtí na Balcáin. Leanadar orthu suas gleann na Danóibe i dtreo iarthar na hEorpa. Gach áit ar chuireadar fúthu, thóg na feirmeoirí cultúr na nua-chlochaoise leo. Bhí tús curtha leis an talmhaíocht i dtuaisceart na Fraince faoin mbliain 5500 RCh. Cé nach bhfuil aon fhianaise dhíreach againn ar theangacha na chéad fheirmeoirí a shroich iarthuaisceart na hEorpa, luíodh sé le réasún dá mbeadh teangacha Afráiseacha acu, mar a bhí ag an dream a bhain an Spáinn amach.

     Ní móide go mbeadh feirmeoirí de bhunadh an Mheánoirthir cleachtach ar an loingseoireacht agus is cosúil gur chuir Muir nIocht bac orthu go ceann i bhfad. Dhéanfadh báid iascaigh na meán-chlochaoise an turas trasna caolas Dover gan stró, ach is cosúil go raibh soithí na linne róghuagach chun beostoc a iompar, rud a bheadh riachtanach sula bhféadfaí an talmhaíocht a thabhairt chomh fada leis an mBreatain, gan trácht ar Éirinn. Ach tá fianaise ann go raibh feirmeoirí na mór-roinne ag trádáil le hÉirinn sular chuireadar fúthu anseo: i measc an bhruscair ón meán-chlochaois a fuarthas ag Cuan an Chaoil bhí cnámh bhó a bhí chomh luath le 4300 RCh, más féidir brath ar an dátú radacarbóin, cé nach raibh tréad bó le fáil in Éirinn ag an am. Dhealródh sé go raibh mairteoil á hallmhairiú i dtreo dheireadh na meán-chlochaoise, tráth a bhí an talmhaíocht faoi lánseol sa Bhriotáin. Ach tháinig feabhas ar an loingeas le himeacht aimsire: bhí feirmeoirí ag cur fúthu i ndeisceart na Breataine faoin mbliain 4200 RCh agus bhíodar in Éirinn faoin mbliain 3900 RCh. De réir mar a bhog feirmeoirí isteach, chuaigh an tsealgaireacht i léig mar nós maireachtála agus ba ghearr go raibh cultúr na nua-chlochaoise i réim ar fud an dá oileán. Níor chultúr é seo a d’fhás ó phréamhacha dúchasacha: córas bunaithe ba ea é a aistríodh thar muir isteach in aon gheábh amháin.

     Bhí haplaghrúpaí U4 agus U5 chun tosaigh i measc na sealgairí a raibh cónaí orthu san Eoraip roimh an nua-chlochaois, mar a luadh thuas, ach bhain DNA miteacoindreach na bhfeirmeoirí luatha le haplaghrúpaí nua agus d’fhágadar lorg buan ar ghéanóm na nEorpach. Níor thaise d’Éirinn é: nuair a rinneadh anailís ghéiniteach ar chnámha mná a fuair bás c. 3200 RCh agus a adhlacadh i dtuama ag Baile na hÁite, baile fearainn atá suite ar imeall theas chathair Bhéal Feirste, fuarthas amach gur bhain sí le haplaghrúpa HV0 a tháinig ón Meánoirthear i dteannta na bhfeirmeoirí luatha. Os a choinne sin, d’áirigh na géineolaithe go bhfuair bean Bhaile na hÁite tuairim is 42 % dá géanóm ó ‘shealgairí an iarthair’. Is áirithe gur tharla crosphórú idir an dá chine, mar sin, cé nach fios ar meascadh iad sular shroich na feirmeoirí Éire nó uair éigin ina dhiaidh sin; is dóichí ná a mhalairt go raibh an dá rud i gceist. Bhí líon na ndaoine in Éirinn ag deireadh na meán-chlochaoise chomh beag sin gur leor cúpla míle inimirceach a bhí cleachtach ar an bhfeirmeoireacht chun comhdhéanamh an daonra a athrú ó bhonn laistigh de chúpla céad bliain. Dá dtiocfadh cúig mhíle duine go hÉirinn ag tús na nua-chlochaoise, ba leor ráta fáis de 3 faoin gcéad in aghaidh na bliana chun an líon sin a dhúbailt i nglúin amháin agus bheadh beagnach céad míle de shliocht na n-inimirceach ann tar éis céad bliain. Cé nach féidir meastachán cruinn a dhéanamh ar dhaonra na hÉireann le linn na nua-chlochaoise, is cinnte go raibh sé i bhfad níos airde ná riamh cheana. Thiocfadh dó go raibh dhá chéad míle duine in Éirinn nuair a bhí an talmhaíocht faoi bhláth agus sular athraigh an aeráid chun donais.

     B’éasca a cheapadh gur thaistil na chéad fheirmeoirí ón mór-roinn go dtí an Bhreatain agus as sin go hÉirinn, agus tá fianaise ann a thacaíonn leis an tuairim sin. Mar shampla, tá stíl na soithí cré agus na reann saighde a bhí in úsáid in Éirinn sa nua-chlochaois ar aon dul le stíl na n-earraí a bhí in úsáid sa Bhreatain agus in oirthuaisceart na Fraince sa tréimhse chéanna. Is cosúil, mar sin, gur tháinig inimircigh trasna na mara ag caolas Dover, gur lonnaíodar in oirdheisceart na Breataine ar dtús, agus gur leathadar ar fud an oileáin úd gur shroicheadar cósta thoir na hÉireann. Os a choinne sin, tá fianaise eile ann a thacaíonn leis an tuairim gur thaistil roinnt de na chéad fheirmeoirí a chuir fúthu in Éirinn go díreach ón mór-roinn. Bhí séadchomharthaí agus tuamaí meigiliteacha á dtógáil sa Bhriotáin faoin mbliain 4600 RCh; is dócha gurb iad na galláin agus na cromleaca ag Karnag an sampla is cáiliúla den chultúr sainiúil sin inniu. Tógadh séadchomharthaí agus tuamaí den saghas céanna in Éirinn agus ar chósta thiar na Breataine i bhfíorthosach na nua-chlochaoise. Mar shampla, chruthaigh an dátú radacarbóin gur i dtreo na bliana 3800 RCh a tógadh an tuama ursanach ag Poll na Brón i gcontae an Chláir. Tá gach cosúlacht ann gur tháinig feirmeoirí go hÉirinn ón dá threo timpeall an ama chéanna: gur thaistil dream amháin anoir ón mBreatain agus gur thaistil an dream eile aneas ón mBriotáin.

Achaidh Chéide
     D’athraigh tírdhreach na hÉireann go mór le teacht na talmhaíochta. Leagadh crainn agus tugadh talamh chun tíreachais. Tógadh tithe téagartha agus lonnaíochtaí buana, ardaíodh ballaí is claíocha nó cartadh díoga chun páirceanna a imfhálú. Cothaíodh ba, muca, caoirigh is gabhair, agus coinníodh madraí chun na tréada a chosaint agus a thiomáint. Thairis sin, tugadh an fia rua isteach, rud a thaispeánann go raibh an fiach fós á chleachtadh i ré na talmhaíochta. Níl aon amhras ach gurbh é an t‑eallach an speiceas ba thábhachtaí ón tús. I dtuaisceart chontae Mhuigh Eo, sa Bheithigh agus i nGleann Iolra, thángthas ar scéim fhairsing páirceanna a leagadh amach thart ar an mbliain 3700 RCh agus a bhí in úsaid ar feadh cúig chéad bliain. Caomhnaíodh na páirceanna seo – ‘achaidh Chéide’ mar a thugtar orthu go coitianta anois – toisc gur fhás portach aníos a chlúdaigh na ballaí cloiche de réir a chéile. Tuairim is míle hectare ar fad atá sa láthair agus tá sé roinnte i stráicí fada caola, cuid acu atá chomh mór le seacht hectare. Is cinnte gur thalamh innilte a bhí sa láthair go príomha, ach thaispeáin anailís phailine a rinneadh ar an suíomh go raibh cruithneacht agus eorna á saothrú ann chomh maith. Is eol dúinn ó iarsmaí a fuarthas ar earraí potaireachta na linne go raibh bánbhia coitianta go leor: bainne géar, gruth nó cáis a bhí á gcaitheamh, ní foláir, mar níorbh fhéidir le daoine fásta lachtós a dhíleá ag an am. Bhí caoirigh á gcoinneáil ó thús na nua-chlochaoise ach níl aon fhianaise go raibh sníomh na holla á chleachtadh, cé nár ghá an olann a shníomh chun feilt a dhéanamh aisti. Is mó an seans go raibh éadach garbh lín in úsáid, ach is ródhócha gur taobh le seithí a bhíothas chun éadaí a dhéanamh i rith na nua-chlochaoise. Thángthas ar láthair thábhachtach eile (c. 3500 RCh) ar bhruach Loch Goir i gcontae Luimnigh. Lonnaíocht is ea í seo ina raibh idir thithe cónaithe agus ghoirt bheaga i gcomhair arbhair. Bheifí ag súil go mbeadh tábhacht leis an gcuraíocht sa chéad chuid den nua-chlochaois toisc go raibh an mheánteocht in Éirinn tuairim is 2 °C nó 2.5 °C níos airde an uair úd ná mar atá sí anois, rud a chuidigh le saothrú an arbhair.

Teach dronuilleogach ón nua-chlochaois
     Bhí na chéad fheirmeoirí in ann torthúlacht na talún a mheas ar na crainn a bhí ag fás sa cheantar. Ba ghnáth leo gabháltais a roghnú ar bhruach aibhneacha nó lochanna, nó ar leacain cnoic ar thaobh na gréine – suímh a bheadh oiriúnach don tréadaíocht agus don churaíocht ar aon. Bhain dua le leagan crann, le cartadh rútaí, le tógáil claíocha, agus ba leasc le feirmeoir ar bith aistriú ón ngabháltas a bheadh tugtha chun tíreachais aige. Ní nach ionadh, bhí na tithe a thógadar i bhfad níos téagartha ná botháin na meán-chlochaoise. Cuaillí darach a bhí i gcreataí na dtithe go hiondúil agus bhí cláir darach sna ballaí go minic freisin, cé gur úsáideach caolach is dóib uaireanta. Leagan amach dronuilleogach a bhí ar na tithe a tógadh nuair a bhí an nua-chlochaois ina thús, ach d’éirigh tithe a raibh leagan amach ciorclach orthu níos coitianta ó c. 3600 RCh amach.  Bhí tinteáin agus baill troscáin (cófraí, leapacha agus a leithéidí) sna háitribh agus chuathas i muinín na caoladóireachta chun ciseáin agus málaí iompair a sholáthar. Uirlis riachtanach don fheirmeoir be ea an tua mar ní fhéadfadh sé crainn a leagan ná teach a thógáil ina héagmais. Níorbh fhéidir ceann tua a dhéanamh as breochloch mar scoiltfeadh an t-ábhar sin go héasca, ach bhí carraig chrua ar a dtugtar ‘poircealláinít’ le fáil in dhá áit i gcontae Aontroma: ag Taobh Builleach ar an mórthír agus ar Reachlainn. Dáileadh tuanna poircealláiníte ó na háiteanna seo, ní ar fud na hÉireann amháin, ach ar fud na Breataine chomh maith. Arís ar ais, d’aimsigh seandálaithe tuanna i láithreacha ar fud na hÉireann a tháinig ó chairéal ag Great Langdale i gCumbria Shasana. Taispeánann dáileadh forleathan na dtuanna cloiche go raibh bealaí ann chun teacht ar earraí riachtanacha nach raibh le fáil go háitiúil.

Taisce de thuanna poircealláiníte ó chontae Aontroma
     Is deacair a shamhlú go bhféadfaí córas éifeachtach trádála a bhunú mura mbeadh an tsochaí i gcoitinne sách socair. Mar an gcéanna, is ar éigean a d’fhéadfaí tionscadal chomh huaillmhianach le hachaidh Chéide a chur i gcrích mura mbeadh údarás de shaghas éigin ann chun an obair a stiúradh. Ina theannta sin, bhí lonnaíochta áirithe suite laistigh de shonnaigh nó de dhíoga fada cosanta a mbeadh sé thar cumas scata beag daoine iad a dhéanamh: tá samplaí den imfhálú le feiceáil ag Dún Ó gCorra i gcontae Aontroma, ag an Machaire Buí i gcontae Shligigh, agus ag Tulach Éide i gcontae Thiobraid Árann. B’fhéidir gur shuímh dheasghnácha iad roinnt de na láithreacha seo, ach is cinnte go raibh gá le fálta cosanta chomh maith: i measc na dtaisí a fuarthas sa tuama ag Poll na Brón bhí cnámharlach fir a raibh rinn saighde sáite ina chromán. Níl aon amhras ach gurb iad na tuamaí meigiliteacha an fhianaise is dealraithí go raibh sochaí eagraithe sa nua-chlochaois. Go deimhin, tá na tuamaí céanna chomh mór sin gur gné shuntasach de thírdhreach na hÉireann iad go dtí an lá inniu. Thairis sin, ós rud é go raibh na tuamaí á dtógáil ó thús na nua-chlochaoise amach, tá sé le tuiscint gur thug na chéad fheirmeoirí córas sóisialta a raibh seantaithí acu air go hÉirinn.

     Tá na tuamaí meigiliteacha roinnte in aicmí éagsúla ag seandálaithe. Is iad na tuamaí cúirte agus na tuamaí ursanacha na cinn is sine agus tógadh iad sa tréimhse idir tús na nua-chlochaoise agus 3400 RCh. Tá formhór na dtuamaí cúirte suite lastuaidh de líne ón gClochán go Dún Dealgan. Is é is ‘tuama cúirte’ ann carn fada cloch a bhfuil clós gan díon (an ‘chúirt’) os a chomhair; bíonn roinnt seomraí adhlactha laistigh den charn féin. Tugtar ‘cromleaca’ ar na tuamaí ursanacha uaireanta agus tá siad le fáil i ngach cearn d’Éirinn lasmuigh d’iarthar na Mumhan: bíonn leac mullaigh mar dhíon ar sheomra adhlactha agus luíonn sé ar chúpla cloch ingearach. Bíonn na clocha ar an dá thaobh den bhealach isteach (na ‘hursanacha’) níos airde ná na cinn eile de ghnáth, rud a chuireann cruth ‘crom’ ar an tuama. Is iad na tuamaí pasáiste na tuamaí is feiceálaí: dumhaí móra cré is ea iad agus caithfear dul trí phasáiste cúng chun an seomra (nó na seomraí) adhlactha a shroicheadh. Tá formhór na dtuamaí pasáiste i gcúige Uladh, i dtuaisceart Chonnacht nó i dtuaisceart Laighean – i gcontaetha na Mí agus Shligigh go háirithe. Tógadh a bhformhór sa tréimhse idir 3400 agus 3000 RCh; is i dtreo na bliana 3200 RCh a tógadh Sí an Bhrú agus Cnóbha, an dá thuama pasáiste is cáiliúla i ngleann na Bóinne. De réir meastacháin amháin, d’fhéadfadh buíon oibre a mbeadh idir fiche agus tríocha fear inti tuama cúirte a thógáil laistigh de ráithe; ar an láimh eile, mheas an t-údar céanna go dtógfadh sé suas agus anuas le sé bliana déag ar cheithre chéad oibrí Sí an Bhrú a thógáil, dá gcaithfidís dhá mhí i dtús an tsamhraidh leis an obair gach bliain. Fuarthas earraí éagsúla (reanna saighde, reanna sleá, cinn tua, uirlisí breochloiche agus earraí cré) sna tuamaí i dteannta na dtaisí daonna (a dódh i gcásanna áirithe agus a adhlacadh i gcásanna eile), rud a thugann le tuiscint gur chreid lucht tógtha na dtuamaí i saol iarbháis. Mar an gcéanna, tá fianaise ann gur láithreacha deasghnátha iad na tuamaí meigiliteacha. Fir lánfhásta is mó a chuirtí sna tuamaí, mar a dhéanfaí i sochaí phatrarcach, ach fuarthas taisí de mhná agus de pháistí iontu i gcásanna áirithe, rud a thacaíonn leis an tuairim go raibh aicme cheannais ar leith ann chomh luath leis an nua-chlochaois.

An seomra adhlactha i Sí an Bhrú
     Ach dá chasta agus dá eagraithe é an córas sóisialta a bunaíodh in Éirinn ag tús na nua-chlochaoise, tháinig claochlú ar chúrsaí timpeall na bliana 3500 RCh. Ní fios cén saghas suaite nó coimhlinte a bhí ar siúl sa tsochaí ag an am, ach is léir go raibh baint mhór ag an aimsir leis na hathruithe a tharla. Ní thuigtear i gceart cad ba chúis leis an athrú aeráide, ach thit an mheánteocht agus neartaigh an ghaoth aniar ón Atlantach. D’éirigh an aimsir in Éirinn níos fuaire agus níos taise dá bharr.  Tháinig deireadh, nó geall leis, le saothrú an arbhair. Leath na foraoiseacha in athuair agus cuireadh dlús le fás na bportach. Tréigeadh ‘achaidh Chéide’ timpeall na bliana 3200 RCh agus bhí na ballaí cloiche á bhfolú ag an móin faoin mbliain 2700 RCh. Tá sé ionann is cinnte gur thit an daonra de bharr na n-athruithe seo, ach níor bánaíodh an t-oileán: más fíor gur tháinig deireadh le tógáil na dtuamaí cúirte agus na dtuamaí ursanacha ar aon, cuireadh tús le tógáil na dtuamaí pasáiste timpeall an ama chéanna. Caithfidh go raibh daonra sách mór in Éirinn i gcónaí, ach is suntasach an ní é gur beag teach a aimsíodh go dtí seo a tógadh idir 3400 RCh agus deireadh na nua-chlochaoise.  Ach má chuir an t‑athrú aeráide deireadh le tógáil na dtithe adhmaid, tá teallaigh agus claiseanna flúirseach go leor ón nua-chlochaoise dhéanach. Is gnách go mbíonn cnámha ainmhithe, soithí agus uirlisí briste, agus dramhaíl eile caite sna claiseanna seo, rud a thaispeánann gur bhaineadar le háitribh. B’fhéidir gur tógadh tithe na linne as fóid, ábhar nach bhfágfadh rian ar bith ar an láthair tar éis na mílte bliain. Is é is dóichí, áfach, gur iompaigh daoine ar an tréadaíocht de réir a chéile nuair a chuaigh an aimsir in olcas agus gur chónaíodar i mbotháin a bhí so-aistrithe. Ní fhágfadh both cosúil leis an yurt atá fós in úsáid i lár na hÁise lorg ina dhiaidh, ach bheadh teallach agus clais fágtha ar an láthair nuair a bhogfadh na tréadaithe ar aghaidh.

     Is deacair éalú ón tuairim gur tháinig cúlú ar an talmhaíocht, ar an daonra, agus ar an gcóras sóisialta i gcoitinne roimh dheireadh na nua-chlochaoise, ach bhain rabharta nua inimirceach Éire amach timpeall na bliana 2500 RCh. Dream ba ea iad a chuirfeadh cor cinniúnach i scéal an oileáin.

07/05/2018

An mheán-chlochaois

[Ar leanúint ón mí seo caite.]

Léiríonn an anailís phailine gur athraigh fásra na hÉireann go tapa nuair a théigh an aeráid: rinneadh cluainte den tundra ar dtús agus ba ghearr gur thosaigh sceacha aitil agus saileacha ag fás ar na machairí. Scaip coillte beithe go rábach ar fud an oileáin ina dhiaidh sin, agus bhí an crann coill is an crann giúise flúirseach faoin mbliain 8500 RCh. Nuair a d’fhill daoine ar Éirinn, tuairim is deich míle bliain ó shin, bhí an t-oileán clúdaithe le coillte dlútha. Is ina dhiaidh sin arís a thosaigh an leamhán agus an dair ag leathnú aneas, ach ba iad na crainn ab fheiceálaí iad i gcoillte na hÉireann ocht míle bliain ó shin.

     De réir mar a shín na coillte ó thuaidh, ghluais an cine daonna aneas ar fud na hEorpa. Bhain na daoine seo leis an bpór céanna a bhí suas sa tsean-chlochaois: dream ar a dtugann géineolaithe ‘Sealgairí an Iarthair’. Bhain DNA miteacoindreach an chine seo leis na haplaghrúpaí U4 agus U5 don chuid is mó, rud a chiallaíonn go bhfuil gaol acu le dhá chine a bhfuil leithead iomlán na hEorpa eatarthu anois: mar atá, na Beirbeirigh san Afraic Thuaidh agus na Sámi i dtuaisceart Chríoch Lochlann. Ní thugann an fhianaise ghéiniteach seo aon leide dúinn i dtaobh theanga na sealgairí, áfach, mar ghlac na Beirbeirigh agus na Sámi teangacha nua chucu féin níos faide anonn. Más fíor gur shíolraigh muintir na hEorpa sa mheán-chlochaois ón stoc a bhí san Eoraip sa tsean-chlochaois, bhí forbairt tagtha ar a gcultúr idir an da linn: in ionad lanna simplí na sean-chlochaoise, bhain lucht na meán-chlochaoise leas as uirlisí níos casta a raibh sraitheanna de lanna beaga suite iontu. Dhealródh sé gur úsáideadh roisín beithe chun na mionlanna a ghreamú i gcleitheanna adhmaid nó i gcosa cnáimhe, cé gur annamh a fhágann na hábhair orgánacha seo iarsmaí san ithir.

Mar a shamhlaítear na botháin ag Cill Santail
     Bhí an Bhreatain nasctha le mórthír na hEorpa go ceann cúpla míle bliain i ndiaidh chúlú na n‑oighearshruthanna, agus is eol dúinn go raibh daoine ag cur fúthu in Albain arís faoin mbliain 8300 RCh: b’shin an dáta a fuarthas nuair a rinneadh dátú carbóin ar láthair ag East Barns, i Lodainn Thoir. Ós rud e go bhfuil cósta na hÉireann le feiceáil go soiléir ó Earra-Ghàidheal, ní hionadh é gur in oirthuaisceart Uladh a tháinig seandálaithe ar an lonnaíocht is sine a aimsíodh in Éirinn go dtí seo: láthair is ea í atá suite ag Cill Santail, gar do bhaile Chúil Raithin agus le hais abhainn na Banna. De réir an dátú carbóin a rinneadh, bhí an suíomh ag Cill Santail in úsáid timpeall na bliana 7700 RCh. Thaithíodh lucht na meán-chlochaoise bruacha na n-aibhneacha agus ciumhaiseanna na lochanna — ní nach ionadh ós rud é go raibh formhór na tíre faoi choillte dlútha. Thairis sin, bheadh foinse fionnuisce ag teastáil uathu agus is eol dúinn gur sciar mór dá gcothú é an t-iasc. Luíodh sé le réasún dá dtaobhódh buíonta áirithe an cósta chomh maith, ach is deacair teacht ar fhianaise a chruthódh an tuairim sin mar bhí leibhéal na mara ag ardú i rith an ama agus bádh stráicí fada de chósta na meán-chlochaoise idir an dá linn.

     Bheifí ag súil nach bhfanfadh buíon sealgairí rófhada in áit ar leith, ós rud go rabhadar ag brath go hiomlán ar an iascach, ar an bhfiach is ar an gcnuasach. Tá sé le tuiscint ón bhfianaise sheandálaíoch go raibh bunchampaí acu a bhí seasta go leor ach go raibh campaí eile ann a bhí in úsáid ag tráthanna áirithe den bhliain. Is cosúil gur bhain an campa ag Cill Santail leis an gcéad aicme agus go mbíodh daoine ag cur fúthu san áit ó cheann ceann na bliana. Bhí dearadh na mbothán ann ar aon dul leis na botháin in East Barns na hAlban, rud a thacaíonn leis an tuairim gur anall thar Shruth na Maoile a tháinig lucht na meán-chlochaoise go hÉirinn. Thógadar a gcuid bothán trí shlataí a shá sa talamh i gcruth ciorcail. Ceanglaíodh na slataí le chéile ag an mbarr agus clúdaíodh an creatlach adhmaid le seithí. Bhí na botháin tuairim is 6 m trasna agus bhí dóthain spáis iontu le haghaidh ochtair nó mar sin. Bhí teallach suite i lár baill agus is cosúil gur fágadh poll i mullach an dín chun an toit a ligean amach. Bhí poill urláir sna botháin chomh maith agus meastar gur úsáideadh iad chun bia a stóráil: d’fhéadfaí idir iasc agus fheoil a leasú le deatach. Ar na cineálacha bia a d’itheadh muintir Chill Santail bhí éisc (bradáin, bric, eascanna), toirc allta, éanlaith (coilm choille, creabhair, capaill choille) agus plandaí (cnónna coill, fia-úlla agus síolta na bual-lile).

Loch na Buaraí mar atá sé anois
     Mas fíor gur thosaigh meán-chlochaois na hÉireann sa tuaisceart, níor thóg sé i bhfad ar na háitritheoirí nua scaipeadh ar fud an oileáin: d’aimsigh seandálaithe láthair ar bhruach Loch na Buaraí i gContae Uíbh Fhailí atá ar comhaois, nach mór, leis an láthair i gContae Dhoire. Fuarthas lannaí beaga den dearadh céanna sa dá áit ach níorbh ionann an t-ábhar iontu: breochloch ar fad a bhí in úsáid ó thuaidh ach bhí lannaí déanta as seirt ní ba choitianta ó dheas. Bhí an réimse bia ó dheas an-chosúil leis an réimse bia i gCill Santail: bhí bric is eascanna tábhachtach, ba é an torc allta an fheoil ba choitianta, agus fuarthas mórán blaoscanna cnó ar an láthair.

     Cé go raibh stíl na n-uirlisí a úsáideach in Éirinn ag tús na meán-chlochaoise ar aon dul le stíl na n‑uirlisí a bhí coitianta ar fud thuaisceart na hEorpa sa tréimhse chéanna, tháinig stíl nua chun cinn uair éigin roimh 6500 RCh nuair a iompaíodh ar lanna a bhí níos faide agus níos troime a dhéanamh in ionad na mionlann a bhí coitianta i dtosach na meán-chlochaoise. Níl sé cinnte cad ba chúis leis an athrú stíle seo. Thiocfadh dó go raibh lanna fada ag teastáil chun ainmhithe móra a mharú: má bhí feoil an bhéir imeallach mar bhia i gcónaí, d’fhéadfaí éadaigh theolaí a dhéanamh as seithí na mbéar. Arís ar ais, b’fhéidir gur ghá lanna troma a cheangal go teann le feirceanna na n‑uirlisí nuair a tháinig an adhmadóireacht chun cinn: fuarthas crann snámha ar bhruach Loch nEachach, mar shampla, agus thángthas ar ghaistí iasc in inbhir na Life a rinneadh as cliatha adhmaid thart ar 6000 RCh. Cibé cúis a bhí leis, tá sé le tuiscint ón stíl shainiúil uirlisí a bhí in úsáid in Éirinn i dtreo dheireadh na meán-chlochaoise nach raibh teagmháil rialta ag bunadh an oileáin leis an gcuid eile d’iarthar na hEorpa.

Suímh a bhfuil tagairtí dóibh san aiste seo
     Faoin mbliain 6000 RCh bhí leibhéal na mara mórán mar atá sé anois, nó beagán níos airde, rud a fhágann gur fusa do sheandálaithe teacht ar láithreacha a bhí suite cois cladaigh tar éis an dáta sin. Léiríonn suíomh i gCill Fhionntain, taobh le Binn Éadair i mBaile Átha Cliath, an tairbhe a baineadh as an mbia mara: fuarthas níos mó ná fiche cineál sliog-iasc i gcarn dramhaíola ar an láthair — bairnigh, ruacain, diúilicíní, cuachmaí, muiríní, faochain agus oisirí ina measc — cé gur caitheadh cnámha an toirc allta agus an ghiorria ar an gcarn chomh maith. Cruthaíonn na hiarsmaí a fuarthas ag láthair chósta eile, láthair atá suite ag Cuan an Chaoil i leithinis Chorca Dhuibhne agus a bhí in úsáid sa tréimhse idir 5000 agus 4000 RCh, go raibh forbairt tagtha ar an iascaireacht mhara roimh dheireadh na meán-chlochaoise. Bhain na cnámha éisc a fuarthas ar an láthair seo le cúig speiceas déag: ba iad an faoitín agus an ballach breac na cinn is mó a maraíodh, ach bhí cnámha an langa, an trosc agus an roc flúirseach chomh maith. Nuair a rinneadh anailís ar chnámh dhaonna agus ar fhiacail dhaonna ón láthair chéanna, fuarthas amach go raibh muintir na háite ag brath ar an bhfarraige le haghaidh 78 % den bhia a d’itheadar. Is áirithe go raibh báid, eangacha agus foirne a bhí inniúil ar an iascach le fáil ag an am. Ní dhéanfadh crann snámha gan chíle cúis san Aigéan Atlantach agus is dóichí ná a mhalairt go raibh báid iascaigh na linne ar aon dul le curacha an lae inniu ach amháin go raibh frámaí adhmaid na mbád clúdaithe le craiceann róin.

     Ní féidir cuntas a thabhairt ar eagar na sochaí sa mheán-chlochaois agus an fhianaise chomh scáinte is atá. Mar shampla, is i gCill Santail amháin a aimsíodh áitreabh ón tréimhse. Mar an gcéanna, níor thángthas ar uaigheanna ón aois ach in aon áit amháin: láthair atá suite ar bhruach na Sionainne, gar do Chaisleán Uí Chonaill, áit ar dódh na taisí sular adhlacadh iad. Más féidir brath ar thomhas na mbothán i gCill Santail, is cosúil nach mbíodh in aontíos le chéile ann ach na tuismitheoirí agus a gclann. Bheifí ag súil go gcruinneodh líon beag teaghlach a raibh gaol fola eatarthu i mbuíon ar leith chun cuidiú agus cosaint a thabhairt dá chéile, go n‑aistreoidís ó áit go háit ag cuardach bia, ach go gcaithfidís an geimhreadh faoi fhothain i gcampa seasta. Os a choinne sin, ní féidir go raibh na buíonta neamhspleách ar fad: b’éigean dóibh teacht le chéile chun earraí a mhalartú nó chun céilí leapa a fháil. Is údar suntais é, mar shampla, go bhfuarthas roinnt uirlisí breochloiche ag Loch na Buaraí cé nach bhfuil an chloch sin le fáil áit ar bith sa réigiún, rud a dheimhníonn go mbíodh earraí á malartú. Ar fud na cruinne, is gnách go mbíonn idir tríocha agus caoga ball i mbuíonta a chleachtann an tsealgaireacht mar shlí bheatha. Dá sínfeadh fearann seilge gach buíne 10 km soir is siar ó champa lárnach, chuimseodh sé 300 km2 den dúiche máguaird agus ní bheadh dóthain spáis ach le haghaidh trí chéad buíon in Éirinn. D’fhéadfadh na fearainn a bheith níos lú i gcásanna áirithe, ar ndóigh, ach tacaíonn an meastachán garbh seo leis an tuairim go raibh daonra na hÉireann amach is isteach le deich míle duine sa mheán-chlochaois.

     Thiocfadh méadú as cuimse ar an líon beag sin le teacht na chéad fheirmeoirí.

13/04/2018

Tús maith?

‘Tús maith leath na hoibre’, más fíor don seanfhocal ...

     Nuair a bhíos ag scríobh anseo i mí na Nollag sa bhliain 2015, thugas le fios go raibh sé beartaithe agam stair na hÉireann a scríobh ón tús go dtí an lá atá inniu ann. Tig liom a rá anois go bhfuil tús curtha leis an obair agus go bhfuil an chéad dréacht den chéad chaibidil, ina bhfuil cuntas ar an réamhstair, beagnach réidh. Foilseofar sleachta as an leabhar anseo ó am go chéile de réir mar a théann an obair ar aghaidh. Is fearr tosú ag an tús: anseo thíos tá an chéad mhír as an leabhar. Níl na fonótaí curtha isteach anseo.

Is ó 'tor Breoghain san Galisia' a sheol clanna Míle go hÉirinn

Caibidil 1: An Réamhstair


Más fíor don chuntas i Leabhar Gabhála Éireann, ba í Ceasair, iníon Bheatha mhic Naoi, an chéad duine a leag cos in Éirinn. Tháinig sí féin agus a lucht leanúna i dtír ag Dún na mBárc, daichead lá roimh an Díle inar bádh an cine daonna go léir seachas Naoi, a thriúr mac agus a gcuid ban. Bhí Éire gan áitritheoirí go ceann trí chéad bliain eile sular ghabh muintir Pharthaláin an t-oileán, ach mharaigh pláigh an dream úd agus fágadh an chríoch ina fásach arís. Bhain clann Neimhidh Éire amach tríocha bliain dár gcionn, agus chaitheadar ceithre chéad bliain ina gcónaí abhus, ach b’éigean dóibh teitheadh thar lear sa deireadh chun éalú ó ionsaithe na bhFomhórach. Bhí an t-oileán bánaithe ar feadh dhá chéad bliain sular fhill na Fir Bholg, cine a shíolraigh ó chlann Neimheadh, faoi cheannas Shláine mhic Deala. Ba é an Sláine seo an chéad rí a bhí riamh ar Éirinn. Níor mhair flaitheas na bhFear Bolg ach seacht mbliana is tríocha, áfach, mar bhris Tuatha Dé Danann, cine eile a shíolraigh ó chlann Neimheadh, cath orthu ag Maigh Tuireadh. Dhá chéad bliain nach mór a mhair gabháltas Thuatha Dé Danann. Tharla go raibh flaitheas na ríochta roinnte idir Mac Gréine, Mac Céacht agus Mac Coill – triúr ríthe a bhí pósta ar na banríonacha Éire, Fódla agus Banba – nuair a bhuaigh clanna Míle orthu i gcath Tailltean. Chuir na Gaeil, faoi cheannas Éibhir agus Éireamhóin, ruaig ar Thuatha Dé Danann agus ghabhadar seilbh ar an tír sa bhliain 1700 RCh, más féidir brath ar an áireamh in Annála Ríochta Éireann.

     Níl sa mhéid thuas ach miotais ó thús deireadh, ar ndóigh, cé gur miotais iad a chreid bunadh na hÉireann ar feadh i bhfad. Diaidh ar ndiaidh, tá modhanna nua taighde ag tabhairt léargais dúinn ar shaol na nglún a mhair in Éirinn sa réamhstair – is é sin le rá, sa deich míle bliain idir deireadh na hoighearaoise agus an cúigiú céad nuair a thosaigh Éireannaigh ag scríobh don chéad uair. Ní stair go scríobh! Is ag brath ar fhianaise na seandálaíochta atáimid go príomha chun eolas a chur ar chúinsí beatha na ndaoine ón tsean-chlochaois anuas go dtí an iarannaois dhéanach, tráth a raibh na Gaeil i dteagmháil le himpireacht na Róimhe. Is í an tochailt an modh taighde is bunúsaí sa tseandálaíocht: déantar taisí daonna agus déantúsáin a nochtadh, scrúdaítear iarsmaí na dtithe agus na rianta a d’fhág feirmeoirí luatha ar an talamh, déantar staidéar ar shéadchomharthaí na réamhstaire. Is mór an cuidiú é dul chun cinn na teicneolaíochta: fágann an dátú carbóin agus an dátú fáinní crainn gur féidir dátaí cruinne a chur le foirgnimh adhmaid agus le hábhair orgánacha eile; tugann an anailís phailine eolas ar athruithe a tharla de bharr cúrsaí aeráide nó de bharr shaothrú na talún; is minic a léiríonn fótagrafaíocht ón aer láithreacha seandálaíochta a bhí dofheicthe ón talamh. Ach thar aon rud eile, tá an fhorbairt rábach a tháinig ar theicnící na géinitice le blianta beaga anuas tar éis cruth nua a chur ar an tuiscint atá againn ar réamhstair na hÉireann agus ar réamhstair na hEorpa trí chéile.

     Tá sé ar chumas na ngéineolaithe anois próifíl DNA a bhaint as cnámha daoine a fuair bás na mílte bliain ó shin. I gcás taisí na bhfear, is féidir leo anailís a dhéanamh ar DNA an Y-chrómasóim—an crómasóm gnéis fireann a thagann anuas ó athair go mac sa líne athartha amháin. Mar an gcéanna, is féidir leo anailís a dhéanamh ar DNA na mitreacoindrí – míreanna beaga DNA atá suite lasmuigh de núicléas na cille agus a thagann anuas ó mháthair go páiste sa líne mháthartha amháin. Úsáidtear na teicnící cumhachtacha seo chun géanóim a bhí ag daoine a mhair na mílte bliain ó shin a chur i gcomórtas le chéile, agus an gaol a bhí idir pobail a mhair i gcríocha éagsúla nó i dtréimhsí éagsúla a shoiléiriú. Is féidir aistriú na bpobal (agus aistriú na n-ainmhithe a thógadar leo) a leanúint i rith na réamhstaire, rud nárbh fhéidir a shamhlú go dtí le deireanas. De réir mar a thagann an fhianaise ghéiniteach chun solais, tá seanteoiricí na seandálaithe á leasú agus seancheisteanna á réiteach. Íorónta go leor, tá cosúlachtaí nach beag idir an tuiscint is déanaí ar an réamhstair agus insint an Leabhair Ghabhála: glactar leis anois gur lonnaigh ciníocha éagsúla in Éirinn agus gur thit an daonra siar ar uairibh. Má bhí trácht ag seanchaithe ar na Fir Bholg, ar Thuatha Dé Danann agus ar shliocht Míle anallód, is iad Sealgairí an Iarthair, na Curadóirí Luatha, agus an Cultúr Yamnaya a bhíonn faoi chaibidil ag scoláirí na linne seo.

Mar a shamhlaítear an suíomh ag Pincevent

An tsean-chlochaois


Beagán le cois daichead míle bliain ó shin, bhain baill dár speiceas féin, Homo sapiens, an Eoraip amach. Bhí baill de speiceas gaolmhar, Homo neanderthalensis, ina gcónaí sa mhór-roinn le ceathrú milliún bliain roimhe sin agus is cosúil gur mhair an dá dhream taobh le taobh ar feadh cúpla míle bliain sular imigh na Néandartálaigh in éag ar chúis nach dtuigtear. Tharla crosphórú idir an dá speiceas, áfach, agus áirítear go bhfuil bunús Néandertálach le 2 faoin gcéad de ghéanóm Eorpaigh na linne seo – rud nach bhfuil fíor i gcás na nAfracach.

     Timpeall 35,000 míle bliain ó shin thosaigh aeráid na hEorpa ag fuarú agus leathnaigh sruthanna oighir aduaidh ó na críocha Artacha: b’éigean don chine daonna tuaisceart na hEorpa a thréigean agus cúlú i dtreo críocha na Meánmhara. Níl aon fhianaise ann go raibh daoine ag maireachtáil in Éirinn sular athraigh an aeráid; ach má bhí, bheadh orthu aistriú ó dheas de réir mar a chuaigh an aimsir in olcas. San achar ab fhuaire den oighearaois, tuairim is 25,000 míle bliain ó shin, ceaptar go raibh gach cearn d’Éirinn clúdaithe le brat oighir a bhí 500 méadar ar tiús in áiteanna. Thosaigh an  aeráid ag téamh arís thart ar 16,000 bliain ó shin.  Bhí an oiread uisce i dtaisce san oighear go raibh dromchla na mara 120 méadar faoi bhun leibhéal an lae inniu nuair a thosaigh an t oighear ag leá, rud a d’fhág go raibh talamh tirim idir oirdheisceart na hÉireann, iardheisceart na Breataine agus an Bhriotáin. De réir mar a chúlaigh an t-oighear, thosaigh plandaí agus ainmhithe ag leathnú ó thuaidh: ar na mamaigh a tháinig chomh fada le hÉirinn bhí an béar donn, fia mór na mbeann, an réinfhia, an mac tíre, an giorria agus an easóg. Bhog daoine aneas chomh maith: bhíodar níos moille ná na hainmhithe ach lean buíonta fiagaithe na tréada níos faide ó thuaidh de réir a chéile. Áirítear go raibh daoine lonnaithe sa Bhreatain in athuair 15,000 bliain ó shin.

     An lorg daonna is sine a aimsíodh in Éirinn go dtí seo, baineann sé leis an ré seo: is é atá ann pláitín glúine de bhéar ar fágadh rianta an sceana air nuair a bhí an fheoil á gearradh thart ar 12,700 bliain ó shin.  Is in uaimh i gContae an Chláir a thángthas ar an bhfianaise seo agus, ós rud é go bhfuil an láthair in iarthar tíre, dhealródh sé go raibh na daoine a mharaigh an béar ag cur fúthu in Éirinn. Cé nár aimsíodh déantúsáin ná taisí daonna ón tsean-chlochaois in Éirinn go fóill, is féidir talamh slán a dhéanamh de gur bhain na céadáitritheoirí leis an gcine céanna a bhí ar fud iarthar na hEorpa ag an am: dream a dtugann na géineolaithe ‘Sealgairí an Iarthair’ orthu. Rinneadh tochailt seandálaíochta ag Pincevent na Fraince a thugann léargas dúinn ar dhálaí beatha na ndaoine seo. Bhí an láthair, atá suite ar bhruach abhainn na Séine, in úsáid ag buíon fiagaithe timpeall 12,300 bliain ó shin. Mhaireadh an dream seo i bpubaill chruinne a bhí trí mhéadar ó thaobh go taobh, le teallach os comhair gach doras. Tá sé le tuiscint ón dríodar a fágadh sa champa go mbídís ag déanamh uirlisí as breochloch atá le fáil gar don láthair. Is sa samhradh agus i dtús an fhómhair amháin a bhíodh an suíomh in úsáid, rud a thugann le fios go mbíodh tréada á leanúint ó áit go háit ag na fiagaithe. Réinfhianna is mó a mharaídís ag Pincevent, cé go n-ithidís éisc chomh maith. Thug na seandálaithe faoi deara nach raibh mórán easnacha i measc na gcnámh a fuarthas in Pincevent, agus ceaptar go leasaítí easnacha na réinfhianna le deatach agus go n-ití iad ar ball i gcampa geimhridh a raibh níos mó fothana ann. Ach más é sin an saghas saoil a chleacht céadáitritheoirí na hÉireann, tháinig deireadh tobann leis nuair a thosaigh an aeráid ag dul in olcas arís.

     Thit an teocht in Éirinn go grod nuair a chlis Sruth na Murascaille thart ar 12,600 bliain ó shin: ceaptar gurbh é leá an oighir i Meiriceá Thuaidh a chuir isteach ar an sruth san aigéan a bheireann uisce te ó Mhurascaill Mheicsiceo trasna an Atlantaigh chun iarthuaisceart na hEorpa a théamh. Nuair a múchadh an sruth tábhachtach seo, ghluais an t-oighear ó dheas arís agus d’fhás sruthanna oighir as an nua ar shléibhte na hÉireann.  Níor chlúdaigh an t-oighear gach cearn d’Éirinn an babhta seo, ach bhí na stráicí ísle talún nár clúdaíodh cosúil le tundra an lae inniu. Tháinig ainmhithe áirithe slán in ainneoin an fhuachta – an béar, an mac tíre, an giorria agus an easóg ina measc – ach bhí fia mór na mbeann agus an réinfhia ar na speicis a chuaigh in éag. Thréig daoine an chuid ba mhó den Bhreatain i rith na tréimhse sioctha seo agus níl ach caolseans go raibh áitritheoirí buana in Éirinn i rith an ama.

     D’fhill Sruth na Murascaille ar a chúrsa thart ar 11,700 bliain ó shin. Ba ghearr gur ardaigh an teocht ar fud iarthuaisceart na hEorpa arís. Chúlaigh an t-oighear don uair dheireanach agus d’ardaigh leibhéal na mara de réir a chéile. Bhí droichead talún fós ag nascadh na hÉireann leis an mBreatain agus scaip speicis nua trasna an droichid: orthu seo bhí an torc allta, an lincse, an sionnach, an cat fiáin, an dobharchú agus an luch, mar aon le mórán feithidí agus seilmidí. Ach níor éirigh le nathracha an turas ón mBreatain a dhéanamh. Mar an gcéanna, theip ar roinnt de na mamaigh ba mhó (an lon, an damh, an fia rua) agus ba lú (an vól, an dallóg fhraoich, an caochán) a bhí sa Bhreatain ag an am teacht go hÉirinn. Tacaíonn sé seo leis an tuairim gurbh eanach é an droichead idir an dá limistéar agus gur chuir an talamh bog bac ar ainmhithe a bhí an-trom nó an-bheag. Thairis sin, is ar éigean a bhí an droichead os cionn leibhéal na farraige agus bádh é de réir mar a leáigh an t-oighear. Thiocfadh dó gurbh oileán í Éire faoin mbliain 9000 RCh.

11/03/2018

Murtaí Óg

Gerard Lyne agus a leabhar

Foilsíodh léirmheas a scríobhas ar Gerard J. Lyne, Murtaí Óg (Geography Publications, 2017) in eagrán na míosa seo den Dublin Review of Books. Is féidir teacht air anseo.

14/02/2018

Gliomach in imigéin

Nuair a bhíos ag scríobh anseo níos mó ná cúig bliana ó shin, i mí Iúil 2012, mholas leabhar dar teideal Poetry and the Police: Communication Networks in Eighteenth-Century Paris a scríobh Robert Darnton. Shíleas gur leabhar fuaimintiúil é a léirigh cé chomh tábhachtach is a bhí an amhránaíocht, an aithris bhéil agus lámhscríbhinní chun aistí polaitiúla a chraobhscaoileadh i bPáras faoi lár an 18ú céad. Seo sliocht gairid as an leabhar:
Oral communication has almost always escaped historical analysis, but in this case the documentation is rich enough for one to pick up echoes of it. In the eighteenth century, Parisians sometimes collected the scraps of paper on which songs were written while being dictated or sung. The scraps were then transcribed, along with other ephemera – epigrams, énigmes (word games), pièces de circonstances – in journals or commonplace books. Journals that consisted mainly of songs were known as chansonniers ...
Poetry and the Police, 76
Más amhlaidh a bhí i bpríomhchathair na ríochta ba chumhachtaí san Eoraip ag an am, luífeadh sé le réasún go mbeadh na modhanna céanna cumarsáide níos tábhachtaí fós in Éirinn—ós rud é go raibh ábhar clóbhuailte i dteanga na coitiantachta chomh tearc is a bhí. Dheineas an pointe céanna ag deireadh an leabhair liom dar teideal The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland a foilsíodh anuraidh.

Robert Darnton, an leabhar leis, agus an leagan Portaingéilise


     Tharla go rabhas ag póirseáil ar an ngréasán domhanda an lá cheana agus tháinig mé ar léirmheas suimiúil ar Poetry and the Police. Is é Jefferson Queler, ollamh le stair ón mBrasaíl, an t-údar agus foilsíodh an léirmheas leis in Topoi, iris acadúil staire a chuirtear amach in Rio de Janeiro, sa bhliain 2016. Le bheith go hiomlán cruinn, is léirmheas é ar aistriúchán Brasaíleach dar teideal Poesia e Polícia: Redes de comunicação na Paris do século XVIII . Is i bPortaingéilis atá an léirmheas ach, ar ámharaí an tsaoil, is féidir liom an teanga sin a léamh. An chéad bhean ar thiteas i ngrá léi riamh agus mé i mo mhac léinn óg sa tríú bliain ar an ollscoil, is i Liospóin a tógadh í—rud a spreag mé chun staidéar a dhéanamh ar a teanga dhúchais. Níor bhaineas líofacht amach riamh ach bhí dóthain foghlamtha agam chun comhrá simplí a dhéanamh le daoine nuair a thugas cuairt ar an bPortaingéil. Dheineas staidéar ar an Spáinnis ina dhiaidh sin, áfach, agus tháinig an teanga sin salach ar an mbeagán Portaingéilise a bhí foghlamtha agam toisc go bhfuil gaol gairid idir an dá theanga. Ba dheacair dom abairt a rá i bPortaingéilis anois nach mbeadh truaillithe le Spáinnis, ach is féidir liom í a léamh i gcónaí.

Jefferson Queler agus an leabhar liom dar thagair sé


     Seo mar a chuir an tOllamh Queler tús lena léirmheas:
Buscar e compreender sons do passado, fazer a história cantar. Estes são os principais objetivos de Robert Darnton neste livro recentemente traduzido no Brasil - a publicação original foi feita nos Estados Unidos em 2010. Intelectual renomado, capaz de entrar em fóruns de discussão composto por historiadores do porte de François Furet, Albert Soboul e Roger Chartier, e ainda assim propor abordagens e interpretações novas para a França do Antigo Regime; pesquisador notável, capaz de encontrar documentação inédita em arquivos e seguir suas pistas e desdobramentos em fontes as mais variadas possíveis; dono de uma narrativa ágil e eletrizante, capaz de dialogar não apenas com a academia, como também com o público em geral; ele certamente traz todos esses elementos nesta obra e faz jus à série de resenhas elogiosas que ela vem recebendo em revistas acadêmicas e jornais de grande circulação, tanto no Brasil quanto no exterior.1 Contudo, pouco ou nada se discutiu sobre suas contribuições à luz dos debates em torno do seu tema central, a oralidade. 
[Chun teacht ar fhuaimeanna ó ré atá imithe agus iad a thuiscint, chun fonn a bhaint as an stair. Sin iad na príomhchuspóirí a bhí ag Robert Darnton sa leabhar seo a aistríodh sa Bhrasaíl le déanaí—foilsíodh é sna Stáit Aontaithe i gcéaduair sa bhliain 2010. Is intleachtóir cáiliúil é a bhíonn páirteach i seimineáir le François Furet, Albert Soboul, Roger Chartier agus le staraithe ar chomhchéim leo, ach fós féin bíonn bealaí oibre agus tuiscintí nua á moladh aige don Fhrainc i ré an ancien réigime. Taighdeoir as an ngnáth, tig leis cáipéisí nár foilsíodh a aimsiú sna cartlanna, a lorg agus a gcraobhscaoileadh a rianú sna foinsí is éagsúla dá bhfuil ann. Scéalaí a bhfuil stíl bheoga spreagúil aige, is féidir leis comhrá a dhéanamh, ní leis an aos acadúil amháin ach leis an bpobal i gcoitinne chomh maith. Is cinnte go bhfuil na buanna sin uile léirithe aige sa saothar seo, agus go bhfuil an tsraith de léirmheasanna moltacha atá faighte aige in irisí acadúla agus i nuachtáin mhóra, sa Bhrasaíl agus thar lear, ag dul dó. In ainneoin sin, níl mórán plé déanta ar a bhfuil ráite aige i dtaobh a théama lárnaigh: an bhéalaireacht.]
Aontaím go huile is go hiomlán leis an méid sin agus leanas orm ag léamh. Cuireadh idir ionadh agus alltacht orm nuair a tháinig mé chomh fada leis an alt seo i lár an léirmheasa:
Suas técnicas de sedução, sua elevada qualidade de pesquisa e de interpretação, sem esquecer a estimada reputação do autor e o sedimentado interesse pela história francesa, talvez ajudem a explicar a boa recepção deste livro sobre poesia política no Brasil. Para efeitos de comparação, vale a pena destacar que o historiador irlandês Vincent Morley publicou trabalho muito parecido em 2002. Nessa obra de pouquíssima repercussão no país, o autor se dedica a investigar os impactos do processo de independência das colônias norte-americanas entre 1760 e 1783 na opinião de diversos setores da sociedade irlandesa. Morley demonstra como as notícias sobre o conflito que cruzavam o Atlântico e eram publicadas nos principais jornais irlandeses logo adentravam o universo da oralidade, sendo transformadas em música e versos em língua vernácula. Seu conhecimento de gaélico permitiu-lhe traduzir essas composições e perceber como a grande massa da população católica e analfabeta, outrora considerada passiva e despolitizada, acompanhou de perto os acontecimentos na América do Norte e apoiou a resistência dos norte-americanos ao domínio britânico, algo a que também aspirava, transformando figuras como George Washington em heróis populares. Não se trata aqui de diminuir a originalidade de Darnton, mas apenas de situar seu trabalho numa tendência mais ampla. Ademais, tal exemplo nos leva a refletir sobre as condições de circulação de conhecimento historiográfico, ou melhor, sobre os aspectos que levam um determinado assunto ou abordagem a receber atenção e reconhecimento entre historiadores. 
[Míníonn a stíl tharraingteach, an caighdeán ard taighde agus mínithe atá ann, gan trácht ar dhea-chlú an údair agus ar an tsuim sheasta i stair na Fraince, míníonn siad an fáilte a bhí roimh an leabhar seo ar fhilíocht pholaitiúil sa Bhrasaíl. Chun rudaí a chur i gcomórtas, is fiú a rá gur fhoilsigh staraí Éireannach, Vincent Morley, leabhar ata an-chosúil leis sa bhliain 2002. Sa saothar seo, saothar nár tharraing ach fíor-bheagán airde sa tír seo, chuir an t-údar roimhe taighde a dhéanamh ar an éifeacht a bhí ag an mbogadh i dtreo neamhspleáchais sna coilíneachtaí i Meiriceá Thuaidh idir 1760 agus 1783 ar dhearcadh na n-aicmí éagsúla i sochaí na hÉireann. Na tuairiscí faoin gcogadh a chuaigh trasna an Atlantaigh agus a foilsíodh sna príomhnuachtáin in Éirinn, léiríonn Morley gur glacadh leo gan mhoill i saol na béalaireachta, gur cumadh amhráin agus dánta fúthu i dteanga an phobail. Toisc go bhfuil Gaeilge aige, bhí sé ar a chumas na haistí sin a aistriú agus thuig sé go raibh bunús na gCaitliceach a bhí gan léamh, dream a síleadh a bheith gan suim sa pholaitíocht, go rabhadar ag faire go géar na n-imeachtaí i Meiriceá Thuaidh agus ag tacú le seasamh na Meiriceánach i gcoinne fhorlámhas na Breataine, rud ar mhaith leosan a dhéanamh freisin, agus gur laochra de chuid an phobail iad leithéidí George Washington. Ní chun úire Darnton a laghdú atáim anseo, ach chun a shaothar a shuíomh laistigh de threocht níos leithne. Thairis sin, spreagann sampla mar seo sinn le machnamh a dhéanamh ar an gcaoi a scaiptear eolas ar an staireagrafaíocht, nó, le bheith níos cruinne, ar na cúinsí a chinntíonn go dtabharfaidh staraithe suntas agus aitheantas d’ábhair nó do chur chuige áirithe.]
Is fíor don seanfhocal: is fánach an áit a bhfaighfeá gliomach!